ىلكىمدى ىزدەنىس قانا ورگە سۇيرەيدى

راس, بۇرىن دا ءدال مۇنداي بولماعانمەن, قارجىلىق ءھام ەكونوميكالىق داعدار­ىس­تار ەڭسەرىلدى. الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان شىعىن كەلتىرگەن قاۋىپتى ىندەتتەن كەيىن ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋدىڭ قانداي جولى بار؟ قاي سالاعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس؟ ءبىر انىعى بۇرىنعىشا شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا يەك ارتۋدىڭ ءجونى جوق. ويتكەنى سوڭعى ەكى اي ەلىمىز ءۇشىن وڭايعا سوقپادى. جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ, كەيبىر جوبالاردى ىسكە اسىرۋ توقتاتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا اتىراۋ وبلىسىنداعى كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى بار. بۇل – تەڭىز كەنىشىندە ينۆەستوردىڭ قارجىسىمەن قولعا الىنعان جوبا. ونى ىسكە اسىرۋعا «تەڭىزشەۆرويل» جشس 37 ملرد اقش دوللارىنا جۋىق قارجى بولگەن ەدى. ونىڭ 12 ملرد اقش دوللارى قازاقستاندىق قامتۋدىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى جوسپارلانعان بولاتىن.

الايدا, كەن ورنىندا قاۋىپتى ىندەت­تىڭ تىركەلۋىنە بايلانىستى بۇل جوبا ايا­سىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارى توقتا­تىلدى. كەن ورنىنان قازاقستاندىق 17 مىڭ جۇمىسشى تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى­نا جىبەرىلدى.

ەكىنشىدەن, الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى بىرەسە تومەندەپ, ەندى بىردە كوتەرىلىپ, ءالى دە تۇراقتار ەمەس. «قارا التىن» باعاسىنىڭ بۇلاي قۇبىلۋى ەل قازىناسىنا تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ كەمۋىنە ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنە 59 ميلليارد تەڭگەنىڭ تۇسپەي قالۋى مۇمكىن ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. مىنە, وسىنىڭ ءبارى شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا ارقا سۇيەي بەرمەي, وزگە سالالاردى قارقىندى وركەندەتۋگە بەت بۇرعىزارى داۋسىز. ويتكەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى ەكونوميكانى جانداندىراتىن جاڭا رەفورمالار قاجەتتىگىن العا تارتتى.

دەمەك, مەملەكەت باسشىسى اتاعان سالالاردى ودان ءارى وركەندەتۋگە بەل بۋ ءۇشىن ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن ءىس باسىندا جۇرگەن وزگە لاۋازىم يەلەرى تاراپىنان ءبىر سەرپىلىس قاجەت-اق. بەينەلەپ ايتقاندا, بۇيىعىلىقتىڭ بۇعاۋىن سىلكىپ تاستاپ, بۇلقىنىسقا باسىمدىق بەرە الار ما؟ ءدال وسى ساۋالدى كولدەنەڭ تارتۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. الدىمەن ايتارىمىز, ەلىمىزدە توتەنشە جاعدايدان كەيىن ەكونوميكانى جانداندىرۋ, سونداي-اق جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماسەلەسى كولدەنەڭ تارتىلدى. وسىعان وراي اتىراۋدا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن» جانداندىرۋ باعىتىندا جاساقتالعان ءىس-شارالار جوسپارى قولعا الىندى. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىك قاميدوللانىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە, ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان.

بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە 63 جوبا قولعا الىنىپ, 7 113 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپتى. جاڭادان اشىلاتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ 50 پايىزى, ياعني 3 557-ءسى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ جولدامالارىمەن جۇمىسسىزدارعا ۇسى­نى­لادى. ءار جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىن­دا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 90 پايىزى تاۋار­لار, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تەردى وتاندىق وندىرۋشىلەردەن ساتىپ الۋ­عا جۇمسالماق.

– باستى ماقسات – ايماقتاعى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ. قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ولاردى بارىنشا تۇراقتى جۇمىس ورىن­دارى­نا اينالدىرۋ ارقىلى ءار وتباسىنىڭ تابىس كوزىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, – دە­دى وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇ­حام­بە­توۆ. – وسى ماقساتتا بيىل «جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنال­عان جول كارتاسى» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سىنىڭ اياسىندا 35 ملرد 308 ملن تەڭگە ءبولىندى.

اكىمنىڭ پىكىرىنشە, «جۇمىسپەن قام­تۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستاردى ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرا الماي وتىرعاندار بار. ەندى بولىنگەن قاراجاتتى ماقساتتى جانە ۋاقتىلى يگەرۋ قاجەت.

بولىنگەن قاراجات ارينە, از ەمەس. تەك ونىڭ ماقساتتى جۇمسالىپ, جۇمىس ساپالى اتقارىلسا عانا جەمىسى كورىنەدى. ويتكەنى جوعارىدا اتالعان جوبانىڭ ءبارى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. بىراق ىلۋدە ءبىر رەت وكپەك جەل سوقسا, مەكتەپتەر مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ شاتىرى قالبالاقتاپ «ۇشا» جونەلەتىنى بار. دەگەنمەن بۇل جوبالار وڭىردەگى قۇرىلىس يندۋسترياسى سەكىلدى ەكونوميكانىڭ وزگە سالاسىنا سەرپىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.

ارينە, اتىراۋدا وزگە سالالاردا جۇ­مىس تاپقىسى كەلەتىن ماماندار كوپ. ەلى­مىزدە توتەنشە جاعدايدان كەيىن ونەر­كاسىپ, قۇ­رى­لىس, كولىك سالالارىندا 19,5 مىڭ بوس جۇمىس ورنى انىقتالىپتى. ءدال وسى سالالارعا اتىراۋ وبلىسىنان 1,5 مىڭ تۇيىن­دەمە بەرىلگەن. ال وندىرىستىك جاب­دىقتار وپەراتورلارى, قۇراستىرۋشىلار مەن جۇرگىزۋشىلەرى بولعىسى كەلەتىندەر 869 تۇيىندەمەسىن ۇسىنىپ وتىر.

اتىراۋدا اسىرەسە, اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ تابىس كوزىنە اينالاتىن سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. سوڭعى جىلدارى بۇل سالادا تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتىپ, تىڭ تەحنولوگيانى ەنگىزىپ وتىرعاندار بار. ماسەلەن, «اتىراۋاگروونىمدەرى», «سا­رايشىق», «داستان», «فەنيكس», «دوس­تان اتا», «نۇرلى دالا» اگروفيرماسى» سەكىل­دى شارۋا قوجالىقتارى جۇمىسىن جە­تىل­دىرىپ, ەگىندى دە ەگىپ, مالدى دا ءوسىرىپ وتىر.

ال بىلتىردان بەرى قۇرمانعازى اۋدان­ىندا برويلەر ەتىن وندىرەتىن قۇس فابريكاسىنىڭ جۇمىسى جاندانا باس­تادى. وسى كەزگە دەيىن جالپى كولەمى 30 توننادان اساتىن ءونىمنىڭ ءتورت پارتياسى تۇتىنۋشىعا جىبەرىلىپتى. اۋدان ورتالىعىنان بەس شاقىرىم قاشىقتاعى «بۇيىرعىن» اتالاتىن جەردە جۇمىسىن باستاعان جاڭا جوبانى جەرگىلىكتى ەكى كاسىپكەر قارجىلاندىردى. ولار 2018 جىلدان بەرى قۇس فابريكاسىنىڭ جوباسىنا 300 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالدى. جۇمىسشىلارعا ارنالعان جاتاقحانا مەن اسحانا, ءۇش وندىرىستىك نىسان بوي كوتەردى. ەندى ءتورتىنشى نىساننىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر.

– قۇس جەمىن ۋفادان الامىز. توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى ەلدى مەكەندەرگە ءونىم جەتكىزۋ قيىنداعان ەدى. بىراق بۇل ماسەلە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولداۋىمەن وڭ شەشىمىن تاپتى. ءبىز قازىر 500-600 گرامم سالماق قۇرايتىن بالاپان ءوسىرۋدى جولعا قويدىق. سونداي-اق سالماعى 1,5 كيلولىق تاۋىق جانە 3,5 كيلو بولاتىن برويلەر ەتىن ءوندىرۋدى جانداندىردىق, – دەيدى «بۇيىرعىن» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى گۇلنار ومارعاليەۆا.

قازىر قۇس فابريكاسىندا ۆاحتالىق اۋىسىممەن جەرگىلىكتى 43 ادام جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت تاراپىنان جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسيالىق قارجىنىڭ 25 پايىزى كولەمىندە سۋبسيديا بەرىلىپ جاتىر. سونداي-اق اگروسەكتوردى قارجى­لاندىرۋ جۇيەسىمەن جىلدىق ءوسىمى 8 پايىزدى قۇرايتىن نەسيە الىپتى. جوبا قۇرىلتايشىلارى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن گاز جانە ەلەكتر جەلىلەرىن جۇرگىزىپتى. ازىرگە سۋدى كولىكپەن تاسيدى. سول سەبەپتەن, ەندى سۋ قۇبىرىن تارتۋ كوزدەلىپ وتىر.

ارينە, مۇنىمەن وزگە وڭىرلەردەگىدەي اتىراۋدا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى قۇرىلدى دەۋگە ەرتەلەۋ بولار. بۇرىن بۇل بەلدەۋدى ماحامبەت اۋدانىنان قۇرۋ ماسەلەسى قوز­عالىپ ەدى. الايدا وسى كەزگە دەيىن ەشكىم وڭىردە بۇل ماسەلە تولىق شەشىمىن تابا قويمادى.

ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ءبىر اۋداننىڭ اۋماعىمەن شەكتەلمەي, وزگەلەرىندە دە قۇ­رىلسا ارتىق ەتپەيتىنى داۋسىز. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساپالى وندىرەتىن قۇرىلىمداردىڭ بىلىكتى ماماندارعا زارۋلىگى ءالى دە جويىلعان جوق. وسى سالاعا دا قاجەت مامانداردى كاسىبي تۇرعىدان قايتا دايارلاسا قايتەدى؟ سوندا بارىنە بىردەي مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جۇمىس تابىلمايتىن اۋىل جاستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىزىعۋشىلىعى ويانار ەدى. سونداي-اق ءار اۋداندا بوي كوتەرىپ جاتقان مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, ەلدى مەكەندەردى ءبىر-بىرىمەن جالعايتىن جول قۇرىلىسىن سالۋدا وزگە ەلدىڭ ارزانقول جۇمىسشىلارىنان گورى ءوز ءىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن وتاندىق مامانداردىڭ ءباسى باسىم ەكەنى داۋ تۋعىزباس. ويتكەنى الەۋمەتتىك نىساندار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ ساپالى بولۋىنا جاۋاپكەرشىلىكتى كورشى ەلدەن كەلگەن گاستەربايتەرلەر ەمەس, الدىمەن ءوز وتانداستارىمىز جەتە سەزىنەتىنى انىق.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توتەنشە جاعدايدىڭ اياقتالۋىنا وراي جاساعان مالىمدەمەسىنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى وسىعان ساياتىنى داۋسىز. جالپى, مەملەكەت باسشىسى مالىمدەمەلەرىندە ءار ازاماتقا تىڭ سەرپىلىستىڭ قاجەتتىگىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. دەمەك, جاڭاشا ويلاۋدىڭ, ءتۇيىندى ماسەلەنى تارقاتۋ جولدارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدىڭ, ەڭ باستىسى, بۇيىعىلىقتان بۇلقىنىستى باسىم ءتۇسىرۋدىڭ وڭتايلى ءساتى كەلىپ تۇر.

اتىراۋ وبلىسى