وتكەن جەكسەنبى كۇنى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا ەل ەسىندە جۇرەتىن, بۇكىل رەسپۋبليكامىزعا ورتاق ەكى ۇلكەن شارا بولىپ ءوتتى. بۇل ەكى شارا دا رۋحاني قۇندىلىعى تۇرعىسىنان ءبىر-بىرىمەن وزەكتەس ءارى ساباقتاس.
وتكەن جەكسەنبى كۇنى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا ەل ەسىندە جۇرەتىن, بۇكىل رەسپۋبليكامىزعا ورتاق ەكى ۇلكەن شارا بولىپ ءوتتى. بۇل ەكى شارا دا رۋحاني قۇندىلىعى تۇرعىسىنان ءبىر-بىرىمەن وزەكتەس ءارى ساباقتاس.
ءبىرىنشى شارا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى, وسى باياناۋىل توپىراعىنىڭ تۋماسى, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن العاش ۇيىمداستىرۋشى قانىش ساتباەۆ ەسىمىنە قاتىستى بولدى.
باياناۋىلداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى مەموريالدىق مۇراجاي 1967 جىلى اشىلعان بولاتىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مۇراجاي ءۇيى ابدەن توزدى. ونى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ قارجىلاي مۇمكىندىگى بولماي ءجۇر ەدى. وسى ىسكە باياناۋىل وڭىرىنە كەلگەن ساپارىندا KazEnergy اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى, «اتامەكەن» وداعى» قازاقستان ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ ءوز باستاماسى نەگىزىندە كومەك كورسەتۋگە, سونىمەن قاتار, وسى اۋدان ورتالىعىنداعى وسىدان 150 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن مۇسا شورمانوۆ سالدىرىپ, قازىر ابدەن ەسكىرگەن مەشىتتى زامان تالابىنا ساي قايتادان كوتەرۋگە قارجى ءبولۋ جونىندە ۋادە بەرگەن ەكەن. وسى ۋادە ورىندالىپ, جەكسەنبى كۇنى ەكى عيمارات تا شاراعا رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتار مەن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ الدىندا ەسىگىن ايقارا اشتى. قانىش ساتباەۆ مەموريالدىق مۇراجايىنىڭ الدىندا ايتۋلى عالىمنىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.
وبلىس اكىمى ەرلان ارىن مۇراجايداعى سالتاناتتى جيىندا «باياناۋىل باسىنان بۇلتى كەتپەس» دەپ قازاق انىندە ايتىلعانداي, جازى مەن كۇزى جاڭبىرلى كەلەتىن اۋدان وڭىرىندە ءدال وسى كۇنى كۇننىڭ شايداي اشىلىپ, شۋاق توككەندىگىن وسى ءبىر يگىلىكتى شارانىڭ سيمۆولدىق مانىندەي بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. باياناۋىل ءوڭىرى ەلىمىزگە اتتارى ءمالىم عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ, ابىلاي حاننىڭ باتاگوي اقىلشىسى بولعان بۇقار جىراۋدىڭ, كەمەڭگەر ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ, سۇلتانماحمۇتتىڭ ەلى ەكەندىگىن, بۇل وڭىردەن قانىش ساتباەۆ باستاتقان ۇلكەن عالىمداردىڭ شىققاندىعىن ايتا كەلە, وسىناۋ قاسيەتتى توپىراقتاعى بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان شارالاردىڭ ءمانى زور ەكەندىگىن جەتكىزدى. شاراعا قاتىسۋعا ارنايى كەلگەن ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى, قازاقستان مۇسىلماندار قوعامىنىڭ توراعاسى حازىرەت ەرجان مالعاجى ۇلى مەن قۇرىلىستى قارجىلاندىرعان تيمۋر ق ۇلىباەۆقا اۋدان, وبلىس حالقىنىڭ اتىنان العىسىن ءبىلدىردى.
مۇنان كەيىن ءسوز العان ۇزاق جىلداردان بەرى قانىش ساتباەۆ تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە ۇلى عالىمعا ارنالعان ۇلكەن ەڭبەكتى جاريالاعان ساتباەۆتانۋشى, جازۋشى مەدەۋ سارسەكە قازاق عىلىمىنىڭ كوشباستار تۇلعاسى تۋرالى جاڭا دەرەكتەردى الدىعا تارتا وتىرىپ, قىزىقتى اڭگىمە ءوربىتتى.
وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, ۇلتتىق اكادەميانىڭ تورالقا مۇشەسى, اكادەميانىڭ استانا وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ توراعاسى اكادەميك زايروللا دۇيسەنبەكوۆ جەرلەستەرىنىڭ الدىندا تولعانا ءسوز سويلەپ, قانىش ساتباەۆ فەنومەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. كىشىپەيىل, پاراساتتى, باستاعان ءىسىن اقىر اياعىنا دەيىن جەتكىزە بىلەتىن ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن, عىلىم سالاسىندا كورەگەندىگىمەن ەرەكشەلەنگەن ۇلى تۇلعانىڭ ءاربىر ءىسى ومىرشەڭدىگىمەن دارالاناتىندىعىنا كوپتەگەن مىسالدار كەلتىردى. سونىڭ ءبىرى وتكەن عاسىردىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە-اق قازاقستاننىڭ ورتالىق ءوڭىرىنىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وسى وڭىردە قاۋلاپ وسكەن وندىرىستەرگە بايلانىستى سۋ تاپشىلىعىنا ۇرىنۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن بولجاپ, ەرتىس-قاراعاندى كانالىن سالدىرعاندىعىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ءىستى ورىندى پايدالانىپ, كانال سۋىن ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنا دەيىن جەتكىزگەندىگىن, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى استانا تۇرعىندارى ەلىمىزدىڭ شىعىس بولىگىمەن اعاتىن ۇلى وزەن ەرتىس سۋىن ءىشىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار, قانىش ساتباەۆتىڭ 60-70 جىل بۇرىن قازىرگى استانانىڭ ەل ومىرىندە الار ورنىن بولجاي ءبىلىپ, «ەگەر ءبىز حالقىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلايتىن بولساق, ونىڭ بولاشاق دامۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇيىستىرۋدا اقمولانىڭ ورنى زور بولادى, سوندىقتان ۇلتتىق اكادەميامىزدىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارىن سول وڭىرگە شوعىرلاندىرعانىمىز ءجون» دەگەندەي پىكىر ايتقاندىعىن جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنى سول قانىش ساتباەۆتىڭ ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان, اكادەميانىڭ استانا بولىمشەسىنىڭ توراعاسى بولىپ وتىرعان عالىم ءوز ءسوزىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەزىندە «اباي» جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەڭبەگىنە بەرگەن مىناداي باعاسىمەن قورىتىندىلادى: «قازاقستان كولەمىندە, ءبىزدىڭ قازاق حالقىنان قانىش ساتباەۆتان اسىپ الەمدىك عىلىم شىڭىنا كوتەرىلگەن عۇلاما بولعان جوق. سوندىقتان دا مەن قانىش يمانتاي ۇلىن ءبىزدىڭ ۇلت قانا ەمەس, بۇرىنعى وداق بويىنشا دا عاسىردىڭ ۇلى تۇلعاسى دەپ بىلەمىن. اركىمدى وزىنە لايىق تۇعىرىنا قويىپ, شىنايى باعاسىن بەلگىلەۋشى ۋاقىت پەن تاريحتىڭ شەشىمى بۇل».
وسى وڭىردەن شىققان تاعى ءبىر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ارىستان عازاليەۆ ءوز اتا-بابالارىن قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ اتا-بابالارىمەن ەجەلدەن ارالاس, تانىس, ءبىلىس بولعاندىعىن ايتا كەلە, عالىمنىڭ جاس ۇرپاققا بەرەر ۇمىتىلماستاي ونەگەلى قىرلارى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. مۇراجايعا ارناپ اكەلگەن سىيىن تارتۋ ەتتى.
قانىش ساتباەۆتىڭ ۇرپاقتارى اتىنان وسى سالتاناتتى جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان, ۇلى عالىمنىڭ نەمەرە ىنىلەرى عابدۋعاني-سۇلتان الىشەر ۇلى ساتباەۆ, قانات جولداسوۆ بابالارىنا وسىنداي ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ جاتقان اۋدان حالقىنا, مۇراجاي قۇرىلىسىنا قارجى كوزىن ىزدەستىرىپ تاپقان وبلىس اكىمى ەرلان ارىنعا العىسىن ءبىلدىردى.
مۇنان كەيىن قانىش ساتباەۆ ەسكەرتكىشىنىڭ سالتاناتتى اشۋ ءراسىمى بولدى. ەسكەرتكىشتى كومكەرگەن اق شىمىلدىق تۇرىلگەن ساتتە ءبىر كەزدەرى وسى باياناۋىل وڭىرىنەن الەمدىك عىلىم كوگىنە جاس قىرانداي شىرقاي كوتەرىلگەن, قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عۇلامانىڭ تاۋ تۇلعاسى ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ, ودان دا بيىك مەجەنى بەتكە العان وسىناۋ ساتتە ءوزى تۋعان وڭىرىندەگى ماڭگىلىك تاس تۇعىرىنا كەلىپ قونعانداي ەرەكشە اسەردە بولدىق. مۇراجاي ءۇيىنىڭ الدىنداعى لەنتا قيىلىپ, حالىق اسىعىس كوڭىلمەن جاپىرلاپ ىشكە وتە باستادى. سىرتى ءساندى عيماراتتىڭ ءىشى دە مازمۇنعا باي ەكەن. مۇندا عالىم ءومىرى مەن قىزمەتىنە جانە اۋدان تاريحىنا قاتىستى 3 مىڭنان استام جادىگەر قويىلىپتى.
مۇنان كەيىن اۋدان ورتالىعىندا جاڭادان بوي كوتەرگەن مەشىتتىڭ اشىلۋى بولدى. وندا باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجدار ۇلى ءسوز سويلەپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان ءوڭىر باسشىلارىنا ءوز العىسىن جەتكىزدى. كەزىندە وسى ءوڭىر حالقىن پروگرەسسيۆتى دامۋ جولىنا باستاپ, زامان اعىسىنان قالماس ءۇشىن ءبىلىم الۋعا ۇندەگەن مۇسا شورمانوۆ مەشىتىنىڭ ورنىنا بوي كوتەرگەن بۇل عيمارات ءوزىنىڭ اجارىمەن اۋىلعا ەرەكشە كورىك بەرىپ تۇردى. كولەمى مەن ساۋلەتتىك قۇرىلىسى تۇرعىسىنان العاندا مۇنداي مەشىت كەيبىر ۇلكەن قالالاردا دا جوق. اۋداننىڭ باتاگوي اقساقالدارى مۇكارام شۇلەنباەۆ, مۇرات راحمەتوۆتەر وبلىس اكىمى ەرلان ارىننىڭ باياناۋىلدى رۋحاني ءمانى زور قاسيەتتى توپىراق رەتىندە ونى اباتتاندىرۋ ىسىنە ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ جۇرگەندىگىن ايتىپ, ءوز ريزاشىلىقتارىن گازەت ارقىلى جەتكىزۋدى سۇرادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».