وسىنداي ەڭبەك يەلەرىنىڭ جۇمىسىن جۇرت لايىقتى باعالاي بەرمەيدى
ەگەر ءcىز قالادا تۇراتىن بولساڭىز, ۇستەرىنە قىزىل جەلەتكە كيىپ, قولدارىنا سىپىرعى ۇستاعان, كوبىنەسە كوشە بويىندا جۇرەتىن وسىناۋ تىنىمسىز جانداردى كورمەۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. كۇندە كورە بەرگەننەن كەيىن بە, بۇلاردى جۇرت كوپ ەلەمەيدى. كەيبىرى بەتتەرىن بۇركەپ العان, بىراق ءارى-بەرى وتۋشىلەر ولاردىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭعالىپ, نە ءۇشىن ءبۇيتتى, كىمدەر ەكەنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى دا... جاسىراتىنى جوق, ءبىر اعامىز «قالانىڭ تازالىعىمەن اينالىساتىن مەكەمەنىڭ باستىعىمەن سۇحباتتاسىپ, ولاردىڭ دا ماسەلەلەرىن جازساڭدارشى...» دەپ حابارلاسقاندا سانامدا بىردەن «ولار نە ايتۋى مۇمكىن؟» دەگەن وي جىلت ەتە قالعان.
وسىنداي ەڭبەك يەلەرىنىڭ جۇمىسىن جۇرت لايىقتى باعالاي بەرمەيدى
ەگەر ءcىز قالادا تۇراتىن بولساڭىز, ۇستەرىنە قىزىل جەلەتكە كيىپ, قولدارىنا سىپىرعى ۇستاعان, كوبىنەسە كوشە بويىندا جۇرەتىن وسىناۋ تىنىمسىز جانداردى كورمەۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. كۇندە كورە بەرگەننەن كەيىن بە, بۇلاردى جۇرت كوپ ەلەمەيدى. كەيبىرى بەتتەرىن بۇركەپ العان, بىراق ءارى-بەرى وتۋشىلەر ولاردىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭعالىپ, نە ءۇشىن ءبۇيتتى, كىمدەر ەكەنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى دا... جاسىراتىنى جوق, ءبىر اعامىز «قالانىڭ تازالىعىمەن اينالىساتىن مەكەمەنىڭ باستىعىمەن سۇحباتتاسىپ, ولاردىڭ دا ماسەلەلەرىن جازساڭدارشى...» دەپ حابارلاسقاندا سانامدا بىردەن «ولار نە ايتۋى مۇمكىن؟» دەگەن وي جىلت ەتە قالعان.
«لتد تۇرمىس» جشس 2006 جىلى قۇرىلىپتى. وعان دەيىن شىمكەنت قالاسىنىڭ تازالىعىمەن بىرنەشە شاعىن, جەكە مەنشىك فيرمالار اينالىسقان ەكەن, بىراق جۇمىستى ءبىر-بىرىنە سىلتەپ, تىرلىگى كوڭىلدەن شىقپاعاننان كەيىن وسىنداي ۇلكەن مەكەمە دۇنيەگە كەلەدى. بۇگىندە بۇل مەكەمەدە 800-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇرىن قالا تۇرعىندارى «ايران بار, ءسۇت بار» دەپ, ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ جۇرەتىن وزبەك ايەلدەرىنىڭ ايقايىنان وياناتىن بولسا, سوڭعى جىلدارى وسى كوشە تازالايتىنداردىڭ تاسىر-تۇسىرىنان كوزىن اشاتىن بولدى. «ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ارتىق, ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ءبىر ءىسى ارتىق» دەگەن, ءتۇن قاراڭعىسىنان تۇرىپ, تۇرتىنەكتەپ ءجۇرىپ تىرلىگىن باستايتىن بۇل مەكەمە جۇمىسشىلارىنىڭ ىرىسىن ءبىر قۇداي بىلەدى, ال, ءبىر ءىسى ارتىق ەكەنى ءسوزسىز. سەبەبى, كۇنى بويى تىنىم تاپپايدى عوي. جۇمىسقا تاڭمەن تالاسىپ كەلىپ, ءتۇن قاراڭعىسىمەن قايتقاندى بىلاي قويعاندا, بۇل مەكەمە ءۇشىن «سەنبى-جەكسەنبى, مەيرام, دەمالىس» دەگەن تۇسىنىك اتىمەن جوق.
– ءبىزدىڭ جۇمىسشىلاردىڭ كۇنى بويى ىستەگەن تىرلىگىن ءبىر ادام ءبىر ساتتە عانا جوققا شىعارۋى مۇمكىن, – دەيدى «لتد تۇرمىس» جشس-ءىنىڭ ديرەكتورى گۇلنار ساپارىمبەت. – مىسالىعا, شىمكەنتتىڭ ەڭ كورىكتى كوشەسى قوناەۆ داڭعىلىن تاڭەرتەڭ ايناداي ەتىپ جارقىراتىپ قويساق, مادەنيەتسىز ءبىر ادامدار ارتىنشا قوقىس تاستاپ, ونى كورگەن اكىمدەر نەمەسە قوناقتار «قالا لاس ەكەن, كوشەلەرىڭنىڭ تازالىعى جوق» دەپ باعا بەرە سالاتىنى انىق. كۇن سايىن ءوزىم جانە ءۇش ورىنباسارىم تاڭعى ساعات التىدا تۇرىپ, كوشەلەردىڭ تازالىعىن قاداعالايمىز. بىلەسىز بە, تازالىقپەن بىرگە ىرىس, بەرەكە كەلەدى. كوشەنىڭ مۇنتازداي تازالىعى تاڭەرتەڭ جۇمىسىنا كەتىپ بارا جاتقان كىسىگە جاقسى كوڭىل-كۇي, قۋات, كۇش سىيلايدى. قالاعا كەلگەن قوناق ەڭ الدىمەن تازالىعىنا قارايدى. ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ جۇرمەيتىن جەرى جوق. تازالىقتى بىلاي قويعاندا, بىلتىر سامال, زابادام شاعىن اۋداندارىندا سۋ تاسىعاندا تۋرا توتەنشە جاعداي مەكەمەسى سياقتى, جۇمىسشىلارىمىز بەن تەحنيكامىز اياقتارىنان تىك تۇرىپ قىزمەت ەتتى.
– الگىندە ءوزىڭىز ايتقانداي, شىنىندا قانشا جەردەن تىك تۇرىپ قىزمەت ەتسەڭىزدەر دە قالا تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتى بولماسا تىرلىكتىڭ ءبارى بەكەر كەتكەنى ەمەس پە؟
– دۇرىس ايتاسىز. تازالىققا تەك ءبىزدىڭ مەكەمە ەمەس, ءار ادام جاۋاپتى بولۋى ءتيىس. تۋىپ-وسكەن جەرىم بولعاندىقتان شىمكەنت مەن ءۇشىن دارا قالا. حالقى قوناقجاي, دارقان, كەڭپەيىل. بىراق, ايتسە دە شىمكەنتتىكتەردىڭ تازالىق جونىندە مادەنيەتىن, تۇسىنىگىن ءالى دە كوتەرۋ قاجەت. اتا-انا ويىن بالاسىن «قوقىستى توگىپ كەل» دەپ جۇمساي سالادى, ونى شىنىندا ارنايى تەمىر جاشىككە اپاردى ما, جوق پا, الدە اۋلاعا, كوشە بويىنا لاقتىرىپ كەتتى مە, قاداعالامايد ى. شىنىن ايتۋ كەرەك, حالىق قوقىستى قاي جەرگە بولسىن توگە سالادى دا «اقىسىن تولەپ جاتىرمىز عوي» دەپ, بىزگە مىندەت قىلادى. جالپى, بۇل ماسەلەمەن تەك كوشە تازالاۋشىلار عانا ەمەس, قوعام بولىپ اينالىسۋ كەرەك. سوندىقتان مەكتەپتە 1-سىنىپتان باستاپ تازالىق ماسەلەسىنە ارنايى ساباقتار ءوتۋ كەرەك. بالانىڭ جاستايىنان تازالىققا ۇيرەنگەنى اتا-اناعا دا, مۇعالىمگە دە ابىروي. جاسىراتىنى جوق, كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ تاربيەسىن كورگەندەر, ياعني اعا بۋىن تازالىققا وتە جاقسى قارايدى. ەندى جاڭا زاماننىڭ دا جاستارىن وسىلاي تاربيەلەۋ قاجەت. ءبىزدىڭ مەكەمە وبلىس ورتالىعىنىڭ 40 كوشەسىنىڭ بويىنداعى جاسىل-جەلەكتى كۇتىپ-باپتاپ ۇستاۋعا, نەگىزگى 77 كوشەنىڭ جانە 5 كانال مەن وزەندەردىڭ تازالىعىنا جاۋاپتى. كوشە تازالاۋعا قانداي ادامداردىڭ كەلەتىنىن ىشتەرىڭىز سەزەدى. كوبىنەسە جاعدايى جوق, زەينەتكەرلىككە شىققان, بىلايشا ايتقاندا, باسقا جەردەن ورىن تاپپاي, وسىناۋ اۋىر دا ازاپتى جۇمىستى ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان جاندار كەلەدى. بىراق بۇل جانداردىڭ ەڭبەكتەرى وتە ادال. كوشە تازالاۋ قيىن ەمەس-اۋ, ەڭ جامانى, قالانىڭ كەيبىر مادەنيەتسىز تۇرعىندارى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردى كەمسىتكەنى جانىڭا باتادى. ءتىپتى قول جۇمساپ, سوتتاسقان كەزدەرىمىز دە بولعان. بىلتىر ارنايى كولىكپەن قار تازالاپ جۇرگەن ءبىر جۇرگىزۋشىمىز «جولدىڭ شەتىنەن كولىگىڭىزدى الىڭىز, قار تازالايمىز» دەگەنى ءۇشىن ونى كولىك يەسى تەمىرمەن ۇرىپ, قولىن سىندىرعان. مەنىڭشە, ادال ەڭبەك ەتىپ تاپقان ناننان قادىرلى ەشتەڭە جوق. جۇمىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى, قادىرلى-قادىرسىزى بولمايدى. ەڭ باستىسى ادال ەڭبەكتەنۋ. كوشە سىپىرامىن دەپ نامىستانۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوز باسىم وسى مەكەمەنى باسقارىپ وتىرعانىمدى ماقتان تۇتامىن. جانە ءاربىر جۇمىسشىممەن ماقتانا الامىن, ارقايسىسىنا ءيىلىپ سالەم بەرەمىن, العىسىمدى ايتامىن. بۇل ەڭ قاجەت مەكەمە.
– شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋاسى, ەكولوگياسى تازا بولۋ ءۇشىن شەتىنەن جاسىل بەلدەۋ, ياعني اينالدىرا اعاش وتىرعىزىلىپ جاتىر. بۇل ءىستىڭ بارىسى قالاي؟
– قالا كۇن سايىن كوركەيىپ, ەتەگىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان تەك قۇرىلىستى قاپتاتىپ, جەردى ءۇي سالۋعا ءبولىپ بەرە بەرمەي, جاسىل-جەلەك ماسەلەسىنە دە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت قوي. 2009 جىلى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن قالا سىرتىنان 1000 گەكتارعا جاسىل بەلدەۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالدى. 400 مىڭداي اعاش وتىرعىزىلدى. بۇل جاسىل ايماقتى كۇتىپ-باپتاۋ العاشىندا باسقا مەكەمەلەرگە جۇكتەلىپ ەدى, اقىرىندا ءبىزدىڭ مەكەمەگە سەنىپ تاپسىرىلدى. بيىلدان باستاپ بۇل ىسكە 50 ميلليونداي تەڭگە قاراستىرىلدى. بيىل جازدا قۋراعان اعاشتاردىڭ ورنىن اۋىستىردىق. الداعى ۋاقىتتا جاسىل بەلدەۋدى 10 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپاردا بار.
– ۇمىتپاسام, وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن استانا قالاسىن تازالايتىن مەكەمەلەر ەڭ كوپ جول ەرەجەسىن بۇزاتىندار قاتارىنان ەكەنىن ەستىپ ەدىم. سول كەزدە ولار «مۇنداي مەكەمەلەرگە ارنايى رۇقسات بەرۋ كەرەك» دەپ ماسەلە كوتەرىپ ەدى...
– ول راس. جۇمىس ۋاقىتى كەزىندە ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ كولىكتەرى كوشە بويىندا ورناتىلعان جول پوليتسياسىنىڭ ارنايى فوتواپپاراتى مەن بەينەكامەرالارىنا وتە ءجيى تۇسەدى. اپتاسىنا 10-15 كولىگىمىز وسىنداي ەسكەرتۋلەر الادى. مەنىڭشە جۇمىستى ءتيىمدى ءارى تەز ىستەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ كولىكتەرى جول ەرەجەسىن بۇزباۋى مۇمكىن ەمەس. كوبىنەسە, ولار جول ورتاسىنداعى ەكى جولاقتى باسىپ ءوتىپ, ايىپتى بولىپ جاتادى. سوندا ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, كوشەنىڭ ەكى بەتىنىڭ بويىنا جينالعان شاعىن قوقىستى الۋ ءۇشىن ولار ەكى جولاقتى باسپاستان ءبىر-ەكى ايالداما جەردى اينالىپ كەلۋى كەرەك پە؟ مۇنداي جايباسارلىقپەن كەشكە دەيىن تازالاپ بولا المايسىڭ عوي. سوندىقتان كوشە بويىن تازالايتىن كولىكتەرگە جول پوليتسياسى تاراپىنان ارنايى رۇقسات بەرىلۋى كەرەك.
– بىزدە قوعامدىق ورىنداردا تازالىق ساقتاماعانداردى جازالايتىن ارنايى زاڭ بار. بىراق بۇل بويىنشا جازاعا تارتىلىپ, ايىپپۇل تولەپ جاتقان جاندار شىنىندا بار ما؟
– ەندى ەل ءىشى بولعان سوڭ, ونداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار بولادى عوي. بىراق, ءوز باسىم جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ تازالىق ساقتاماعانى, ءتارتىپ بۇزعانى ءۇشىن ادامداردى قاماپ, كوشە تازالاۋعا, باسقا دا قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىپ, شارا قولدانىپ جاتقانىن كورمەپپىن. وسى جونىندە ءبىز قالالىق اكىمدىكتىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى بولىمىنە حات جازعانبىز. شىنىندا سالىنعان ايىپپۇل قايدا كەتەدى؟ ءبىزدىڭ سول جەردى تازالاۋعا جۇمىس كۇشىمىز, اقشامىز كەتتى عوي. وسىنى ءتۇسىنىپ جاتقان ەشكىم جوق.
– ارينە, بۇل مەكەمەدە جۇمىسشى كوپ. بىراق, ءبارىبىر قالانىڭ تازالىعى تەحنيكانىڭ كۇشىنسىز بىتپەيدى. كولىك كوپ بولعان سايىن جۇمىستارىڭىز دا جەڭىلدەيدى. تەحنيكا ماسەلەسىن قالاي شەشتىڭىزدەر؟
– تەحنيكا الۋ ءما سەلەسى دە كەزىندە ابدەن جىر بولعان. 2006 جىلى ليزينگ ارقىلى بىرنەشە كولىك الىندى. بىراق, سونىڭ قارىزىنان قۇتىلۋ وتە قيىنعا سوقتى. وسى مەكەمەگە ديرەكتور بولىپ كەلگەن كەزدە ءبىر نارسەگە قاتتى تاڭعالدىم. بۇل مەكەمە زاڭدى جاقسى بىلمەگەندىكتەن شىعار, نەسيەنىڭ نەگىزگى اقشاسىنا ەمەس, ۇستىندەگى وسىمپۇلعا شىرمالىپ قالعان ەكەن. سوندا قاراڭىز, 432 ميلليون تەڭگە نەسيە الىنسا, 756 ميلليون تەڭگە قىلىپ قايتارۋىمىز كەرەك. انە, بىردە-ءبىر باسشى نەسيەنى ەرتەرەك قايتارسا, مۇنداي شىعىن بولمايتىنىنا باس اۋىرتپاعان عوي. مەن وسى باسشىلىق قىزمەتىمە كىرىسكەن كەزدە نەسيەنىڭ قارىزى 63 ميلليون, ءوسىمپ ۇلى 123 ميلليون تەڭگە ەكەن. قالالىق اكىمدىك كومەكتەسكىسى كەلدى, بىراق, بيۋدجەت كوتەرمەدى. سودان ءوز ماسەلەمىزدى ءوزىمىز شەشۋگە كىرىستىك. قۇدايعا شۇكىر, تىعىرىقتان شىعار ءبىر عانا جول – كەپىلگە دۇنيە قويىپ, تاعى نەسيە الۋ كەرەك بولدى. سودان بەس بانككە باردىم. ءتورت بانك ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى تۇسىنگىسى دە كەلگەن جوق. ءتىپتى «كازكوم»-نىڭ جەرگىلىكتى باسشىلىعى سويلەسكىسى دە كەلمەدى. ءبىزدى تۇسىنگەن تەك «تەمىربانك» بولدى. كەپىلگە قويىلاتىن دۇنيەلەرىمىزدى قاتتاپ, كومەك قولىن سوزدى. ودان «استانا فينانس» ليزينگتىك كومپانياسىنا ۇلكەن راحمەت. ءوسىمپۇلدى الىپ تاستادى. بىراق نەگىزگى نەسيەنى 1 اي كولەمىندە تولەيسىڭ دەگەن شارت قويدى. ەگەر قۇتىلا الماساق, كولىكتەردى الىپ قويۋعا مىندەتتى بولدى. «تەمىربانكتىڭ» ارقاسىندا ءسويتىپ 5 جىلدان بەرگى قارىزىمىزدان 1 ايدىڭ ىشىندە قۇتىلدىق. كەي كەزدەرى ويلايمىن, شىنداپ كىرىسسەڭ شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق. ەڭ باستىسى, جاناشىرلىق نيەت كەرەك. قازىر تەحنيكالىق بازامىز وتە جاقسى. ليزينگ ارقىلى 102 تەحنيكا العانبىز, جاقىندا رەسەيدەن تاعى دا 11 كولىك الىپ جاتىرمىز.
– جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى قالاي شەشىلگەن؟
– ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى تەك جۇرت باعالايدى. ارينە 800 ادام جۇمىس ىستەپ جاتقان مەكەمەدە ءتارتىپ ماسەلەسىندە ءبىر ءسات تە بوساڭسۋعا بولمايدى. وسى 800 جۇمىسشىنىڭ تاعدىرى – مەنىڭ تاعدىرىم. مەن وسى مەكەمەگە باسشى بولىپ كەلگەندە ءبىر ماسەلە مازالادى. جۇمىسشىلار كوبىنەسە شاڭ-توزاڭدا, شاقىرايعان كۇننىڭ, شىتىناعان ايازدىڭ استىندا جۇمىس ىستەيدى. دەنساۋلىقتارى قالاي؟ باستى بايلىعىن كۇتىپ ۇستاۋعا مۇمكىندىكتەرى, ۋاقىتتارى بولا ما؟ سودان جۇمىسشىلاردى جاپپاي مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزدىم. بۇل ىسكە وسىنداعى «ەسكۋلاپ» مەديتسينالىق بىرلەستىگى قولداۋ كورسەتىپ, 804 جۇمىسشىنى تۇگەل تەكسەرتتىم. ءتىپتى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرگەندەردى كولىك جىبەرتىپ الدىرتتىم. العاشىندا 22 ادام تۋبەركۋلەزگە شالدىققان دەگەن كۇدىك بولدى, بىراق, ابىروي بولعاندا, ەكەۋىنىكى عانا دالەلدەندى. ەكەۋىنە دە ەمدەلۋىنە كومەك بەردىك. سوسىن جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرىن شيپاجايعا, بالالارىن لاگەرلەرگە جىبەرە باستادىق. بيىل 90 بالا لاگەرگە بارىپ كەلدى. ءبىر تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن بولعاندىقتان, اسحانا اشتىق. سودان با, قازىر «جۇمىستان بوساتامىز» دەسەك, قىزمەتكەرلەرىمىز وڭايلىقپەن بەرىلە قويمايدى. ءتارتىپ بۇزعان بىرنەشە ادامدى جۇمىستان بوساتايىق دەپ ەدىك, قۇداي ساقتاسىن, جان-جاقتان تەلەفون سوعۋ قاپتاپ كەتتى. ءتىپتى, اجەپتەۋىر قىزمەتى بار شەنەۋنىك, دەپۋتاتتار تەلەفون شالىپ, الگىلەرگە اراشا ءتۇستى. شىنىمدى ايتسام, مەن بۇعان قۋاندىم. ادامنىڭ جۇمىستان كەتكىسى كەلمەي, وسىلايشا جانتالاسقانى, ءوز كاسىبىن سۇيگەنى دە... مەنىڭشە, بۇل ۇلكەن جەتىستىك.
P.S. تەگىندە «كوپ ەڭبەك ەتكەنگە باقىت تا باسىن يەدى» دەگەن راس ءسوز عوي. جاقىندا ساۋدا-ونەركاسىپ رەيتينگى جانە قر ۇلتتىق بيزنەس-رەيتينگى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى «لتد تۇرمىس» جشس-ءىن وسى سالانىڭ 2013 جىلعى كوشباسشىسى جانە ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك 5 كاسىپورىننىڭ ءبىرى دەپ تاپتى.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.