سەرالين فەنومەنى

مۇحامەدجان وسىندا 1880-1887 جىلدارى مەدرەسەدە وقىپ, بۇنى بىتىرگەن سوڭ قوستانايداعى ارىستان دەگەن بايدىڭ ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقيتىن بالالارىنا كۇتۋشى بولىپ ورنالاسادى. قولى بوس كەزدە وسى مەكتەپكە تىڭداۋشى رەتىندە ساباققا قاتىسىپ, سوڭىنان وقۋعا تۇسەدى. 1891 جىلى اتالعان مەكتەپتى «وتە جاق­سى» دەگەن باعامەن ءتامام­دايدى.

مۇحامەدجاننىڭ ارمانى اسقاق, كوڭىل كوكجيەگى كەڭ ەدى. ءبى­لىم الۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ ماق­ساتىمەن ورىنبورداعى مۇعا­لىمدەر دايارلايتىن ۋچيليششەگە تۇسپەك بولادى. سىناقتان وتسە دە وقۋعا قاراجاتى بولماي, جاعدايى كوتەرمەي, لاجسىز اۋىلعا ورالادى. بىرنەشە جىل ەل ىشىندە مۇعالىم بولىپ, شاكىرتتەرىنە قازاق, ورىس تىلىندە ساباق بەرەدى. ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, ترويتسك قالا­سىنداعى كىتاپحاناعا بارىپ, ورىس كلاسسيكاسىنىڭ بارلىق كىتاپتارىن وقىپ شىعادى, ۇلت­تىق حالىق ادەبيەتىنە زەرتتەۋ جۇر­گىزىپ, ولەڭ جازۋعا كىرىسەدى. قاجىماي, تالماي ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا قازاق تىلىمەن قاتار تاتار, پارسى, ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز نەگە تاپتىشتەپ, بايانداپ جاتىر دەگەن سۇراق تا تۋىنداۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ بىرقاتارى, ءتىپتى كەيبىر ۇلكەندەرىمىزدىڭ ءوزى سەراليننىڭ كىم ەكەنىنەن بەيحابار. قاراڭعى قازاق كوگىندە جۇلدىزداي جارقىراپ كورىنگەن, ەلىنىڭ مەشەۋلىگىن كورىپ, جۇرەگى اۋىرىپ, حالقىنىڭ كوزىن باس­پاسوزبەن اشۋعا تىرىسقان مۇ­حا­مەدجان سەراليننىڭ ەسى­مىن ەشقاشان جادىمىزدان شى­عارماۋىمىز كەرەك.

مۇحامەدجان ۇزاق جىلدار بويى العان باعىتىنان تاي­ماي, وركوكىرەك, مەنمەن اتقامىنەر­لەردىڭ بەتىن بەرى قاراتىپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ سۇستى, ايبارلى شەنەۋنىكتەرىنە ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, ءبارىنىڭ پىكىرىن وزگەر­تىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرا ءبىلدى. جۇمساعان جىگەرى, قارىمدى قاي­راتى تەككە كەتپەدى. 1911 جى­لى قاڭتار ايىندا سارعايا, تاعات­سىز­دانا كۇتكەن «ايقاپ» جۋر­نالىنىڭ العاشقى سانى شىقتى. زەرتتەۋلەرگە كوز جۇگىرتسەك, العا­شىندا جۋرنال ەل ىشىنەن قارىزعا جينالعان اقشا ەسەبىنەن جارىق كورىپتى. سالدەن سوڭ باسى­لىمعا قولۇشىن بەرۋشىلەر قاتارى وس­كەن. باستاپقى جىلى ايىنا ءبىر رەت, كەيىن ەكى رەت شىعا باستايدى. جۋرنال دۇنيەگە كەلگەن كەزدەن باس­تاپ, بەس جىلدا بارلىعى 89 سانى وقىرماندار قولىنا تيگەن.

قازاق حالقى ساياسي-ەكونومي­كا­لىق جاعىنان نەلىكتەن ارتتا قالدى دەگەندە, دەموكرات-اعار­تۋشىلار ونىڭ باستى سەبەبىن حالىقتىڭ عاسىرلار بويى كوش­پەلىلىكپەن ءومىر وتكىزىپ كەلە جات­قانىنان كوردى. شوقان دا, ىبىراي دا وسى ماسەلەلەرگە نازارىن اۋدارعان. ءومىردىڭ وسىلاي سىزىلعانىن ولار بىلگەن. بىراق ارنايى وكىمەت الدىنا ماسەلە ەتىپ ولار قويماعان. ونى العاش جۇزەگە اسىرعان, ياعني ءباسپاسوز اشىپ, وسى ارقىلى ءسوز ەتكەن سەرالين, ونىڭ «ايقاپ» جۋرنالى بولدى.

«مەن تەرەڭ ويشىل بولماسام دا, ويىما كەلگەن بىرنەشە پىكىرىمدى كوپشىلىك الدىنا سالعىم كەلەدى. مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن كاسىبىن بىرىكتىرىپ, جارىم كوشپەلى, جارىم وتىرىقشى بولىپ, كۇن كورەتىن زامانىمىز ءوتتى. ەندى قايتىپ كەلمەيدى. ول زاماندى ساعىنباساق, ءھام قۋماساق كەرەك. مۇنان بىلاي كۇن كورۋىمىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن قالا بولىپ وتىرۋىمىز ءتيىس. قالا جۇرتىنىڭ ىستەيتىن كاسىبىن ىستەۋ كەرەك» دەپ جازدى سەرالين 1911 جىلى «ايقاپتىڭ» 6-سانىندا.

«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ءوزى سول كەزدەگى قازاق قوعامى ءۇشىن ەرەكشە قۇبىلىس بولعانىن ايتا كەتۋىمىز ءجون. قازاقتىڭ الەۋمەتتىك تەڭ­سىزدىك ماسەلەسى ابايدىڭ دا كو­كىرەگىن قارس ايىرعان. ال وعان دەيىنگى, ودان كەيىنگى تۇلعالاردىڭ دا قايعى-مۇڭى بولعان. بىراق ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءومىردىڭ جاراتىلى­سىنا ىشتەرى قارا قا­زانداي قاي­ناپ, نارازى بولىپ وتكەنىمەن, ءوز قاسىرەتىنە ءوزى بوگىپ, جان دۇ­نيەسى جارالى قالپىندا كەتكەن. جال­عىز قازدىڭ ءۇنى شىق­پاسپەن وتكەن. بايتاق دالاعا دا­ۋى­ستارى جەت­پەگەن. شىڭ باسىنان شىعىپ اي­قاي سالسا دا, ايقايى اياعىنىڭ استىنا عانا ەستىلگەن. الىسقا, باي­تاق قازاققا ءۇنىن قايتىپ ەس­تىرتە الارىن بىلمەگەن. وسىنىڭ قايلاسىن, امالىن جاڭا ينتەلليگەنتسيا تاپتى. حالىقتىڭ ءۇنى, ءتىلى, قۇلاعى بولارلىق ورتاق ءباسپاسوز شىعارۋ ارقىلى ايتار ويىن, ماقساتىن بۇكىل سارى دالاعا اسى­رۋعا بولاتىنىن وزىق ونەگەلى ورىستان ۇيرەندى. مىنە, وسىناۋ ءۇننىڭ تىرەگى «ايقاپ» بولدى. ونىڭ شىعارۋشىسى دا, رەداكتورى دا سەرالين بولدى. ورىستىڭ وزىق ويلى ينتەلليگەنتسياسىمەن پىكىرلەس, ىستەس, ۇزەڭگىلەس بولا ءجۇرىپ, سەرالين ولاردان وسىناۋ ۇلى ونەردى دە جەتە يگەرىپ كەتتى. ونىڭ ورىس ءباسپاسوزى تاجىريبەسىنە اسا زەر سالىپ, كوڭىلىنە قوندىرعان سەراليننىڭ وي, قابىلداۋ, تاراتۋ جۇيەسى قالىپتاسقان, ساراپتاپ, تالداۋ, جيناقتاۋ, كەمشىلىك پەن جەتىس­تىكتى قورىتا ءبىلۋ, ال­داعىنى بولجامداۋ, وقيعانى الدىن الا كورە ءبىلۋ قابىلەتى ءبىر رەداكتوردىڭ باسى­نا سىيىپ جاتتى. ول وسى جۋرنالدى جاساۋشىلاردى, ءتىلشى, جۋر­ناليستەرىن, حابارشىلارىن تابا ءبىلدى, توڭىرەگىنە توپتاستىرا ءبىلدى.

ول ءوز جۋرنالىن اۋەل باستان جۇيەلى جولعا قويىپ, كەزدەيسوق وي-پىكىرلەردەن ساقتاپ, تەك ەل مۇددەسىن قورعايتىن, ونىڭ ەڭ­سەسىن كوتەرەتىن, ۇلتتىق سەزىمىن جو­عالتپاۋىنا اسەر ەتەتىن, نا­دان­دىقتان ساقتاندىراتىن, تاريحي جادىن ۇمىتتىرمايتىن, تىر­لىككە, بىرلىككە شاقىراتىن, ويى ءبۇتىن, ساپالى باسىلىم ەتە ءبىلدى. «ايقاپتىڭ» سوزىنە جۇرتشىلىق قۇ­لاق استى, سەندى, ىلتيپاتقا الدى. جۋر­نالدى حالىق ىزدەپ, كۇتىپ وتىراتىن بولدى. بىرىنەن-ءبىرى الىپ وقىدى.

«ايقاپ» جۋرنالىندا ەل­دى كوشپەلى ومىردەن ارىلتىپ, وتىرىقشىلدىققا بەيىمدەۋ, ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋ, جەر­دى ءتيىمدى پايدالانۋ, ايەل تەڭ­دىگى, وقۋ, ءبىلىم الۋ, اعارتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى كو­تەرىلدى. باسىلىم بەتىندە مەم­لەكەتتىك دۋماعا سايلاۋلار جايلى ماتەريالدار جارىق كوردى. مىسالى, اتالعان جۋرنالدىڭ 1912 جىلدىڭ ءۇشىنشى سانىندا «يۋبيلەي» تۋرالى دەگەن ما­قالادا رومانوۆ اۋلەتىنىڭ پاتشالىق قۇرعانىنا 300 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەرەكەلىك شارالارعا قاتىساتىن قازاق وكىلدەرىنە قازاق ەلىنەن دۋماعا دەپۋتات سايلاۋ, قازاق جەرىنە ەندى شەتتەن كوشپەندىلەر كەلتىرۋدى توقتاتۋ, ورىس ورنالاسقاننان قالعان جەردى قازاق پايداسىنا بەرۋ, مال شارۋاشىلىعىن جاڭاشا وركەندەتۋگە ورىس­پەن قاتار قازاققا دا ۋچاسكە بو­لۋى, قازىنادان ساتىلاتىن جەرلەردى ورىسپەن قاتار قازاقتىڭ دا ساتىپ الۋىنا رۇقسات ەتۋ, ءدىن تۋرالى, مەكتەپ, مەدرەسە اشۋ تۋرالى, حالىق سوتىن وزگەرتۋ تۋرالى سۇرانىم جاساۋ توڭىرەگىندە تاپسىرمالار بە­رەدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ قاتال تسەنزۋراسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزەڭدە مۇحامەدجان سەراليننىڭ قايمىقپاي, وسىلاي تالاپ قويۋى ەرلىك ءىس دەپ ايتۋعا بولادى.

ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ارتتا قا­لۋىنا فەودالدىق قوعام, ۇلتتىق وقشاۋلانۋ, كوشىپ-قونۋ, ىرگەلەس ەلدەردىڭ جاقسى جاقتارىن الماي, ۇلگىلى ىستەرىن ەلەمەۋ اسەر ەتتى. الدىڭعى قاتارعا قوسىلۋ ءۇشىن وزىق مەملەكەتتەر سياقتى زاۋىت, فابريكالار سالۋ, ءوندىرىستى ورگە باستىرۋ قاجەت. جۋرنالدا وسىنداي ويلار ايتىلىپ, كە­لەلى ماسەلەلەر ءسوز بولادى. سول كە­زەڭمەن سالىستىرعاندا بۇل جۇرت­شىلىققا وي سالاتىن, ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەدى.

سەرالين قازاقتىڭ تۇڭعىش اعار­تۋشى-پەداگوگى ىبىراي ءال­­تىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق-دەموكراتيالىق يدەيالارىن قول­داي وتىرىپ, حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ, قاسىرەتىن جۇرەگىنەن وتكىزدى. ەلدىڭ يىعىنا تۇسكەن تۇرمىس تاۋقىمەتىن جە­ڭىلدەتىپ, قايتسەم جۇرتىما پاي­دام تيەدى دەگەن نيەتپەن ايانباي ەڭبەك ەتتى. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, «ايقاپ» بەتتەرىندە سورلاعان, ەزىلگەن ۇل­تىنىڭ ساۋاتىن اشىپ, ونەر, بىلىمگە جەتەلەۋ ءۇشىن وتكىر, باتىل ماتەريالدار جاريالاپ, پات­شا وكىمەتىنە ءسوزىن جەتكىزۋگە تى­رىستى. مۇحامەدجان وسىلاي­شا ءباسپاسوز ارقىلى ەلىنە قالت­قىسىز قىزمەت ەتتى. ول جۋرنال بەتتەرىندە 40-قا تارتا ماقالا جازدى.

ول ءباسپاسوزدىڭ ۇگىت-ناسي­حات­شى عانا ەمەس, سونىمەن بىر­گە ۇيىمداستىرۋشىلىق, جۇمىلدى­رۋشىلىق ءرولىن جاقسى ءتۇسىندى جانە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى. سەرالين فەنومەنى دەگەنىمىز وسى. ول قازاقتان شىققان تۇڭ­عىش كاسىبي جۋرناليست بولدى. جاڭادان رەداكتورلىق مەكتەپ قالىپتاستىردى.

ترويتسك سول جىلدارى با­تىس پەن شىعىستىڭ ساۋدا­ جول­دارىندا تۇرعان, ءدىني, اعار­تۋ ورىندارى, قولونەر ۋچي­لي­ششەسى, ورىس شىركەۋلەرى, مۇ­سىلمان مەشىتتەرى بار ءدىني, ما­دەني ورتالىق ەدى. «ۋازيفا» مەدرەسەسىندە, ۇلدار, قىزدار گيم­نازيالارىندا قازاقتىڭ بالالارى وقيتىن. مۇحامەدجان «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارۋمەن قاتار سولاردىڭ اراسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحى, بۇگىنگى جاي-كۇيى, كەلەشەگى جايلى لەكتسيالار وقىپ, اڭگىمەلەر وتكىزەتىن. بۇگىنگى ورىمدەي وسكىننىڭ ءوزى اڭساعان ۇلى مۇراتتارىن العا اپاراتىن ەرتەڭگى قانات جايار وركەنى ەكەنىن بىلە وتىرىپ, ولارعا دۇرىس جول كورسەتىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ, ءجون سىلتەدى.

«ايقاپ» جۋرنالىندا ماز­مۇندى, وزەكتى ماقالالار جاريا­لاندى. ءار سانىندا ەلدىك مۇد­دەنى كوزدەيتىن, قازاقتى ساۋاتتى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەي كەلىپ, جامان ادەتتەردەن ارىلىپ, ىزگى قا­سيەت­­تەردى ءسىڭىرۋ, بەيقامدىقتى, ەن­جارلىقتى, جالقاۋلىقتى, بوي­كۇيەزدىكتى تاستاپ, وقۋعا, ەڭ­بەك ەتۋگە, ىزدەنىپ, جاڭا كاسىپتەردى يگە­رۋگە شاقىرادى.

«ايقاپ» جۋرنالى بايتاق ساحا­راعا كەڭىنەن تارادى. جۇرتشىلىق ونىڭ ءاربىر سانىن ساعىنا, اسىعا توساتىن. سەبەبى باسىلىم بەت­تە­رىندە كوپ­شىلىك كوكەيىنەن شى­عاتىن ءتۇرلى سيپاتتاعى ماتەريالدار جارىق كورەتىن. ءار ماتەريالدىڭ تاقىرىبى ويلاس­تىرىلىپ قويى­لاتىن, بارىندە قازاقتىڭ ءموپ-ءمولدىر سۋداي تۇ­نىق, تازا سوزدەرى قولدا­نى­لا­تىن. مۇحامەدجان وسىلايشا حالقىمىزدى قازاقشا ويلاپ, قازاقشا جازۋعا, قازاق ءتىلىن قادىرلەپ, سۇيۋگە ۇيرەتتى. جۋرنالعا سەمەيدەن, اقتوبەدەن, شىمكەنتتەن, قارقارالىدان, زايساننان, تورعاي, قوستانايدان, استراحان گۋبەرنياسىنان, بوكەي ورداسىنان, تارازدان, ءبىر شەتى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگتەن حاتتار تولاسسىز كەلىپ تۇرعان. جەر-جەردەگى تىلشىلەر ەلدىڭ جاي-كۇيىن بىلدىرەتىن حابارلار جولداعان. سەرالين بىردە-ءبىر حاتتى ەلەۋسىز قالدىرماي, ۇقىپتىلىقپەن قا­راپ, سەرگەكتىك تانىتقان. ءسويتىپ ول جۋرنالدا سول كەزدەگى قازاق دا­لاسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن كەڭ اۋقىمدى, تۇتاس پانوراماسىن دۇنيەگە اكەلدى, حح عاسىر باسىنداعى ەزگىدە بول­عان, ازاتتىقتى كوكسەگەن حال­قى­مىزدىڭ اۋىر ءحالىن, ايەل تەڭ­سىزدىگىن جانە اسىل ارماندارىن كورسەتەتىن جىلناماسىن جازدى. دەمەك «ايقاپ» قاراڭعى تۇندە اق سۇتتەي, جاڭا تۋعان جا­رىق ايداي كورىندى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي قوعامنىڭ ومى­رىندە ەرەكشە قۇبىلىس بولدى.

ارنايى, نە جوعارى ءتيىستى ءبى­لىمى بولماسا دا سەرالين نا­عىز كاسىبي جۋرناليست ەكەنىن ىسى­مەن دالەلدەدى, جاڭا جۋرناليست ماماندىعىن يگەرىپ, ومىرگە اكەلدى. قازاق بۇراتانا, ساۋاتسىز, ارتتا قالعان حالىق دەگەن يمپەريالىق تەرىس ۇعىمدى جوققا شىعاردى, سول جالعان تۇسىنىكتىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. وزگەلەرگە قازاق تا ونەرلى, اقىل­دى, وزىق ويلى جۇرت ەكەنىن, جۋرنال شىعارۋ دا ونىڭ قولىنان كەلەتىنىن ايقىن كورسەتتى. ول باسىلىم توڭىرەگىنە تالاپتى, تالانتتى ادامداردى توپتاس­تىر­دى. جاۋاپتى حاتشى بولىپ ومىردەن جاستاي, ەرتە كەتكەن اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ءتىل­شى, اۆتور, قىزمەتكەر بولىپ جيحانشا سەيدالين, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت دونەنتاەۆ, ساكەن سەيفۋللين, سپانديار كوبەەۆ جانە باسقالارى ەڭبەك ەتكەن.

«ايقاپ» جۋرنالى جابىلعان سوڭ مۇحامەدجان سەرالين ترويتس­كىدە ورىسشا شىعاتىن «ستەپ» گازەتىندە ءبىراز ۋاقىت ەڭبەك ەتەدى. 1919-1920 جىلدارى ورىنبورداعى «ۇشقىن» (كەيىن «ەڭبەكشى قازاق») گازەتىندە قىزمەت ەتەدى, شىعارۋشىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولادى. 1921 جىلى قوستانايعا ورالىپ, شۇبار بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, سودان سوڭ قوستاناي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «اۋىل» (قازىرگى وبلىستىق «قوستاناي تاڭى») گازەتىنىڭ رەداكتورى بولادى. 1922 جىلى كە­ڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق سەزىنە, 1924 جىلى قاڭتاردا كەڭەس­تەردىڭ بۇكىلرەسەيلىك سە­زىنە دەلەگات بولىپ قاتىسادى. ماس­كەۋگە بارعان ساپارىندا لە­نين­دى جەرلەۋگە قاتىسادى.

قوستاناي وبلىستىق ارحيۆىنەن مۇحامەدجان سەراليننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى كە­زىندە جاڭا دەرەكتەر تابىلعان ەدى. مۇنى ىزدەپ تابۋعا سول جەردە جۇمىس ىستەگەن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازامات قالقامان جاقىپ جا­ناشىرلىق تانىتىپ, دانەكەر بول­عانىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون. سول دەرەكتەر مۇحاڭنىڭ قوستاناي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە ونىڭ تورالقا مۇشەسى, گۋبەرنيالىق جەر باس­قارماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, گۋبە­ر­نيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعانىن, كەيىن پارتيالىق جۇمىسقا اۋىسقانىن راستايدى. سونداي-اق «اۋىل» گازەتىن شىعارۋدىڭ سمەتاسى بار. وسىنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ قاجەت.

1926-1928 جىلدارى سەرالين سال اۋرۋىنا ۇشىراپ, ءوز اۋىلىندا بولادى. وسى كەزدە اقسور دەگەن جەردە ساۋلەتتى سەلو ورناتتىرىپ, وندا مەكتەپ, كلۋب, مونشا سالدىرادى. سۋ قويماسىن جاساتىپ, اعاش, جەمىس ەكتىرەدى. ءسويتىپ جاڭا اۋىل مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋگە تىرىسادى. ونىڭ سول كەزدەگى ەلدەگى تىرلى­گىنىڭ جا­دى­گەرلەرىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ورنى بار. 1928 جىلى قاي­تادان قوستانايعا كەلگەنىندە دەنساۋلىعى بۇرىنعىدان دا ناشارلاپ كەتىپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. وسى اۋرۋ ونى جەر قوينىنا الىپ تىنادى. ول 1929 جىلى مامىر ايىندا قايتىس بولعان.

مۇحامەدجان سونىمەن بىر­گە اقىن, جازۋشى, اۋدارماشى, قوعام قايراتكەرى بولدى. 1903 جىلى ورىنبوردا باسىلىپ شىققان «گۇلكاشيما» پوەما­سىنا ايەل تەڭسىزدىگى جونىندە ماسەلە ارقاۋ بولعان, ال 1907 جىلى ترويتسكىدە جارىق كورگەن «توپجارعان» پوەماسى تاريحي شى­عارمالار قاتارىنا قوسىلادى. اتالعان پوەمادا ءحىح-عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىنداعى ەلدىڭ تىرشىلىگى, كەنەسارى, ناۋرىزباي باستاعان قوزعالىس سۋرەتتەلەدى. ول ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما» داستانىنىڭ «رۇستەم-زوراب» ءبو­لىمىن, ا.سوروكيننىڭ «جۋسان» پوۆەسىن قازاق تىلىنە اۋدارعان.

 مۇحامەدجاننىڭ اكەسى سەرالى ەرۋالى ۇلى دا اتاقتى ايتىس اقىنى بولعان, زامانىندا قازاقتىڭ بەلدى اقىندارى ورىنبايمەن, ۇل­بيكەمەن ايتىسقان. ونىڭ شى­عارمالارى «ايتىس», «قازاق حالىق ادەبيەتى», «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناقتارىنا ەنگەن. اكەسىنەن ونەگەلى ءتالىم-تاربيە العان ۇلىنىڭ دا جاقسى ادام بولىپ ءوسۋى ءبىر قاراعاندا زاڭدى سەكىلدى.

مەن 1999-2004 جىلدارى وب­لىستىق «قوستاناي تاڭى» گازە­تىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقاردىم. سول جىلدارى رەداكتسيا عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى مۇ­حا­مەدجان سەرالينگە ارنالعان ەس­كەرتكىش تاقتا ورناتىلدى, ۇل­كەن پورترەتى سالىنىپ, رەداكتسيا ىشىنە قويىلدى. قارابالىق اۋدا­نىنىڭ ورنەك اۋىلىنداعى بەيىتى جونگە كەلتىرىلدى, بىرنەشە جىل قاتارىنان قازاقتىڭ ءبىرىنشى كاسىبي ءجۋرناليسىن ەسكە الۋ ماق­ساتىندا وبلىستىق جەلاياقتار جارىسى ۇيىمداستىرىلدى. 2003 جىلدىڭ 21 اقپانىندا تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا وراي ەسكە الۋ كەشى وتكىزىلىپ, اس بەرىلدى. قوس­تاناي قالاسىنداعى سەرالين كو­شە­سىندەگى ەسكەرتكىش تاقتا جا­ڭار­تىلىپ, جولى جوندەلدى. مۇنى مەن ماقتانىپ ايتىپ وتىرعانىم جوق, از دا بولسا مۇحامەدجان اتا­مىزدىڭ ەڭبەگىن قاستەرلەپ, رۋحىنا تاعزىم جاساۋعا قوسقان ۇلەسىم دەپ بىلەمىن. الدا اتقاراتىن ىس­تەر جەتەرلىك. ەڭ باستىسى ءوزى تۋ­عان قوستاناي وبلىسىنىڭ ور­تالى­عىندا, ەل استاناسى – نۇر-سۇل­تان قالاسىندا سەرالينگە ەسكەرتكىش ورناتىلسا دەپ ارماندايمىن.

ءبىز ىستەيتىن نە قالدى دەۋ­گە بولمايدى. اتالارىمىز ءبا­رىن دە تىندىرىپ كەتتى دەسەك, ءومىر وسىمەن توقتاپ قالماس پا ەدى. ءار زاماننىڭ ءوز مىندەتى, شەشىل­مەگەن ماسەلەلەرى بار ەمەس پە؟ ءبىز­دىڭ دە الدىمىزدا بىتپەگەن, قول­عا الىنباعان, كەزەك كۇتىپ تۇر­عان اۋقىمدى ىستەر جەتكىلىكتى ەكەنىن «ايقاپقا» قاراپ باعالاي الساق, كانى! وسىناۋ وتپەلى كەزەڭ­دەگى ءبىز اتقارار ىستەر قان­شاما. باسىن ۇستاساڭ, اياعى ۇستات­پاي­دى, اياعىنان ۇستاساڭ, باسى ۇستات­پايدى. وسى ارادا مۇحاڭ-مۇحا­مەدجان سەراليندەي ادامدار, ولاردىڭ كۇش-قايراتى كەرەك. ءبىر مۇحامەدجاننىڭ تىندىرعانىن قازىر مىڭ جۋرناليست تىندىرا المايدى.

بۇكىل سانالى عۇمىرىن حال­قىنىڭ كوزىن اشىپ, ساۋاتتى قى­لۋعا, ەلىن قالا, اۋىل سالىپ, وتىرىقشى ەتۋگە, كورشىلەس وزىق ەلدەر قاتارىنا قوسۋعا ءباسپاسوز ارقىلى ىقپال جاساۋعا ارناعان, جۇرتىنىڭ مەشەۋ تىرلىكتەن قۇتىلىپ, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋىن اڭساعان, ازاتتىقتى ارمانداعان مۇحامەدجان سەراليننىڭ ۇلتى­مىزعا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. العاش رەت «ايقاپ» جۋرنالىن اشقان, وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى رەداكتورى بولعان, بۇگىندە قۇرىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان «Egemen Qasaqstan» گازەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرىپ, وسىندا قىزمەت ەتكەن سەرالين ەسىمى تاريحىمىزدا التىن ارىپتەرمەن جازىلادى. قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسى­بي ءجۋرناليسى سوناۋ وتكەن عاسىر­دىڭ باسىندا ەل كوگىندە جارقىراعان كۇندەي ساۋ­لەسىن شاشىپ, ادامداردىڭ سا­نا­سىن وياتىپ, رۋحىن كوتەردى, ءباس­پاسوز ارقىلى ەلدى جالىندى سوزىمەن جىگەرلەندىرىپ, العا, جار­قىن بولاشاققا جەتەلەدى. سەرالين فەنومەنى مىنە, ناق وسىندا.

ەسەنگەلدى ءسۇيىنوۆ,

جازۋشى, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى

نۇر-سۇلتان