الاپات اشتىق, سۇم سوعىس ءومىرىن قيدى قانشانىڭ...

زىمياندىق پەن جاسالعان سونداي سويقان ءىس حالىقتىڭ قابىرعاسىن قا­قىراتىپ, ەسىن اۋدارىپ بارا جاتقاندا ۇلتىم قۇردىمعا كەتىپ بارادى دەپ, شىبىن جاندارى شىرقىراپ, اتا تا­ريحقا «التاۋدىڭ حاتى» بولىپ ەنگەن: عاريفوللا ىسقاقوۆ, ءىلياس قابىلوۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆ, بىرمۇحامەد ايباسوۆ, ورازالى جاندوسوۆ (وراز جاندوسوۆتىڭ ءىنىسى), عابباس توعجانوۆ ستالينگە حات جازىپ, اقيقاتتى الدىنا تارتادى. 4 ملن 800 مىڭ ادامدى قامتىپ وتىرعان 826 مىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنان 1932 جىلى 450 مىڭى قالىپ, 2 ملن 25 مىڭ قازاقتىڭ قالت-قۇلت ەتكەن تىرلىگىنەن حاباردار ەتەدى. قازاق شا­رۋاشىلىعىنىڭ ءبارى بىردەي كوشىپ جۇرمەگەن, 120 مىڭ قوجالىق ءوز ساتىمەن وتىرىقشىلدىقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەنىن ناقتى دايەكتەرمەن الدىنا تارتادى. مىسالى, سول تۇستا اتاجۇرتىمىزدا 5 ملن 873 ادام بولسا, ونىڭ 4,5 ملن استامى ءوز باۋىرلارىمىز ەكەن. 40 ملن مالدان بار قالعانى – 4 ملن. بيلىكتىڭ سويىلىن سۇيرەگەن جاندايشاپتار مۇنى حالىقتىڭ وزىنەن كورىپ, جالا جاۋىپ, «جىرتقىش» دەۋ­گە دەيىن بارعان.

اۋىلداعى قازاق حالقىنىڭ سانى – 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتا 3 ملن 379,5 مىڭ ادامعا ازايعان. بۇل ارادا اشتىقتان كوز جۇمعاندار مەن شەتەلدەرگە جان ساۋعالاپ قاشقانداردى دا قوسا ەسەپتەگەنىن ەسكە سالا كەتەلىك. جازىقسىز حالىقتىڭ قىناداي قىرىلۋىنا شولاق بەلسەندىلەردىڭ, وزگە دە شاش ال دەسە, باسقا جۇگىرەتىندەردىڭ قوسقان «ۇلەسى» بولماي قويماعان. جالپى, ول كەزدە اۋىلدىڭ تىرەگى نەگىزىنەن ءوز باۋىرلارىمىز بولعانى ءمالىم. قالاداعى جۇرتىمىز 8 پايىزدى عانا قۇراعان.

وسىنداي ازالى قازاق قاسىرەتىنىڭ اقي­قاتىن العاش جاريا ەتىپ, ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ ەنشىسىندە ەكەنى ءمالىم. ستالينگە بەلگىلى بولعاننان كەيىن – سەبەبى ايتىلىپ, سالدارى ايقىندالا باستايدى. قازاقتىڭ تابيعاتىنا مۇلدە كەلمەيتىن تىرلىكتى كۇشتەپ تاڭىپ, كۇن كورىپ وتىرعان كاسىبىنىڭ بەرەكەسىن ۇشىرىپ, ءورىسىن تارىلتىپ, قونىسىنان اۋدارىپ, كەدەيدى بايعا قارسى قويىپ, ءاپ-ادەمى قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, زورلىقپەن كولحوزدار ۇيىمداستىرىپ, جاساندى تۇردە ەلدى يندۋستريالاندىرۋ يدەياسىن تىقپالاپ, قازاق شارۋالارىنىڭ ءونىمىن تارتىپ الىپ تاقىردا قالدىرۋ – بۇل ۇلتتى ەستەن تاندىرۋ بولعانى كىتاپتا شى­نايى دەرەكتەرمەن باياندالعان. ونداي سۇمدىقتارعا جوعارىدان جەل سوقسا بو­رانعا جالعاستىرىپ جىبەرەتىن ءوزىمىزدىڭ شولاق بەلسەندىلەردىڭ دە سەپتەسكەنىنە دايەكتەر مولىنان كەلتىرىلگەن.

اسىرەسە ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان ۇلت ارىس­تارى مەن ورىس وقىمىستىسى س.شۆە­تسوۆ ۇسىنعان قازاق قوجالىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, ءداستۇرلى ۇلتتىق كاسىبىنەن بىر­تىندەپ جاڭا كاسىپكە بەيىمدەۋ جونىن­دەگى ۇسىنىستاردىڭ دا اياق استىندا قال­عانىن كورسەتەتىن بايلامدار كوپ ويعا قال­دىرادى. ساڭلاقتارمەن ساناسقاندا, جەل قۋىپ جەلىكپەگەندە ميلليونداعان كۇناسىز جان جارىق دۇنيەنىڭ ساۋلەسىن ءسىمىرىپ, جەر-انانىڭ ءبىر ءتۇيىر ءدانىن تىسكە باسىپ, باردىڭ ءدامىن تاتىپ, جەر باسىپ جۇرەر ەدى-اۋ, ارتىنا ۇرپاق قالدىرار ەدى دەيسىڭ. بىراق بەيكۇنا جۇرتتى نيەتى قاراۋلار باۋ­داي ءتۇسىردى.

مالى مەن جانىنان, ءداستۇرلى ۇلتتىق كاسىبىنەن ايىرىپ, كەڭ دالاسىنداعى قا­زىناسىنا قاسقىرداي ءتيىپ, تيتىقتاتقان توتاليتارلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ زالالىن ايتۋداي ايتقانىنا, توبىرلىق تۇيسىكسىز سانادان اۋلاق, ويى وزىق زيالىلار بۇعان ىشتەي دە, سىرتتاي دا قارسىلىق تانىتقانىنا كىتاپتى پاراقتاپ وتىرعاندا كوز جەتكىزەسىڭ. كاسىبىنەن ايىرۋ حالىقتى قال­جىراتپاي قويسىن با, تىرشىلىگىن ءبىرجولا تىندىرىپ, قايىرشىلىق حالگە ءتۇسىپتى.ءتىپتى قيساپسىز قىرعىنعا ۇشى­راتىپتى.

ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن دايەك­­كە جۇگىنەلىك. ول دايەكتى قازاق جاقسى­لارى عانا ەمەس, وزگە ۇلت وكىلدەرى دە تاز­دىڭ باسىن تىرناعانداي ەتىپ ايت­قان. مىسالى, پروفەسسور ۆەرنەر: «قا­زىرگى قازاق قوجالىعى قورشاعان تابي­عاتقا بەيىمدەلگەنى سونداي, وعان تو­لىق سايكەس كەلەدى, سوندىقتان دا قا­زىرگى جاعدايدا ول ەڭ ءونىمدى رەتىندە با­عالانۋعا ءتيىس», دەسە تاعى ءبىر پروفەسسور شۆەتسوۆ: «قازاقستانداعى كوشپەلى تۇر­مىستى قۇرتىپ جىبەرۋ دالالىق مال شارۋاشىلىعىن جانە قازاقتار قو­جالىقتارىن جويىپ جىبەرۋ عانا ەمەس, دالانى سۋسىز, ەلسىز جاپانعا اينالدىرۋ دا بولىپ شىعار ەدى», دەپتى. ال قا­زاقتىڭ ۇلتىم دەگەن ۇلى تۇلعاسى ءا.ەرمەكوۆ: «قازاق دالاسىنىڭ تابيعات جاعدايىن جانە حالىقتىڭ تىعىزدىعىن ەسكەرە كەلە, ءوز اياعىنان جايىلاتىن مال شارۋاشىلىعى بايىرعى حالىقتىڭ ءالى دە ۇزاق مەرزىمدىك نەگىزگى كاسىبى بولىپ قالا بەرەدى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى... سوندىقتان دا مادەنيەت پەن ور­كەنيەتتىلىكتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۋىق ارادا دالانى وتىرىقشىل جانە ەگىنشى ەتۋ قاجەت دەگەن وي مەن اۋەستەنۋ كەرەك تە ەمەس. شۆەيتساريانىڭ, نورمانديانىڭ, ارگەنتينانىڭ جانە اۋستراليانىڭ مىسالى وسىنى جاقتايدى», دەپتى. سول سەكىلدى ە.تيموفەەۆ: «...كوشپەلى شارۋاشىلىق – ەكونوميكانىڭ ەڭ جوعارعى جەتىستىگى. ونى قۇرتۋ كەرەك ەمەس, كەرىسىنشە, ىنتالاندى­رۋ جانە ەگەر مۇمكىن بولسا, وركەندەتۋ كە­رەك», دەيدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق جە­رىنىڭ قاشاندا جانساقتاۋدىڭ التىن ارقاۋى بولعانىن, بولا دا بەرەتىنىنە كىمنىڭ كۇمانى بار دەيسىز. ءجۇز جىلدان كەيىن دە سول قازاق جەرىنە, زامانعا قاراي قازاق اۋىلدارىن وركەندەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە باتىل قويىلا باستادى. بۇل اسىراۋشىمىز جەر ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. مۇنى بار قازاق تۇسىنسە, جەر دەپ جالاڭداعانداردان ونى قورعاي الساق, الەمدە ءوز ورنىمىز تاعى ءبىر قىرىنان ايقىندالا بەرەرى حاق. وزگە بايلىقتىڭ جاي-جاپسارى قازىردىڭ وزىندە اقىرىنداپ ايتىلا باستادى. ول ەلدىڭ الەۋەتىن ۋا­قىتشا كوتەرگەنمەن, ەكولوگياسىنا زيان كەلتىرىپ, قاسيەتتى قارا توپىراعىن ۋعا بوكتىرىپ بارا جاتقانىن نەسىن جاسىرامىز.

تاعى قايتالاپ ايتامىز, سولاقاي سايا­ساتتىڭ كەسىرىنەن قازاق سانى 3 ملن 379,5 ادامعا كەمىگەن. ادام تاعدىرى وسىلاي بولعاندا سول ادامعا ءال بەرەتىن, ياعني ىشسە تاماق, كيسە كيىم بولعان مال باسى دا قۇردىمعا كەتىپتى. 40 ملن-عا جۋىق مالدان 1933 جىلى 4 ملن عانا قالعانىن, ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ كەرىمەن ۇستەم كۇشتەر وز­دەرىنەن بار پالەنى حالىققا يتەرە سالىپ, «مالدى جىرتقىشتىقپەن قىرۋدان جانە كۋلاكتار مەن بايلاردىڭ ساتىپ جىبە­رۋىنەن» ىزدەيدى. بيلىكتىڭ بيشىگىن ۇستاعاندار قاشاندا وزدەرىن وسىلايشا تازا كورىنۋگە تىرىساتىنى نەسى؟ بىراق تاريح تارازىسى تەڭشەي كەلە, اق پەن قارانى اشىپ كورسەتپەي قويمايدى ەكەن. ونى تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە ايقىن اڭعاردىق, كوزىمىز جەتتى, ز ۇلىمدىقتىڭ ەشكىمدى ايامايتىنىنا قۇبىلا بەرەتىن كوڭىل دە ءبىرجولا يلاندى.

بۇل كىتاپتا وتىرىقشىلىقتى سىلتاۋ ەتىپ قازاق جەرىندەگى جۇرتتى جۇندەي ءتۇتىپ جۇتاتىپ, جەردى بوساتۋ نيەتىندە بول­عانداردىڭ تاعى ءبىر توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن سۇرقاي ىستەرىنەن ماعلۇمات بەرەتىن, ياعني سول اشتىق الاپاتىن كورگەن, قاسىرەتىن باستان كەشىرگەن جانداردىڭ ەستەلىكتەرى ەدى. وقۋعا اۋىر تيسە دە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.

قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانى­نىڭ تۇرعىنى دانەتكەر شوتباەۆا بي­لىكتەگىلەردىڭ سولاقاي نۇسقاۋىنان كور­گەن زورلىقتارىن ايتا كەلىپ, «جۇمىس ىستەگەندەرگە قاسىقتاپ ءدان بەرەتىن. كولحوز ءبىر كيلوگرامم استىق بەرسە, ونىڭ جارتىسىن باسقارما, بەلسەندىلەر الىپ قالاتىن. ۇكىمەت ەشقانداي كومەك بەرگەن جوق. ءۇش جىل ءشوپتىڭ باسىن, جانتاقتىڭ سوگىن, شەڭگەلدىڭ قوڭىراۋىن جەدىك. ءوز بالاسىن ءوزى سۋعا تاستاعاندى كوردىك, ال ادام جەدى دەگەندى ەستىگەنىمىز بولماسا, كورگەنىمىز جوق. ادام ءولىپ جاتسا قارا­مايتىن, ءوز باسىن عانا ويلايتىن...» كۇي­گە جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتسە, بۇرىنعى سە­مەي وبلىسى, جارما اۋدانى, قاراتوبە اۋى­لىنىڭ تۇرعىنى ن.رۋسانوۆ «1933 جىل­دىڭ كوكتەمىندە ناعىز اشارشىلىق باس­تالدى. قىستىڭ ورتاسىندا, كوكتەمگە قاراي اشتىقتان ادامدار كۇندەلىكتى ولە باستادى. ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى 10 ادامنان تەك 5-ءى عانا قىستان امان شىقتى. بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قازا بولدى... كوبى قالاعا كەتىپ, كوزدەگەن جەرىنە جەتە الماي, جولدا قىرىلعاندار كوپ بولدى», دەيدى. سول وب­لىستىڭ اقسۋات وڭىرىندە تۇراتىن نەسىپ­جامال شىنىباەۆا: ء«بىز ءبارىن دە كوردىك, ۇرجار تولى ولىك, ءتىپتى ەشكىم دە كوشىپ ۇلگەرمەيتىن, جول بويى ولىك, قان ساسيتىن», دەسە تاعى ءبىر اقسۋاتتىق جارعاتاي راح­مەتولديننىڭ ايتۋىنشا: «30-شى جىل­دارى استىق ءجوندى شىقپادى, مال جوق, ەل نانسىز قالدى, قاراميانىڭ باسىن قۋىرىپ, شاي قىلدى. قىردا سارالا تىشقان بولدى, سونى اسىپ جەدى. جاقان دەگەن كىسى قىردان ەكى تىشقان اكەپ, سونى كەشكە اسىپ جەگەن ەدى. كەلەسى كۇنى ءۇي-ىشىمەن قىرىلىپ قالىپتى. سويتسە ەلدىڭ اي­تۋىنشا, ول ۋلى تىشقان ەكەن. قىرىق جىلعى تۋلاقتى قايناتىپ تا جەگەندەر بولدى, جىبىمەيدى ەكەن... ءولىپ جاتقان ادامنىڭ ءتانىن اپارىپ كومگەن بولادى, ونى تاڭەرتەڭ يت جەپ قويعانىن كورەسىڭ. يت پەن مىسىقتى جەۋ وتە كوپ بولدى», دەيدى.

جامبىل وبلىسىنىڭ م.رايقۇلوۆ دەگەن ازاماتى: «مالدى وكىمەت قۇرتتى. جۇت جەتى اعايىندى دەگەندەي, سول جىلدارى ءتۇرلى اۋرۋ دا كەڭىنەن ەتەك الدى. اسى­رەسە سۇزەكتەن جاس بالالار باۋداي ءتۇستى. اۋليەاتانىڭ شاڭداق كوشەلەرىندە, اسى­رەسە اتشاباردىڭ ۇن بازارىندا شۇبى­رىپ جۇرگەن اش, جالاڭاش ادام كوپتەپ كەزدەسەتىن. ولاردىڭ تۇرىنە قاراۋ وتە قورقىنىشتى ەدى. اشارشىلىقتىڭ وسى قۇرباندارىنىڭ اراسىندا تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىتتەر مەن قىرمىزى قىز-كە­لىن­شەكتەر دە كوپ ەدى. ءولىم مەن ءومىردى تالاستىرىپ, جان ۇشىرىپ, قالاعا جولعا شىققاندار جول-جونەكەي قىرىلدى. ولگەندەردىڭ بەتىن توپىراقپەن جابۋعا ەشكىمنىڭ دە شاماسى كەلگەن جوق. «اشتان ولگەن ادامنىڭ مولاسى جوق», دەپ ول­گەن­دەردىڭ ۇستىنەن اتتاپ ءوتىپ جاتتى. اش­تىقتىڭ قارماعىنا ەرتەرەك ىلىنگەندەر ءتۇتىن شىققان ءۇيدى اڭديتىن بولدى. ەسىگىن اشپاعانداردىڭ ەسىگىن بۇزىپ, تەرەزەسىن قيراتىپ كىرىپ, تالاپ جەپ كەتۋشىلەر دە كوپ بولدى. قارعا, ساۋىسقان, تورعايعا دەيىن ەشتەڭە قالعان جوق. ساداقپەن اتىپ, تۇزاقپەن ۇستاپ, تالعاجاۋ قىلدى», دەسە, ماڭعىستاۋلىق جيەنباي ۇزاقباەۆ دەگەن اقساقال: «اشتىقتان ادامداردىڭ وتقا تىشقان كومىپ جەپ, تۇلكىنىڭ ەتىن جىلىكتەپ, تۇزداپ كۇن كورگەندەرى سول جىلدار. «جاۋجۇمىر جاقسى بولسا يت جەمەس پە ەدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل سول ءبىر اشتىق جىلدارى شىققان ماتەل. جاۋجۇمىر اتتى جابايى ءشوپ تامىرىن تالعاپ جەپ, اياق-قولدارى ىسكەندەردى كورگەندەردىڭ ايتقانى. ارينە سول جاۋجۇمىر ەكەش جاۋجۇمىر, موندالاق, كوسىك, جۋا دا كەز كەلگەن جەرگە وسە بەرمەيدى. ونى قازىپ الار قاۋقار كەرەك ەدى», دەيدى.

مىنە, كەشەگى قازاقتىڭ كورگەن قاسىرەتى. وسىندايدا بۇگىنگى قازاقى تىرلىككە ال­لا شاراپاتىن شاشا بەرسىن دەيسىڭ. تەك وتكەننەن ساباق الىپ, تاۋبەمىزدەن جا­ڭىلماي جۇرسەك ەكەن.

وسى اششى اقيقاتتى ماسكەۋدەگى بيلىك قا­لاي بۇرمالاپ كورسەتتى دەگەنگە كەلسەك, ولار سول جىلدارداعى قۇرعاقشىلىقتى سىلتاۋ ەتىپ, قولدان جاسالعانىن بۇر­كەمەلەۋ ءۇشىن بار پالەنى بايلارعا جاۋىپ, قازاقتىڭ قۇنتسىزدىعىنان دەپ, سوي­تە تۇرىپ, سول اشارشىلىق جىلدارى جەر­گىلىكتى جەردەگىلەردىڭ ەسەپتەۋىنشە ءبىر جىلدا حالىق سانى 971,6 مىڭعا ازاي­عانىن كورسەتسە, سول اشارشىلىق ال­قىمنان الىپ تۇرعاندا قيانداعى ماسكەۋ بيلىگى قازاقستان حالقى 960,6 مىڭ ادامعا كوبەيگەنىن «ەسەپتەپ» شىعارىپ, ەلدىڭ دامۋى ەرەكشە دەگەندى العا تارتىپتى. 49 پايىز قازاق حالقىنىڭ جەرمەن جەكسەن بولعانىن بۇگىپ قالىپتى.

شاعىن كىتاپشادا ۇلتىمىزدىڭ ۇتىل­عان تۇسى, جۇتىلعان جەرى تايعا باسقانداي كورسەتىلگەن. ءار جىلى اتاپ وتىلەتىن قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇ­نىندە عانا ەمەس, بۇعان ءسات سايىن ورالىپ, اقيقاتتى انىقتاۋ ارقىلى ۇلتتىڭ كور­گەن قاسىرەتىن تاريح بەتىنە ءتۇسىرۋ ارقىلى دا كەيىنگىنىڭ تانىپ, ءبىلىپ جازا باسپاۋىنا جول اشار ەدىك دەگەن ويدامىز. تورتكۇل دۇنيەگە قاراپ وتىرساڭ وسىنداي قيلى كەزەڭدەرىن ءار جىلى اتاپ, كۋا كونە كوزدەرىن سويلەتىپ, الاپاتتىڭ اقيقاتىن ايتقىزىپ, ونى تاسپاعا ءتۇسىرىپ, كەيىنگى ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرۋ ءىسىن داستۇرگە اينالدىرعان. وعان ءبىر عانا دالەل, حولوكوست قاسىرەتىن ايتۋعا بولادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك دەلىنەتىن سۇ­را­پىل سوعىس تا ميلليونداعان ادامدار­دى جالمادى. سونىڭ ىشىندە كونتسلا­گەر­لەردەگى سۇمدىقتى باياندايتىن, ءسوز باسىندا ايتقان كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ «تۇر­­كىستاندىق اسكەري تۇتقىندار» كىتا­بىنداعى قاتىگەزدىككە تولى دەرەك­تەر­ دە قۇيقا تامىرىڭدى شىمىرلاتادى. اسىرەسە تۇت­قىنعا تۇسكەن تۇركىس­تان­دىقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى وپات بولعان ەكەن. اتالعان جيناقتا نەمىس تۇتقىن لاگەرىنەن امان قالىپ, بىراق ستا­ليندىك تۇرمەدە مەرت بولعان  تۇركى جۇر­تىنىڭ 4500 وكىلى, ونىڭ ىشىندە 1500 قازاق­تىڭ اسىل ازا­ماتتارىنىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. بىردەن ايتايىق, بۇل تىزىمدەگىلەر بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە اتالماعان, حابارسىز كەتكەندەر قاتارىندا بولعاندار. العاش رەت جاريالانىپ وتىرعانىن نازارعا سالا كەتەلىك.

بۇلارعا العاش رەت قولۇشىن بەرگەن, جۇزدەسكەن ۇلت ارىسى مۇستافا شوقاي ەكەنى بەلگىلى. سول تۇتقىنعا تۇسكەن قان­داس­تارىمىزدىڭ ءبىر جاپىراق قاعازعا, نە گازەت قيىندىسىنا ءوز قولدارىمەن اراب, لاتىن, ورىس قارپىندە جازىپ, م.شوقايعا ۇستاتقانداردىڭ كەيبىرىنىڭ اتى-ءجونىن اتاي كەتەلىك: اتى­عاي بەگىم ۇلى, ءماجيت ءالجاپپار ۇلى: «نە جۇمىس بولسا دا قولىمىزدان كەلەدى, 4 كلاس­تى جاديدشە وقىعانبىز. ەڭ بولماسا تاماعىمىزدى اسىرايتىن جەرگە جىبە­رىڭىز», دەيدى. ال بەكباۋىل ءابىش ۇلى (الماتى وبلىسىنىڭ جاركەنت اۋدانىن­دا مۇعالىم بولعان): «مەنىڭ سىزدەن سۇ­راي­تىنىم ماعان ءبىر جۇمىس جاعىن قا­راستىرساڭىز», دەسە, قايىردەن بايماعانبەتوۆ: «مەن ءوزىم ورىسشا, ارابشا, لاتىنشا جازا, وقي بىلەمىن. ۇلتىم – قازاق. ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, مۇعالىم بولىپ ىستەدىم. جاسىم – 23-تە. قانداي جۇمىس بولسا دا ىستەۋگە دايىنمىن», دەيدى. ال ەلەۋسىن احمەت ۇلى (ورال وب­لىسىنىڭ جانىبەك اۋدانىنان): «1916 جىلى تۋعانمىن. ارابشا, لاتىنشا جانە ورىسشا ساۋاتتىمىن. 13.IX.41», سول سەكىلدى سۇلتان ۇلى, نۇرباي ۇلى, اڭ­شىباي ۇلى: «بىزدەر, ياعني ءوزىڭىزدىڭ باۋىرلاس قازاق بالالارى, جالىنىشتى سوزدەرىمىزدى ايتىپ, ءوتىنىش ەتەمىز. وسى قازاق اراسىنان جۇمىسقا ادام الساڭىزدار, ءبىزدى ەسىڭىزگە الارسىز. 4-گرۋپپادانبىز. 14.IX.41», بەكارىستان بالاسى ازبەرگەن: «تۋىسقانىم, اعاي, مۇسەكە! كوكە, مەنى الىپ كەت», قابدەن يحسانوۆ, بياش توراليەۆ: «كومبايىنشىمىز, مال باعامىز, قا­را جۇمىستىڭ قاندايى دا قولىمىزدان كە­لەدى», امىربەك جانابەكوۆ (22 جاستا): «شىمكەنت وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىنانمىن. ءبىر قىزمەت ىزدەستىرەمىن», سەيىت ەسمۇرزاەۆ (قىزىلوردادان): ء«ىنىڭىزبىن, كوز قىرىن سالىڭىز», دەيدى.

تۇتقىندارمەن ءبىر تىلدەسىپ قالعاندا م.شوقايعا ابسادىقوۆ ەسىم­دى ازامات: «مەن ءسىز تۋرالى «ازامات سوعىسى­نىڭ تاريحى» دەگەن كىتاپتان وقىعانمىن. مەن ەسقاراەۆ سۇلەيمەن مەن جۇرگەنوۆ تەمىربەكتىڭ جاقىن تۋىسقانىمىن... ءسىز – ۇلى ەسىمدىسىز جانە سىزبەن كەزدەسۋدى ۇلكەن باقىت دەپ ەسەپتەيمىن», دەسە, قازالىلىق دەمەنباي اقشا ۇلى (جاسى 25-تە): «اكەم باي بولعان, 29-جىل سوتتالعان. كامپەسكە بولىپ, سودان قايدا كەتكەنى بەلگىسىز. ءوزىم – مال مامانىمىن. «اكەڭ باي بولدى», – دەپ 38 جىلى 10 اي تۇرمەدە ۇستادى. ارميا قاتارىنا 1940 جىلى الىندىم» دەپتى.

تۇتقىنداردىڭ زار مۇڭى كىتاپتىڭ ءون بويىندا وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. م.شوقايداي ۇلت ارىسىنىڭ لاگەردەگى قانداستارىمەن جۇزدەسىپ, وسىنداي مول دەرەك قالدىرۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى.

تۇتقىنعا ەرىكسىز تۇسكەندەر سوعىس بىت­كەننەن كەيىن ەلگە جەتۋگە اسىعادى, بىراق ءستاليننىڭ «بىزدە تۇتقىندار جوق, ساتقىندار بار» دەگەن ز ۇلىم ءسوزى تالاي ازاماتتىڭ تۇرمە ازابىن تارتۋىنا اكەلدى. ءتىپتى ءبىرازى سودان سەسكەنىپ اتاجۇرتىنا ەمەس, شەتكە كەتكەنى تاريحتا ءمالىم. ەلگە ورالعان 19 قازاق رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىمەن سوتتالىپ كەتە بار­دى. ولاردىڭ قاتارىندا اقىن-جا­زۋشى حامزا ابدۋللين, ماۋلىكەش قاي­بالدين, حاكىم تىنىباەۆ, تاعى باسقالار بار ەدى. كىتاپتاعى مىنا ءبىر دەرەكتى دە العا تارتايىق. قازاق قايدا جۇرسە دە تا­لانتىمەن تانىلعان ەكەن. 1944 جىل­دىڭ 10 مامىر كۇنى اۋستريا استاناسى ۆەنا قالاسىندا ۆەنا وپەرا جانە با­لەت تەاترىندا قازي قازىبەكوۆتىڭ « ۇلى ادامنىڭ ارمانى» اتتى سىرىم دات­ ۇلىنا ارنالعان سپەكتاكلى قويىلادى. سىرىم رولىندە ءانشى مۇحامبەتقالي باتىر­گەرەەۆ وينايدى. ساحنالاعان ءماجيت جاق­سىلىقوۆ بولسا, مۋزىكاسىن ۆەنا كونسەر­ۆاتورياسىندا وقىپ جۇرگەن عالىم ابسالياموۆ پەن «تۇركىستان لەگيونى» كوركەمونەر ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى, ايتۋلى ايتكەش تولعانباەۆ جازىپتى. مۇنداي مالىمەتتەردەن الار تاعىلىم از بولماسا كەرەك.

تۇتقىندارعا جاسالعان ز ۇلىمدىق­تاردان دا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. الماتى وبلىسىنىڭ تەسكەنسۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جاناي قيقىمباەۆ: «لاگەردە نەمىس ايۋان­دىقتارىنىڭ بىرنەشە رەت كۋاسى بولدىم. ولار جازالاۋدىڭ ەڭ قاتىگەز, اككى تۇرلەرىن قولداندى: ۇردى-سوقتى, ادام توزگىسىز جاعدايدا ۇستادى. كۇن سايىن ادامدار اشتىقتان, سۇزەكتەن ءولىپ جاتتى. ولاردى ارقايسىسى بيىكتىگى ءۇش مەتر, ۇزىندىعى ءجۇز مەتر شۇڭقىرلاردا بىرگە جەرلەدى», دەسە, كوپ نارسەگە كۋا بولعان مۇس­تافا شوقايدىڭ دا مىنا ءبىر ءسوزىن كەلتىرە كەتەلىك: «لاگەر تارتىبىنەن ءسال-ءپال جالتارعانى ءۇشىن تۇتقىندار سوققىعا جىعىلدى, اتىپ سالۋ دا داعدىلى جايعا اينالدى», دەيدى.

م.شوقاي كەلتىرگەن تاعى ءبىر دايەككە كوز جىبەرسەك: «تۇركىستاندىقتار اراسىن­دا جەر اۋدارىلعانداردىڭ بالالارى نەمەسە اتىلىپ كەتكەن «بۋرجۋيلار مەن كۋلاك­تاردىڭ» تۋىستارى كوپ كەزدەسەدى. ولار, بۇل جاس ادامدار, كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن جانە جات وتان ءۇشىن شىنىندا دا سوعىسپاعان بولۋ كەرەك», دەپ وي تۇيىن­دەيدى دە, ن.حاجياحمەت ۇلى اكە­سى­نىڭ تۇرمەدە ولگ­ەنىن, ءوزىنىڭ 12 جا­سىن­دا جەتىم قالعانىن ايت­قانىن, سول سياقتى ز.سوزاقباي ۇلىنىڭ اكەسى بولىس رەتىندە 10 جىلعا سوتتالعانىن, 21 جاستاعى ا.ءابىلدا ۇلىنىڭ اكەسى سوتتالىپ, «بولىس بالاسى» دەپ كوپ قور­لىق كورگەنىن, جۇمىسسىز قاڭعىعانىن جەتكىزىپتى. ءا.سۇلتانقۇلوۆتىڭ اكەسى دە قۋعىنعا تۇسكەنىن, جوعارى وقۋ ورنىنا اۋقاتتىنىڭ بالاسى دەپ قابىلداماعانىن ايتسا, ح.تۇرعامباي ۇلى اكەسى ورتاشا بولسا دا كولحوزعا جولاتپاي, شەتتەتكەنىن جەت­كىزىپتى.

سونىمەن شاعىن ەكى كىتاپتاعى «قاي­ماعى» بەس باتپان قالىڭ قاسىرەت, ياعني ۇلتىمىزدىڭ اشتىق جىلدارىنداعى قىزىل قىرعىنعا ۇشىراۋى, سۇراپىل سوعىستا تۇركى ۇلدارىنىڭ جازىقسىز جاپا شەگىپ, تامۇقتا ەرىكسىز ەزىلگەنى ناقتى دايەكتەرمەن باياندالعان. ەكى كىتاپتىڭ دا ۇلت تاريحىنا قوسارى مول.