ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ فەرمەرلەردى وقىتۋدان باستالۋى كەرەك

وزگە ءونىمدى «وگەي بالا» كورمەيىك

مىسالى, قازىر سىر وڭىرىندە كوكتەم كەش تۋىپ, كۇز ەرتە باس­تالاتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە دارياداعى سۋ دەڭگەيى دە جىلدان-جىلعا تومەندەپ كەلەدى. ال عالىمدار ءارتاراپتاندىرۋ اركىم ءوزى باستاپ كەتەتىن شارۋا ەمەس ەكەندىگىن ايتادى, بۇل باعىتتا ءوندىرىس پەن عىلىم ۇشتاسۋى كەرەك.

سىر بويىندا كەڭەس وداعى داۋىرىندە كۇرىشتەن باسقا دا داقىل تۇرلەرى ەگىلەتىن. كەيىنگى 30 جىلدىڭ بەدەرىندە بۇل ءداستۇر ۇمىتىلىپ, ەگىستىك ءوندىرىس تەك كۇرىشكە نەگىزدەلدى. قازىر وڭىردەگى ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي ماماندارى جىل سايىن ءتۇرلى داقىلداردىڭ سۇرىپتارىن شىعارىپ, ونىڭ ەگۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەپ, پايداسىن ديقاندار اراسىندا ناسيحاتتاپ كەلەدى.

– بىزدەگى بارلىق تەحنولوگيا تەك كۇرىشكە نەگىزدەلگەن. ال شارۋالار ءار­تاراپتاندىرۋدىڭ الىپپەسىن باستاسىن دەسەك, مەملەكەت تاراپىنان شىعىنى از, پايداسى كوپ داقىل تۇرلەرىن وسىرۋگە ارنالعان تەحنيكالارعا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديانى 50 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كەرەك, – دەيدى قازاق كۇرىش شارۋا­شىلىعى عزي باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ. – سوندا قازىر ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەنمەن تەحنيكا الۋعا قارجىسى بولماي وتىرعان شارۋالاردىڭ ءۇمىتى ويانىپ, باس­تاما جالعاسادى.

ينستيتۋت ماماندارى قازىر ماي­بۇرشاق, جازدىق جانە كۇزدىك بيداي,­ ماقسارى, زىعىر, راپس, جۇگەرى, قانت قۇمايى سەكىلدى دا­قىل­­داردى ەگىپ جاتىر. وسىنىڭ ارا­­سىندا افريكالىق داقىل سانا­لا­تىن قانت قۇمايىنىڭ پاي­داسى ۇشان-تەڭىز. قازىر ەۋرو­پا ەلدەرىندە تانىمال بۇل دا­قىل­دىڭ ءدانىن مال ازىعىنا, 20 پا­يىزعا دەيىن قانت جينايتىن وزە­گىن ءتۇرلى شىرىن شىعارۋعا, قالعانىن سۇرلەمگە پايدالانۋعا بولادى. قايتا وڭدەۋ ارقىلى باس-اياعى 50-گە جۋىق ءونىم بەرەتىن داقىلدىڭ قالدىعىنان وتىندىق بريكەت شىعارىلادى. تامىرى مەن ءتۇبىرىنىڭ ءوزى ءبىر گەكتارعا 18 تون­نا­عا جۋىق ورگانيكالىق تىڭايتقىش «قال­دى­رادى».

داقىل تاماق ونەركاسىبى, جەم­شوپ ءون­دى­رى­سى جانە بيووتىن سالاسىندا پايدالانىلادى. كۇرىشكە بالا­ما رەتىندە دانىنەن ۇن, جارما, سىرا, سپيرت, قۇراما-جەم وندىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ەۋروپا ەلدەرىندە داقىلدىڭ وزەگىنەن الىناتىن شىرىندار ازىق-ت ۇلىك جانە كونديتەر ونەركاسىبىندە ءجيى قولدانىلا باستاعان.

قازىر قانت قۇمايىن ەگۋدى الماتى, سولتۇستىك قازاقستان وب­لىس­تارى باس­تاپ, مال-ازىقتىق قو­رەك نەمەسە سۇرلەم ەسە­بىن­دە عانا پاي­دالانىپ كەلەدى. قىزىل­وردا­­لىق عا­لىمدار دا بىلتىر 5, بيىل 80 گەكتار جەرگە ەگىپ وتىر. ازىرشە ءونىمىن تەك مال ازى­عىنا جاراتادى. ال ونىڭ پايداسىن ۇل­عايتۋ ءۇشىن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن اشۋ قاجەت.

– مۇنداي تاجىريبەنى اۋەلى مول­دا­ۆاندار باستاپ, 150 گەكتار جەرگە وسى دا­قىل­دى ەگىپتى. ونى ەگۋگە, ورۋعا قاجەتتى تەحنيكا الىپ, توق­تاپ تۇرعان شاراپ زاۋىتىن شى­رىن وندىرىسىنە بەيىمدەپ, ءونىم شىعارا باستايدى. كەتكەن شىعىن 2-3 جىلدا وتەلىپ, ءتورتىنشى جىل پايداعا جۇمىس ىستەي باستاعان, – دەيدى عالىم.

جالپى قانت قۇمايى ەكولو­گيا­لىق ءونىم سا­نالادى. ونى بەلا­رۋس­تاردىڭ تاجىريبەسى دا­لەل­دەي تۇسەدى. ولار رادياتسيا­مەن لاس­­تانعان اۋماققا جۇگەرى مەن قانت قۇ­ماي­ىن قاتار ەگىپتى. كەيىن قورالارعا ءبو­لىنىپ قامالعان ساۋىن سيىرلارعا ەكى دا­قىلدى بولەك بەرەدى. جۇگەرى جەگەن سيىر­­­لاردىڭ سۇتىندە رادياتسيا بەلگى­سى بايقالعان, ال قانت قۇمايى بە­رىل­گەن قوراداعى سيىرلاردىڭ ءسۇتى تاپ-تازا بولىپ, تالداۋ ناتيجەسى بالالار تاعامى ءۇشىن پايدالانۋعا جارامدى دەگەن انىقتاما بەرگەن. جەردىڭ تۇزىن, ءتۇرلى «اۋرۋلارىن» بويىنا جيىپ الىپ, جويىپ جىبەرەتىن قانت قۇمايى قىزىلوردا ءوڭىرى ءۇشىن ناعىز كە­رەك­تى داقىل. تاعى ءبىر پايداسى, ءبىر گەكتار ورمان اعاشى 16-18 توننا كومىرقىشقىل گازىن بويعا سىڭىرسە, وسى كولەمدەگى قانت قۇمايىنىڭ «جۇتاتىنى» 55 توننا. ونىڭ سىرتىندا شاڭ ۇستايتىن دا قاسيەتى بار. تاعى ءبىر تيىمدىلىگى, ونىمدىلىگى جوعارى, نارىقتا باعاسى دا قىم­بات. گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 7-8 توننادان تۇقىم جينالادى. ءار كيلوسى ورتا ەسەپپەن 600 تەڭ­گە­دەن. ال ورتاشا 5 توننادان جي­نا­­لا­تىن كۇرىشتىڭ باعاسى 200 تەڭ­گە­دەن ازەر اسادى. مىناداي دا سا­لىستىرۋ بار: شامامەن 320-340 مىڭ تەڭگە شىعىن جۇمسالاتىن كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 100-115 مىڭ تەڭگە, ال 120-150 مىڭ تەڭگە كەتەتىن قانت قۇمايىنان 328 مىڭ تەڭگە تازا پايدا تۇسەدى. سونداي-اق كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنا 30 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەتسە, وسىنداي كولەمگە ەگىلگەن قانت قۇمايىنىڭ «ىشەتىنى» 1500-2500 تەكشە مەتر شاماسىندا.

– ديقاندار اراسىندا وزگە داقىلعا «وگەي بالاداي» قارايتىن كوزقاراس قا­لىپ­تاس­قان. مىسالى, شار­ۋالار كۇرىشتى تولىق ەگىپ بول­ماي, باسقاسىنا كىرىسپەيدى. ەك­­كەن كۇننىڭ وزىندە «شىقسا شى­عار, شىقپاسا قويار» دەگەن نيەتپەن ىستەيتىن سياقتى. تاجىريبەلى مەحانيزاتورلاردىڭ ءوزىن جاڭا تاسىلگە بەيىمدەۋ قيىن بولىپ تۇر. سوندىقتان دا ولاردى ىنتالاندىرۋ كەرەك. عالىمدار ءۇشىن بارلىق شارۋاشىلىقتى ارالاپ, ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پايداسىن ءتۇسىندىرۋ اۋىر. ءبىز ايتىپ جۇرەتىن اگروپارك وسى ءۇشىن كەرەك. ارنايى اگروپارك قۇرىلىپ, فەرمەرلەردى وقىتقاندا عانا شارۋا العا باسادى, – دەيدى باقىتجان الىشەر ۇلى.

قازىر ەكستەنشن دەگەندى ءجيى ەستيتىن بولدىق. كوپ ماعىنا بەرە­ت­ىن تەرميننىڭ ءبىر تۇسىندىرمەسى – عىلىم تاراتۋ. دالىرەك ايت­ساق, عا­لىمداردىڭ فەرمەرلەردى جاڭا­لىققا بەيىمدەۋى. اۋىل شارۋا­شى­لىعىن عىلىممەن وسىلايشا ۇشتاستىرۋ ارقىلى قازىر ارگەن­تي­نا, يزرايل, برازيليا سە­كىل­دى مەملەكەتتەر كوپ پايدا تاۋىپ جاتىر.

 بۇل «كۇرىش كەرەك ەمەس» دەگەن ءسوز ەمەس

جىل وتكەن سايىن كۇرىش شار­ۋا­شىلىعى پايداسىنان شىعىنى باسىم سالاعا اينالىپ كەلە جاتىر. سۋ جەتىسپەۋشىلىگى دە ديقاندار كوڭىلىندە سەنىمنەن گورى الاڭدى كوبەيتىپ-اق تۇر. وسىدان دا ەل اراسىندا «كۇرىشتەن باس تارتۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەر دە ەستىلىپ قالادى.

– سالانى بىلمەيتىن, سىرتتاي تون پىشەتىن «ساراپشىلاردىڭ» ويى­مەن استە كە­لىسۋ­گە بولمايدى, – دەيدى عالىم. – كۇ­رىش كەرەك! تەك وندىرىسكە عىلىم ارالاسۋى قاجەت. مىسالى, ءبىزدىڭ عالىمدار قازىر اۋىس­پالى ەگىننىڭ 8 تاناپتىق جۇ­يە­سىن جاساپ شىعاردى.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى سالا توقىراي باستاعاندا كۇ­رىش ەگىلگەن القاپتاردىڭ كوبى بوس قال­عان. اينالاسى 2-3 جىلدىڭ ىش­ىندە سول تاناپتار شەڭگەل مەن جيدە باسىپ, سورى بەتىنە شى­عىپ, جا­رام­سىز جەرگە اينالدى دا قالدى. قازىر كۇ­رىشتەن باس تارتساق, سول كەپتى قاي­تا كيەيىن دەپ تۇر­مىز. ما­مان­دار­دىڭ پى­كى­رىن­شە, بۇل پروب­لە­ما­نىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اۋىسپالى ەگىن جۇيەسى ساقتالۋى كەرەك. مىسالى, قا­زىر ايماقتاعى كۇرىش ال­قاپ­تا­رىنىڭ كوبى كەپپەي, وراق كەش ءتۇسىپ جاتادى. وسى­نىڭ سالدارىنان بىلتىر ەگىن وراعى قارا كۇزگە دەيىن سوزىلىپ كەتتى. بۇل شار­ۋا­­­لاردىڭ تاعى دا سول عىلىمدى كەرەك قىل­­ماعانىنىڭ كەسىرى.

– بىزدە كۇرىش ەگەتىن القاپ سوقامەن 25 سانتيمەتردەي عانا تە­رەڭ­دىكتە جىرتىلادى. ال ونىڭ استىندا نەشە جىلدان بەرى تاپ­تالىپ, بەتونعا اينالعان توپى­راقاس­تى ۇلتانى جاتىر. جازدا دۇرىس سۋ سىڭبەي, كۇزدە كولكىلدەپ كەپپەي تۇراتىنى سول. جاڭاعى قاتتى بولىكتىڭ استىنداعى جەر استى سۋى ىستىقتا بۋلانىپ, توپى­راق بەتىن اق سور باسادى. ول وسى جەرگە ەگىلگەن باسقا داقىلدى دا وسىرمەيدى, – دەيدى عالىم.

بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى – جەر­دىڭ تومەنگى قاباتىن تەرەڭدەتىپ ءتىلۋ. قازىر جالاعاش اۋدانىنداعى «ەر-ءالى» شارۋا قوجا­لىعى وسى ءتاسىلدى قولعا الدى. مۇنىڭ تيىم­دى­لىگى, سۋ جەرگە تەز ءسىڭىپ, جەراس­تى سۋى­نىڭ تۇزىن سىرتقا شى­عار­­مايدى. سورى كەتكەن جەر­دىڭ ءونىمى دە جاقسى بولادى. ەڭ باس­­تىسى, كۇرىشتى قىركۇيەك ايىنا دەيىن ورىپ الىپ, كۇزدىك جۇمىستى ۋاقىتىندا بىتىرەسىز. ءارتا­راپتاندىرۋ تالابى دا وسى.

سىردىڭ برەندىنە اينالعان ونىمگە قاتىستى سوزگە قايتا ورا­لايىق. كۇرىشتىڭ كە­رەك­­تىگىنە داۋ جوق, تەك ونىڭ كولەمىن ازاي­تىپ, ەسەسىنە عىلىمي نەگىزدە ەگۋ ارقى­لى ءتۇسىمىن كوبەيتۋ قاجەت.

– ءبىر ەگىستى ەگە بەرسەڭىز, ءتورت-بەس جىلدا جەردىڭ قۇنارلىلىعى جويىلادى. قازىر ءبىز القاپقا اگروحيميكاتتاردى توننالاپ توگىپ, كۇرىشتى زورلىقپەن ءوندىرىپ وتىرمىز. ال ونداعى نيتراتتار ءبىزدىڭ اعزامىزعا ءتۇسىپ, نيتريتكە اينالادى. ول اعزادا مەتابوليتكە ۇلاسادى. ونىڭ ار جاعى نە بولارىن ءوزىڭىز بىلە بەرىڭىز. قازىر ءجيى ايتىلاتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندە عىلىمنىڭ ايتقانىنا جۇگىنگەن ءجون, – دەيدى عالىم.

ءارتاراپتاندىرۋ دەگەنىمىزدىڭ نەگىزى جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ. قازىر اي­ماق­تا جەردىڭ قۇنارلىلىعى 0,5-1 پايىز ارالىعىندا. ال بۇل 2 پايىزدان اسۋى كەرەك. وسىدان دا توپىراعىمىز تىڭايت­قىش­قا تاۋەلدى. وسى كۇنى ديقاندار كۇرىش­ت­­ەن گەكتارىنا 55-60 تسەنتنەر ءونىم السا, تەلپە­گىن اسپانعا اتىپ قۋا­نا­دى. ال ىرگەمىزدەگى ر­ەسەيدىڭ كورسەتكىشى 70-80 تسەنتنەردىڭ ارا­لىعى. ولاردا ارنايى كوميتەت قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك باع­دار­لاما قابىلدانعان. كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى سوڭ­عى ۇلگىدەگى جابدىقتارمەن جاساقتالعان. ءبىز دە بيدايدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قوي­عان ونىمگە وسىنداي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كۇرىشكە سۇرانىس جىل سايىن ارتپاسا, كەمىمەيدى. مىسالى, قازىر الەم بويىنشا جىلىنا 730 ملن توننا كۇرىش وندىرەدى, ال كەرەگى 781 ملن توننا. ءارتاراپتاندىرۋ – تيىمدىلىگى جوعارى دا­قىل­داردى كوبەيتۋمەن قاتار, قولدا باردى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ. ونىڭ جۇزەگە اسۋى­نا مەملەكەت مۇددەلىلىك تانىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن قولداۋ اياسى ارتۋى ءتيىس. سوندا عانا ورتاق باستامادان وڭ ناتيجە شىعادى.

قىزىلوردا وبلىسى