جول جولعا جالعاسادى. الىمساقتان كەلە جاتقان ادامزاتتىڭ جولى بار. ءبىر سۇرلەۋ وشەدى, ءبىر سوقپاق وسەدى. داڭعىل, داڭعايىر جولعا اينالادى. ەل ەلگە جالعاسادى. ازەلدەن كەلە جاتقان ادامزاتتىڭ ەلى مەن جۇرتى بار. ءبىر جۇرتتار جوعالادى, تاريح بەتىنەن سىزىلادى, كەلەسى ءبىر ەل كۇشەيەدى, قۋاتتى, تەگەۋرىندى مەملەكەت قۇرادى. ەل قۋاتتى بولماي, قۋانىش تۇراقتى بولمايدى. مىنە, ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك سانا وسى ءبىر ۇلى مۇراتتىڭ جۇگىن قۇمىرسقا بەلدەي قايىسپاي كوتەرە بىلۋدەن تۋاتىن بولسا كەرەك.
جەتپىس جىل بويى جۇرت جۇيكەسىن ۇرەيمەن, قاساڭ يدەولوگيامەن قۇرساۋلاعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ كولەڭكەسى اۋماي تۇرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتا سالىسىمەن ءتول سانامىزدى, ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانيتىن, جاڭا سانانى قالىپتاستىرۋ قانداي كۇردەلى ەكەنىن قازىر سەزىنۋدىڭ ءوزى قيىنعا تۇسەدى. ويتكەنى وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى ورتادا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ ءۇنى قازىرگىدەي ەمەس, باسەڭ, داۋىسى قۇمىعىڭقى شىعار ەدى. ءالى دە ساياسي, ەكونوميكالىق, قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ كىلتى ماسكەۋدىڭ قولىندا بولدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتە تۇسەتىن ءتول سانانى – مەملەكەتشىلدىكتىڭ ماڭىزىن كوتەرەتىن تۇلعالار ءىس باسىنا ىلۋدە بولسا دا, كەلە باستاۋى زاڭدىلىق بولاتىن. وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە اۋەلگى ءىس قالىپتاسقان قاساڭ قاعيدانى بۇزۋعا باعىتتالۋى ءتيىس ەدى. سولاي بولدى دا. مۇنى الدىمىزداعى اعا بۋىننىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا قالدىرعان بىرەگەي قۇندىلىعى رەتىندە ساناۋعا بولادى. مىنە, سول ساناتتا, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەسىن قالاپ, تۇعىرىن بەكىتۋ, جاس مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋ جولىندا تەر توگىپ, كوش تۇزەگەن كەرۋەنباسى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – قۋانىش سۇلتانوۆ.
حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىق باستاۋىندا باسىمىزعا قونعان باق قۇسى – تاۋەلسىزدىك تۋرالى كەڭ دۇنيەگە اقجارىلقاپ اقپارات قالاي تاراپ ەدى؟ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ العاشقى ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات ءمينيسترى قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ەستەلىگىنە كەزەك بەرسەك, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تورتكۇل الەمگە قازاقتىڭ قاستەرلى تاۋەلسىزدىگى تۋرالى تولايىم ءسوز تەز تاراعانىن تومەندەگىدەي تولعايدى.
«الاساپىران توسىن قايشىلىقتارعا تولى 1991 جىل دا جەتتى. سول جىلدىڭ سوڭعى ايى ءار قازاق بالاسىنىڭ باسىنا باقىت قۇسىن قوندىردى. ول باقىت قۇسىنىڭ ەسىمى – قازاقتىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى. بۇل جولعى جەلتوقساننىڭ 16-سى جادىراعان اشىق كۇن, الماتىنىڭ «ماي توڭعىسىز» جىلى قىسىنىڭ كورىنىسىندەي بەيىلدى بولدى. 17-ءسى دە, 18-ءى دە بەس جىل بۇرىنعى جەلتوقساننىڭ قايتارىمىنداي اشىق اسپانمەن جارىق كۇندەر سىيلادى. وتكەن ءداۋىردىڭ يگىلىگى مەن قاساڭدىعىن دا باسىنان وتكىزگەن ۇرپاقتىڭ ءبىر پەندەسى رەتىندە ىشىمنەن تاۋبە دەپ جاقسىلىققا جورىدىم. ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان كۇندەرى مەنىڭ قاتار جۇرگەن زامانداستارىم, دوستارىم, ارىپتەستەرىم ءوزارا سىرلاسقاندا وسىنداي سەزىمدەرىمىزبەن بولىستىك», دەپ جازادى ەلىمىزدىڭ اقپارات سالاسىنىڭ العاشقى باسشىسى سول ءبىر جىلدار جونىندە.
Egemen Qazaqstan گازەتىندە جارىق كورگەن (2018 جىل, 14 جەلتوقسان) «تاريحي ءسات سالتاناتى» اتتى ماقالاسىندا تۇڭعىش ءباسپاسوز ءمينيسترى سول كۇندەردەگى ەل اعالارىنىڭ ەرەكشە تولعانىسپەن قاتار بەلسەندىلىكپەن ءارى بىلىكتىلىكپەن تاريحي قۇجاتتى قابىلداۋ بارىسىن جەتكىزە وتىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن تالقىلاپ, قابىلداۋعا قاتىسقانىن اسەرلى اڭگىمەلەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ارنايى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولعان اكادەميك, زاڭگەر سۇلتان سارتاەۆتان باستاپ, سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, ماناش قوزىباەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساۋىق تاكەجانوۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, زينايدا فەدوتوۆا, نۇرلان ورازالين, مۇرات اۋەزوۆ, الەكساندر كنياگينين, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, التىنشاش جاعانوۆا جانە تاعى باسقا زيالى تۇلعالار تالقىلاۋ كەزىندەگى پىكىرتالاسقا بەلسەنە قاتىسىپ, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن تۇڭعىش زاڭنىڭ ساۋاتتى, پارمەندى ءارى ساپالى بولۋىنا بارىنشا اتسالىسقانىن اتاپ وتەدى.
ءيا, ەل الدىندا ەبەلەك كوشكەن ءتۇرلى زامان ءوتتى. البەتتە, ءوزىن-ءوزى بيلەگەن ەل باقىتتى. مۇنى جەلتوقسان ىزعارىنان كەيىنگى تاۋەلسىزدىك تاڭى ايقىن اڭداتتى. «كەڭەستى ەل كەمىمەس» دەگەندەي, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان اۋزى دۋالى الىپتار شوعىرى اقىلداسا, ەلباسى زاڭ جوباسىنىڭ ءار بابىنا ءوز ويىن, كوزقاراسىن, ۇستانىمىن ورتاعا سالىپ, كەيبىر باپتارعا تىكەلەي وزگەرىستەر, تولىق سويلەمدەر ەنگىزىپ, ايرىقشا ۇلەس قوسا وتىرىپ جەر-جاھانعا جاريالانعان قۇجاتتىڭ 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعانى بەلگىلى.
«...سول كۇنى كەشتە, ءتۇنى بويى پرەزيدەنت, ونىڭ اكىمشىلىگى, بۇكىل ۇكىمەت مۇشەلەرى, مينيسترلىك اپپاراتتارى تۇگەل جۇمىس ورىندارىندا بولدى. «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا», رەسپۋبليكالىق تەلەراديوارنالار حابار تاراتىپ, جاريالاپ جاتتى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن بۇۇ-عا, باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدارعا, الەمنىڭ بارلىق ەلىنە, شارتاراپقا جار سالىپ, قىسقا مەرزىمدە حابار جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتىك.
...تۇنگى ساعات 23:00-گە جۋىق پرەزيدەنتتىڭ تەلەفونى شىرىلدادى.
− ال قۇتتى بولسىن! تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدان تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىگىمىزدى مويىنداپ, قۇتتىقتاعان حابارى كەلدى. ەرتەڭگى گازەتتەرگە, تەلەديدارعا جارقىراتىپ بەرگىزىڭدەر, − دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شابىتتانىپ, قۋاتتانىپ. ادەتتەگى سابىرلى, اشىق ءارى انىق داۋىسى سول ساتتە ماعان ەرەكشە ساڭقىلداپ تۇرعانداي ەستىلدى.
...تۇنگى ساعات 00:00-دەن اسقاندا پرەزيدەنت كومەكشىسى تەلەفونمەن, ەرتەڭ تاڭعى 9-دا كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسى بولاتىنىن ايتتى. كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى جۇرگىزدى. بۇل جولعى وتىرىس مۇلدەم جاڭا, كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيتىن جاڭا سوزدەر, تەرميندەر, جاڭا جوبالار اتالىپ, ورتاعا سالىندى. جاڭا مىندەتتەر قويىلدى. سول جيىنعا قاتىناسقان ءاربىر ادام, ءار لاۋازىمدى قىزمەتكەر پرەزيدەنتتىڭ سول كۇنگە ەرەكشە دايىندىقپەن كەلگەنىن كوردىك, كوزىمىز جەتتى, تۇسىندىك. جاڭا, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى مەن قابىرعاسىن قالاسىپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ, شاتىرىن كوركەمدەۋگە قاتىساتىن باقىتقا يە بولدىق. ۇلى دالانىڭ تورىندە كوك تۋىن جەلبىرەتكەن جاڭا داۋىردەگى جاڭا قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەت العان ۇلى جورىعى وسىلاي باستالىپ ەدى», دەپ تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى قۋانىش سۇلتان ۇلى.
ءبىز بۇل جولداردى سول ۋاقىتتىڭ كوتەرگەن جۇگىن سەزىنۋ ءۇشىن كەسەك كۇيىندە كەلتىردىك. مىنە, قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ جاس كەزىنەن بەرى قالىپتاسىپ, كەمەلىنە كەلگەن قايراتكەرلىك بولمىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسى مەن ەل ۇدەسىنەن شىعۋعا قىزمەت ەتىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ يگىلىگىنە اينالىپ جۇرە بەردى.
ەڭبەك جولىنىڭ سارىوزەكتەگى باسپاحانادان باستالىپ, اۋداندىق گازەتتەردە تۇزەتۋشى, ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ جالعاسۋى جانە قىزمەت ساتىلارىنىڭ باسىم بولىگىندە يدەولوگيالىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ باسشىلىعىندا مول تاجىريبەسىنىڭ بولۋى قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول ءباسپاسوزىن قالىپتاستىرۋدا كادەگە استى. بۇعان دەيىن ءبىر ارپىنە دەيىن باقىلاناتىن باق-تىڭ قىزمەتى نارىققا بەيىمدەلۋگە, باسەكەلەستىك ورتاعا باتىل بەت الدى.
«ەل قادىرىن كورگەن بىلەدى, جەر قادىرىن جۇرگەن بىلەدى». قۋانىش سۇلتان ۇلى جالىنداعان جاس كەزىنەن جاستار ۇيىمدارىنا جەتەكشىلىك ەتتى. جاستىق وت پەن جىگەردى تۋرا ارناسىنا سالىپ, ەل ەرتەڭى بولاتىن كادرلاردى دايارلاۋعا ۇلەس قوستى. وڭىرلەردە جۇمىس ىستەدى, جەتىسۋدا, ارقادا ءىزى قالدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارىندا ۇكىمەت باسشىلىعى قۇرامىندا دا بولدى. باستاپقىدا «قازاقستان حالىق بىرلىگى وداعى» اتتى قوزعالىسى, كەيىننەن پارتياسىنىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ, قوعامدىق قىزمەتكە دە بەلسەندى ارالاستى. ارينە پاسسيونار تۇلعانىڭ پايىم مەن پاراساتىنىڭ بىرنەشە سالادا كورىنىس تابۋى كەزدەيسوق ەمەس. ءدال وسى مەملەكەتتىلىكتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى كۇدىك پەن كۇمانعا ءىلىنىپ, ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ تۇرعان كەزدە ەلدى ۇيىتا بىلەتىن, سەرگەك ءسوزى ساناعا ساۋلە قۇياتىن قۋانىش سۇلتان ۇلى سىندى اعالاردىڭ كۇش-قۋاتى قاجەت-ءتىن.
ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن. قۋانىش سۇلتان ۇلى قازاق ەلىنىڭ ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق ديپلوماتياسىنىڭ وركەندەۋىنە دە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ديپلومات. قازاقستاننىڭ ازياداعى ەڭ ءىرى ارىپتەسى ءارى كورشىسى, الىپ ەل قىتايدا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى بولدى جانە ۆەتنامدا, كحدر-دا, موڭعوليادا وسى قىزمەتتى قوسا اتقاردى. 1995 جىلداردان باستاپ پارلامەنتاريلىك قىزمەتكە اۋىسقانعا دەيىن ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا, الىس-بەرىستى كوبەيتۋگە, اتامەكەنىنە كوش تۇزەگەن قانداستارعا ناقتى قولداۋ كورسەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوستى.
ەل اۋىزى – دۋالى. قايراتكەر ءومىرىنىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى جيىرما جىلدىڭ بەدەرىندەگى پارلامەنتاريلىك ەڭبەگىنەن بۇرىن ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان ۇلكەن تاجىريبەگە يە بولاتىن. سوندىقتان ەل پارلامەنتىندەگى قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ بوزبالا عۇمىرىنا ولشەم بولارلىق ەڭبەگى ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ ورنىن ايقىنداي تۇسۋىنە, ەل قىزمەتىنە ەسەلى ۇلەس قوسقان تۇتاس كەزەڭ بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
البەتتە, «ەل ارتىنداعى شاڭ جۇتار, ەل الدىنداعى ماي جۇتار» دەگەن ءتامسىلدى قاي تۇعىرعا قوندىراتىنى قايراتكەرلەردىڭ ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. وسى ورايدا ەل-ەلدىڭ ءبارى جاقسى بولسا دا, ءوز ەلىڭ بارىنەن جاقسى ەكەنىن ەرتە ءتۇيسىنىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋگە دەن قويعان ەلشىلدىك بولمىس ەكىنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيتىن قاسيەت ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
بىلتىر الماتى قالاسىندا وتكەن «كەمەڭگەرلىكتىڭ 30 جىلى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىسقان بولاتىن. سول جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ ەلباسى بايانداماسىنىڭ ورىندالعان پارىز كودەكسى ەكەنىن ايتتى. بۇل باعا – ەڭ اۋەلى مەملەكەتشىل ساناعا دەگەن قۇرمەت. ءوزى ايتقانداي, جاس مەملەكەتتىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, شاتىرىن كوركەمدەۋگە اتسالىسا ءجۇرىپ, ەل ءىسىنىڭ قىلپىعان جۇزىنەن ۇستاي ءجۇرىپ تۇيسىنۋدەن تۋعان تەرەڭ تۇجىرىم. وزار ەلدىڭ – ارمانى وزىق. قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ عۇمىرلىق ارمانىنىڭ ءمانى – قۋاتتى ءھام تۇراقتى ەل بولۋ. وسى ارمانعا جاقىن كوكجيەكتەن كوز سالىپ تۇرعان قايراتكەردىڭ قاجىر-قايراتى ءالى دە مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتە بەرمەك.
ايدا بالاەۆا,
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى