وتارلاۋشىلار ويلاپ تاپقان ورىس-قازاق مەكتەبى دەپ اتالعان ميسسيونەرلىك مەكتەپتەر قازاق جەرىندە ورىستىڭ ىقپالىن كۇشەيتىپ, بۇراتانالاردىڭ اراسىنان «تۇزەمدىك ەليتا» شىعارۋدى ماقسات تۇتتى. وسىنداعى تۇزەمدىك ەليتانىنىڭ ءبىلىمىن باستاۋىشتىق دەڭگەيدە شەكتەپ, وتارلىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ تومەنگى پيسار-ءتىلماش سياقتى بولماشى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ ارقىلى, وتارلاۋ ىسىنە پايدالاندى.
وسى تۇزەمدىك ەليتانى حالىق اراسىندا «وقۋ سوققان» نەمەسە «تەرىس وقىعاندار» دەپ اتادى. بۇل سوزدەردىڭ ماعىناسى: بايىرعى يسلامدىق قايناردان ەمەس, حالىقتىڭ ۇعىم-تانىمىنا جات ءبىلىم الۋشىلار دەگەنگە سايادى.
وتارلاۋشىلاردىڭ قازاقتى وقىتۋعا بۇلايشا ءمان بەرۋىنە باستى سەبەپ, ۇزاق جىل تۇراقتى جۇرگىزىلگەن شوقىندىرۋ ءىسى ناتيجە بەرمەۋىنە بايلانىستى ەدى. ويتكەنى, ولار قازاقتى بىردەن دىننەن باس تارتقىزۋ قيىن ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان, جۇيەلى تۇردە قازاق اراسىنداعى مۇسىلمانشىلىقتى ىشتەن ءىرىتۋدىڭ باسقاشا جوسپارىن قۇردى.
ول ءۇشىن اۋەلى, حالىققا ءبىلىم بەرۋدى تەك وتارلاۋشىلار تۇزگەن باعدارلاما بويىنشا وقىتىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا حريستيان ءدىنىنىڭ ادەپ-زاڭدارىن بىلدىرمەي ءسىڭىرىپ وقىتۋدى جولعا قويدى.
ەكىنشى تاراپتان, مۇسىلشىلىق ادەپ-عۇرىپتارىن تارك ەتەتىن ۇعىم-تۇسىنىكتەردى وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزدى. وسى ارقىلى تاربيەلەنگەن ادامداردى تۇزەمدىك ەليتاعا: «قازاققا مۇسىلمان ءدىنى جات, بۇل ارابتىڭ سالت-ءداستۇرى, قازاقتىڭ ءوزىنىڭ بايىرعى «شامانيزم», «تاڭىرشىلدىك» ءدىني-عۇرپى بولعان», - دەيتىن جات ۇعىمداردى تىقپالادى.
وسىلاي حالىقتىڭ ساناسىن مۇسىلمانشىلىقتان الاستاتۋ ءۇشىن ويدان جاساندى ءدىن تاۋىپ, وعان عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرىپ, نەگىزدەمە جاساپ, زەرتتەۋشىلەر توبىن قالىپتاستىردى. وسىنداعى شامانيزم دەيتىن دۇنيەنى شىعىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ن.ن.مۋراۆەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ادام–موڭعول-بۇريات تۇقىمنان شىققان ەتنوگراف-عالىم دورجي بانزاروۆ.
بانزاروۆقا دەيىن «شامان-شامانيزم» جايىندا ەشقانداي عىلىمي ۇعىم-تۇسىنىك بولماعان. د.بانزاروۆتىڭ ءشامانيزمدى زەرتتەپ, جازعان ەڭبەگى 1846 جىلى «چەرنايا ۆەرا يلي شامانستۆا ۋ مونگولوۆ» دەگەن اتپان جارىق كورگەن. وسىدان كەيىن «شامانيزم» جەكە زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدى. بەرتىندە «تيۋركسكي شامانيزم» (ۆ.ن. پوتاپوۆ), «التايسكي شامانيزم» (ا.الەكسەەۆ) ت.ب. ەڭبەكتەر جارىق كوردى. كەڭەس كەزىندە ارنايى قارجى قاراستىرىلىپ, عالىمدار توبى جۇمىس ىستەدى.
بانزاروۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا: «موڭعول-بۇرياتتار ءبۋدديزمنىڭ ەلەمەنتتەرى مەن ءشامانيزمنىڭ قالدىقتارى قوسىلعان «قويىرتپاق» ءدىن ۇستانىپ ءجۇر», - دەسە, ءدال وسى يدەيانى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ تا قايتالايدى. ول: «قازاقتاردا شاماندىق سالت-سانا مۇسىلماندىق نانىممەن ميداي ارالاسىپ, ورتاق – مۇسىلمان اتتى ءدىن قۇرايدى… وسى ەكى ءدىننىڭ, قازاق نانىمىنا ميداي ارالاسۋىنا ەرتەدەن كەلە جاتقان شاماندىق دىن نەگىز بولدى دەمەكپىز»,-دەيدى (ش.ءۋاليحانوۆ, تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى, الماتى, «جازۋشى» 1985. 170-بى).
جالپى شامانتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك: شامان ءدىنى قانات جايعان ەكى مەكتەپ بار دەيدى. بىرىنشىسىنە – ءسىبىر, ورالدىڭ سولتۇستىگىن, ەكىنشىسىنە – قيىر شىعىس تۇرعىندارىن جاتقىزادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىندا دا عالامدىق وركەنيەتتەن كەنجەلەپ قالعان ءۇردىس بار. ولاردىڭ وسىلاي كونە شامان قاعيداتىن ۇستاپ, دامىماي قالۋىنا وتارلاۋشىلار وتە مۇددەلى. ويتكەنى, شاماندىق جول, ونى ۇستانعان حالىقتىڭ جويىلىپ كەتۋىنە الىپ باراتىن, قاتەرلى سۇرلەۋ ەكەنىن وتارلاۋشىلار وتە جاقسى بىلەدى.
قازاق تاريحىندا ءحVىى عاسىرعا دەيىن قازاق حالقى شامان بولدى دەيتىن ەشقانداي دەرەك جوق. ونداي پىكىردى – كونە جازبالاردان, جىراۋلار پوەزياسىنان, ۇلتتىق شەجىرەلىك گەنەولوگيادان ەشقاشان تابا المايسىز. الەمدە تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ اراسىنان شاماندىق بەلگىلەردى تاۋىپ, جار سالعان ادام – شوقان ءۋاليحانوۆ. قازاق عالىمى ءوزىنىڭ ۇستازى د.بانزاروۆتىڭ ىزىمەن جۇرگەن. ۇستازىنىڭ بۋريات-موڭعولدارعا تاڭعان تانىمدىق ۇستانىمىن, شاكىرتى شوقان دا قازاق حالقىنا دالمە-ءدال اكەلىپ جاپسىرا سالعان. ارينە, بۇل ادامداردىڭ ارتىندا رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتى مەن دالاداعى مۇسىلمانشىلىقتىڭ قانات جايۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ ماقساتى تۇرعانى ايدان انىق.
ش.ءۋاليحانوۆ «قازاقتارداعى شاماندىقتىڭ قالدىعى» اتتى وچەركىندە: «شاماندىق دەگەنىمىز – الەمدىك دۇنيەنى ءسۇيۋ, تابيعاتقا دەگەن شەكسىز ماحاببات جانە ولگەندەردىڭ رۋحىن قاستەرلەۋ, ارۋاعىن ارداقتاۋ»,-دەيدى. بارلىق ءدىني راسىمدەردى تەك ارۋاقتاردى قادىرلەۋگە اكەلىپ تىرەپ قويعان. ء«وزى رازى بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ماقال دا وسى ورايدا شىققان.
كەڭەس زامانىندا شوقاننىڭ ايتقانىنا كۇمان كەلتىرۋ – بىلىمسىزدىك سانالاتىن. بۇل ءۇردىس ارتىنان ش.ءۋاليحانوۆتىڭ جولىن قۋعان, قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن بىلمەيتىن, مۇسىلمانشىلىقتىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن, ساناسى ەۋروپالانعان جۇزدەگەن ەتنوگراف عالىمداردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى.
ال, وتارلاۋشىلار تاڭعان تاعى ءبىر قيسىنسىز ۇستانىم – ءتاڭىر ءدىنى دەيتىنگە كەلسەك, بۇل ارى كەتكەندە بايىرعى كوشپەندىلەرگە ءتان تۇرمىستىق سالت عانا. ەگەر تاڭىرشىلدىك جاقسى ءدىن بولسا, وتارلاۋشىلار وزدەرى قابىلدار ەدى عوي. ءدىنتانۋشى عالىم اشىربەك مۋمينوۆ: «تاڭىرلىك ءدىن بولۋى ءۇشىن ونىڭ كىتابى, پايعامبارى, عيباداتحاناسى, شاريعي ۇكىمى بولۋ كەرەك. تاڭىرلىكتە ونداي سيپات جوق جانە بۇل بۇرىنعى وتكەن تۇرمىستىق سالتتارعا نەگىزدەي وتىرىپ, بەرتىندە وتارلاۋشىلار ويلاپ تاپقان دۇنيە»,-دەيدى.
وتارلاۋشىلار ءارتۇرلى عيبادات جاساپ قينالمايتىن, كۇنالى ىستەردەن ادام بالاسىن تىيمايتىن, وقىپ-جاتتايتىن جالبىرانۋ سوزدەرى جوق, جەپ-جەڭىل جالعان دۇنيەنى ءدىن دەپ تىقپالاۋداعى ماقساتى: حالىقتى تەك يسلامنان تايدىرۋ ەدى.
مىسالى, اعارتۋشى-ميسسيونەر نيكولاي يلمينسكي: «قازاقتارعا «سەندەر مۇسىلمان ەمەسسىڭدەر, سەندەردىڭ دىندەرىڭ باسقا, اتا-باباڭ ءتاڭىر ءدىنىن ۇستاعان» دەپ, ءتۇسىندىرۋ قاجەت, بۇل ۇعىم تولىق ورنىققان جاعدايدا ولاردى حريستيان دىنىنە كىرگىزۋ وڭاي بولادى»,- دەگەن قۇپيا ۇستانىمىن 1860 جىلى پاتشا ۇكىمەتىنە جازعان بايانحاتىندا ايتادى (س.م.ماشىمباەۆ, گ.س.ماشىمباەۆا. «پاتشالىق رەسەيدىڭ جانە كەڭەس يمپەريالارىنىڭ قازاقستانداعى رۋحاني وتارلاۋ ساياساتىنىڭ زارداپتارى». قازاق ۋنيۆەرسيەتى. الماتى, 2013. 111-ب).
وسىلاي وتارلاۋشى يدەولوگيا الدىمەن قازاق سياقتى كوشپەندى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىن يسلامنان بۇرىنعى جانە يسلامنان كەيىنگى دەپ ەكىگە بولشەكتەپ الادى دا, جالاڭاش قالعان «سانانى» حريستيان با, كوممۋنيستىك يدەيا ما, ءبىر زاتپەن كيىندىرەدى. ءسويتىپ, باسقانىڭ شەكپەنىن كيگەن حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى «قۇتقارۋشىسىنا» ۇدايى قۇلدىق ۇرۋمەن وتەدى. قازىرگى تاڭدا قازاق زيالىلارىنىڭ كوبى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قوعامدا پايدا بولعان مۇسىلمانشىلىقتى سىڭىرە الماۋىنا سەبەپ وسى.