كەشە حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي–مادەني قورىق–مۋزەيىندە «ەر قارۋى - بەس قارۋ» تاقىرىبىندا ونلاين-كورمە ءوتتى.
ونلاين-كورمەنىڭ ماقساتى - سان عاسىرلار بويى مەتالل ءوندىرۋ ءىسىن دامىتىپ, ولاردىڭ جەدەل تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋىنە جول اشقان اتا-بابامىزدىڭ ەرەكشە ونەرى مەن دالا وركەنيەتىن ناسيحاتتاۋ.
ۇلان-عايىر جەرى مەن ەلىنىڭ بىرتۇتاستىعىن قورعاپ, بوستاندىعىن ساقتاپ قالۋدا قازاق حالقى استىنداعى اتىنا, بىلەگىنىڭ كۇشىنە, جۇرەگىنىڭ تۇگىنە, بويىنداعى بەس قارۋىنا سەنگەن. «ەر قارۋى – بەس قارۋدى» وزىندىك جۇمساۋ تاسىلىمەن ەرەكشەلەپ سان تۇرگە بولگەن.
وسىعان وراي, كورمە ەكسپوزيتسياسى دا جىلدار بويى مۋزەي قورىندا ساقتالعان ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان جادىگەرلەر مەن قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىندە پايدالانعان قارۋ تۇرلەرى كەسۋ, شابۋ, تۇيرەۋ, سوعۋ, اتۋ ونەرلەرىن قامتيتىن بەس بولىمگە توپتاستىرىلعان.
ءبىرىنشى بولىمگە كەسۋ قارۋلارى - قىلىش, سەمسەر, ساپى قويىلدى. ب.ز.د. ءVىى ع.-ب.ز. ءىىى عع. ءومىر سۇرگەن ساق, سارمات تايپالارى قىسقا «اكيناك» دەپ اتاعان سەمسەرلەرمەن ەكى ءجۇزدى, ۇشى وتكىر قىسقا ساپتى قارۋ قانجار تۇرلەرىن قولداندى. كەيىن VI-VII عاسىرلاردا بىرتە–بىرتە شابۋىلداۋعا ىڭعايلى قىلىش پايدا بولدى. قازاق قىلىشتارى: الداسپان, ناركەسكەن زۇلپىقار, قايقى قىلىش تاعى دا باسقا بولىپ بولىنەدى.
ەكىنشى بولىمگە شابۋ قارۋلارى - بالتا, ايبالتا, شاقان ورنالاستىرىلدى. ب.ز.ب. V مىڭ جىلدىق نەوليت داۋىرىندە تاس قۇرالداردى بارىنشا پايدالانعان ءداۋىر بولدى. قيىن وڭدەلەتىن تاستاردى بىرتە-بىرتە تۇرمىسقا پايدالانۋ ارقىلى شابۋ قارۋلارىنىڭ العاشقى ۇلگىلەرى تاس بالتالار, كەتپەندەر مەن كەلساپتار جاسالا باستاعان. قازاق حالقى شابۋ قۇرالدارىن شاقان, جاۋىنگەرلىك بالتا, ايبالتا, جارتىلاي ايبالتا دەپ ءتورت تۇرگە جىكتەپ جاۋدى جارۋ, شابۋ ارقىلى زاقىم كەلتىرەتىن سوعىس قۇرالدارىنا جاتقىزعان.
ءۇشىنشى بولىمگە تۇيرەۋ قارۋلارى - نايزا, سۇڭگى قويىلدى. نايزا – ۇشى ىستىك, مەتالدان ىستەلگەن ۇزىن اعاش سابى بار, قادالعىش نەمەسە لاقتىرمالى سوعىس قارۋى. نايزا لاقتىرۋ پالەوليت ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە پايدا بولدى. العاشقىدا ۇشى ۇشتالعان تاياقتان جاسالدى. بەرتىن كەلە ۇزىندىعى 1,5 – 5 مەترگە دەيىن جەتەتىن اعاش ساپقا تاستان نەمەسە سۇيەكتەن (تاس عاسىر) مەتالدان (قولا داۋىردەن باستاپ) ۇشكىر ۇش ورناتىلعان تۇرلەرى شىقتى. سول زاماننان بەرى الەم حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى نايزانى سوعىس جانە اڭ اۋلاۋ كەزىندە قولداندى. قازاق باتىرلارى مەن جاۋىنگەرلەرى دە نايزامەن قارۋلاندى, وعان قوسا تۇيرەۋ قارۋلارى رەتىندە سۇڭگىنى جانە جىدانى الىس-جاقىندىعىنا بايلانىستى كوبىرەك پايدالانعان.
ءتورتىنشى بولىمگە سوعۋ قارۋلارى شوقپار, گۇرزى جاتقىزىلدى. شوقپار مەن سويىلدىڭ العاشقى تۇرلەرى سوناۋ نەوليت زامانىندا پايدا بولعان. اۋەلدە اعاشتان, كەيىن تاس مەن مەتالدان جاسالدى. سويىل - كوبىنە شىعىس حالىقتارىنا ءتان دۇنيە. ەجەلگى ەۋروپالىق مادەنيەتتە مۇنداي قارۋ وتە سيرەك قولدانىلعان. ماسەلەن, بۇل قارۋدى ب.ز. ءىى عاسىرلارىندا تەك ريم اسكەرى عانا قولدانعان. تەك ءXVىىى عاسىردان باستاپ قانا سويىل تۇرلەرى ەۋروپالىق قارۋ-جاراق قاتارىنا ەنگىزىلە باستاعان. كەيىن تىپتەن بيلىك پەن ابىرويدىڭ سيمۆولىنا اينالا باستايدى. ونىڭ باس جاعى تەمىرمەن قاپتالادى, كەيبىر ءتۇرى ۇلكەن شەگەلەرمەن قاداۋلاندى. «مۇنداي اعاش سويىل تۇرلەرىن اتام قازاق شوماق دەپ اتاعان.
بەسىنشى ءبولىم اتۋ قارۋلارىنا - ساداق, جەبە, وقتار جاتقىزىلدى. ساداق - ەجەلگى زاماندارداعى اڭدى الىستان جايراتاتىن ەڭ كونە ءارى كوپ تارالعان قارۋ تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. ساداقتىڭ تاريحى سوناۋ مەزوليت داۋىرىنەن باستالىپ حح عاسىرعا دەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق حالىقتارى پايدالانعان. تۇركىستان ماڭىنداعى سيداق اتا, قاراتوبە, جۇينەك دەپ اتالاتىن قالا ورىندارىنداعى قازبالاردان جەبە تۇرلەرى كوپتەپ تابىلعان. مۋزەي قورىندا جەبە ۇشتارىنىڭ قولادان, سۇيەكتەن جاسالعان تۇرلەرى بار. ولاردىڭ ىشىندە قولا ءداۋىرىنىڭ ورتا كەزەڭىنە جاتاتىن كرەمني دەپ اتالاتىن تاستان جاسالعان ب.ز.د. ءحVى-ءحىى عع. ءتان جەبەلەرمەن بىرگە ءVىى-ءVىىى عع. تۇركىلەر كەزەڭىنە ءتان جەبەلەر دە بار. مۇنداي جەبەلەردى ءىى مىڭجىلدىقتىڭ باس جاعىندا كوشپەلى حالىقتار كوپتەپ قولدانعان. وسى بولىمگە اتۋ قۇرالدارى رەتىندە قامال قورشاۋلارىن بۇزۋعا ارنالعان تاس اتقىش وقتار دا قويىلدى.
ەجەلگى زامان مەن ورتا عاسىرلاردا شيراتىلعان تالشىقتىڭ (سىڭىردەن, بىلعارىدان, تاعى باسقا ماتەريالدان جاسالعان) سەرپىمدىلىك كۇشى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن لاقتىرعىش قۇرالدارى پايدالانىلدى. ورتالىق ازيادا تاس اتقىش قۇرالدار ورتا عاسىرلاردان باستاپ قانا قولدانىلا باستاعان. بۇل قۇرالدارعا ءتۇرى جاعىنان دا, ءپرينتسيپى جاعىنان دا جاقىنى - «نەۆروباليستا». قاتتى شيراتىلعان قالىڭ ارقاننىڭ سەرپۋ كۇشىن پايدالانىپ جۇمىس ىستەيتىن قۇرالدى بۇحارا حانى ابدوللا ءىى-ءشى ساۋراندى قورشاعان كەزدە پايدالانعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى.