اۋىلدا جۇگەرى ءوسىرىپ جۇرگەن فرانتسۋز

ءبىز روزوۆكا اۋىلىندا ورنالاسقان «كيروۆ» سەرىكتەستىگىنە انتۋان لەكريۆەن ەسىمدى فرانتسۋز جىگىتىن ىزدەپ كەلدىك. گازەتتىڭ بەلگىلەگەن جوسپارى بويىنشا, وسى جازىپ وتىرعان ماقالامىز تامىز ايىندا شىعۋ كەرەك ەدى, بىراق, جىگىتىمىز فرانتسياعا, پاريجگە دەمالىسقا كەتىپ قالىپ, ءبىراز كۇتىپ قالدىق. ەلىنەن كەلىپ وتىرعان بەتى وسى ەكەن.

ءبىز روزوۆكا اۋىلىندا ورنالاسقان «كيروۆ» سەرىكتەستىگىنە انتۋان لەكريۆەن ەسىمدى فرانتسۋز جىگىتىن ىزدەپ كەلدىك. گازەتتىڭ بەلگىلەگەن جوسپارى بويىنشا, وسى جازىپ وتىرعان ماقالامىز تامىز ايىندا شىعۋ كەرەك ەدى, بىراق, جىگىتىمىز فرانتسياعا, پاريجگە دەمالىسقا كەتىپ قالىپ, ءبىراز كۇتىپ قالدىق. ەلىنەن كەلىپ وتىرعان بەتى وسى ەكەن.

– تۋعان جەردىڭ اتى تۋعان جەر, ساعىناسىڭ عوي. اكە-شەشەم, اتام وسى جاققا, اۋىلدى كورگىلەرى كەلىپ, جاقىندا عانا قوناق بولىپ قايتتى. بارىنەن بۇرىن مەن ولارعا مىنا, كەڭ كوسىلىپ جاتقان دالانى كورسەتىپ, تاڭقالدىرعىم كەلگەن ەدى, – دەيدى انتۋان. ەندى مىنە, وسى دالاداعى كۇزگى جيىن-تەرىن, قىزۋ جۇمىس باستالدى دا كەتتى. ورىس ءتىلىن وسى جاققا كەلگەلى ازداپ ۇيرەنىپ الىپتى. قازاق تىلىندە «جارايدى», «راحمەت», «ساۋ بول» دەگەن سوزدەردى ايتادى. «جۇقا نان سالىنعان ەت جەيمىن, ءدامدى سورپا ىشەمىن. قىمىز قانداي! نان-توقاش, باۋىرساق كوپ», – دەيدى.

ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر-زووتەحنيك 28 جاستار انتۋان لەكريۆەن وقۋ بىتىرگەن سوڭ, جاس مامان رەتىندە مال شارۋاشىلىعى جاقسى وركەندەگەن اۆستراليادا, ءوز ەلى فرانتسيادا ەڭبەك ەتىپتى. اۋىلدىڭ 400-دەي تۇرعىنى ەڭبەك ەتەتىن سەرىكتەستىكتى باسقارىپ وتىرعانىنا 4 جىلداي ۋاقىت بولىپتى. جالپى «كيروۆ» اتىنداعى بۇل شارۋاشىلىق 2008 جىلى فرانتسيانىڭ «Laktalis» كومپانياسىنىڭ يەلىگىنە وتكەنى دە بەلگىلى. ال, بۇل كومپانيانىڭ الماتىداعى «فۋدماستەر» اتالاتىن فيليالى اۋىلداعى سەرىكتەستىكتەرىنە قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاساپ وتىراتىن كورىنەدى. جۋىردا, روزوۆكا اۋى­­­لىنداعى «كيروۆ» اتىنداعى سەرىك­­تەس­تىككە ءسۇت ونىمدەرىن دايىندايتىن «فۋدماستەر» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ قايتتى. سەرىكتەستىككە قاراستى ەگىستىك القاپتارىن سۋارۋ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبا جۇمىسىن ءوز كوزدەرىمەن كوردى. ينۆەستيتسيالار ءوڭىر ەكونوميكاسى مەن اۋىل تۇرعىندارىنا كومەك دەگەن ءسوز. وسى «فۋدماستەر» كومپانيا­سى 2006 جىلى روزوۆكا اۋىلىنداعى «كيروۆ» اتىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ ءوندى­­رىستىك كەشەنىن ساتىپ الىپ, ىسكە قوسقان. قازىر سەرىكتەستىكتەن وبلىس ورتا­لى­عىن­داعى ءسۇت زاۋىتى كۇنىنە 150 توننا شيكى­زات قابىلدايدى. كاسىپورىن ەندى سال­قىنداتقىش قۇرالدارىنىڭ كومە­گ­ىمەن جاز مەزگىلىندە شىعاراتىن ءسۇت ءونىم­­­دەرىنىڭ مولشەرىن كوبەيتۋدى قولعا الۋدا.

ال, «كيروۆ» جشس الداعى ۋاقىتتا وندىرىلەتىن ءسۇتتىڭ جىلدىق كولەمىن 5,2 ميلليون ليترگە جەتكىزبەكشى. ساۋىن سيىرلاردىڭ سانىن 1000 باسقا, مالدىڭ قىستىق جەمشوبىن ازىرلەۋ ءۇشىن سۋارمالى جەر كولەمىن 1000 گەكتارعا جەتكىزىپ, ودان 20500 توننا جەم­شوپ جيناۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل كۇندەرى وبلىس ورتالىعىنداعى «فۋد­ماستەر» كومپانياسىنىڭ فەرما­لارىندا دايىندالعان ءسۇت ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق جانە باتىس وڭىرلەرىنە جىبەرىلەدى. نەگىزىنەن فرانتسۋز جىگىتى بەرەر ءونىمى مول كەڭ دالامەن جۇمىس جاسايمىن دەپ كەلگەن پاۆلودار اۋدانى وبلىس كولەمىندە قارا مال وسىرەتىن ءىرى شارۋا قوجالىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇندا مال, ەگىن شارۋا­شىلىعى جاقسى دامىعان.

– «مانگۋست 21176», «دۋبوك 21020» اتتى ەليتالىق رەكوردتار جاساي الاتىن سيممەنتالدى اسىل تۇقىمدى بۇقالارىن ساتىلىمعا قويدىق. ەكى جارىم جاسار «دۋبوك 21020 بۇقاسى» 615 كەلى سالماق جيناسا, ونىڭ اكەسى «ماكسيمۋم 0740» 900 كەلى بولدى, – دەيدى انتۋان.

مىنە, ءبىز انتۋاننىڭ جەڭىل كولىگىمەن شەگى جوق شەتسىزدەي كورىنگەن جۇگەرى القاپ­­تارىن ارالاپ كەلەمىز. اينالا تو­لى جاپ-جاسىل القاپ, قاپتاعان جۇگەرى. ءپىس­كەن, تەك جينالىپ الۋىن عانا كۇتىپ تۇر.

– دالانىڭ اۋاسى قانداي! ءسىز قالادان كەلدىڭىز عوي, قاراڭىزشى دالا قانداي كەرەمەت! ال, بىزدە مۇنداي دالا جوق قوي, – دەيدى ول ءسۇيسىنىسىن جاسىرا الماي. اۋىلدا وسكەن ءبىز سوناۋ فرانتسيادا تۋعان مىنا جىگىتكە قاراپ, پاريجگە عا­شىق بولۋدان گورى – دالاعا عاشىق بولۋ­دىڭ كەرەمەتى قالاي بولادى ەكەن, ءا؟!» – دەپ كۇلدىك.

– بۇعان ارينە, ءسوز جوق, ءسوز جوق. كە­­­رە­­مەت! بايلىق! دالا! جەر! – دەدى قاي­­تا­لاپ.

– ايەلىڭ قاراعاندىلىق, بالا-شاعاڭ وسى جەردە بولسا, ارالاس نەكەدەن تۋعان قازاق قانى بار قىزىمىز بولسا, ءبىزدىڭ دالا سەنى قايتا فرانتسياعا جىبەرە قويماس, – دەپ جاتىرمىز قالجىڭداپ.

– بىراق, وسىنداي تاماشا ەلدە, جەردە, اۋىلدا ءجۇرىپ نەگە قازاق تىلىندە از سويلەيسىزدەر؟ – دەپ سۇراق قويعاندا ءۇنسىز قالدىق. ۇيالعان جەرىمىز وسى بولدى. اۋىلىمىزدىڭ اتى كيروۆ, اۋد ا­­نىمىزدىڭ, وبلىسىمىزدىڭ اتى پاۆ­لودار دەيمىسىڭ تولىپ جاتىر, شەت­تەن كەلگەن فرانتسۋزدىڭ تاڭعالىپ تۇرعا­نى دا وسى عوي. شارۋاشىلىق باسشى­سى انتۋان لەكريۆەننىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ءسۇت ءوندىرىسىن دامىتۋعا 150 ميلليون تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا الۋ جوس­پار­لانۋدا. ءوتىنىش ايماقتىق ۇيلەس­تى­رۋ كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قارالىپ, ماقۇلدانىپتى. قازىر جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە ەكەن. شارۋاشىلىقتا ەگىننىڭ جايقالىپ, شىعىمدى, ءداندى بولىپ ءوسۋىن اگرونوم زۇلقارنايىن مۇستافين قولعا العان. ەگىستىك القابى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 250 گەكتار سۋارمالى جەر يگەرىلسە, بيىل تاعى 150 گەكتار جەر قوسىلماق. ءتىپتى, اۋىل مەن القاپتار اراسىن قوساتىن 7,5 شاقىرىمدىق ەلەكتر سىمدارىن دا وتكىزىپتى. انتۋانمەن بىرگە بريگادير ۆيكتور فريك جانە باس ينجەنەر ارتۋر مورگەنشتەرن, تاعى ءبىر فرانتسۋز ەلەن كيە ەڭبەك ەتۋدە.

– وكىنىشتىسى, – دەيدى انتۋان, – شا­­­رۋا­­شىلىقتا جۇمىس جاساۋعا ادام قولى جە­تىسپەيدى. مەحانيزاتورلار, ساۋىن­شىلار از.

شارۋاشىلىققا قارايتىن 25 ءۇي جانە 2 جاتاقحانا بار. جۇمىسشىلارعا ەت ارزان باعامەن بەرىلەدى. جەرىمىزدە, اۋىلىمىزدا سوناۋ فرانتسيادان كەلىپ انتۋاندار ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە, ءبىزدىڭ جاستارىمىز قالادا جۇرگەنى كوڭىل قۇلازىتادى. اۋىلدان جاستار قاشىپ كەتكەن بە دەپ قاراداي ۇيالاسىڭ. سوڭعى جىلدارى اۋداندا جەراستى سۋلارىنىڭ كوزدەرى ارشىلىپ, بۇرىنعى ارتەزيان قۇدىقتارى قايتا قولدانىلا باس­تادى. بۇل ەگىستىك جەرلەردى سۋارۋعا, حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە ۇلكەن كومەك. ال, سۋدىڭ تاپشىلىعى جانە قۇرعاقشىلىق ەگىن ەگۋگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. مىسالى, انتۋان لەكريۆەن باسقاراتىن سەرىكتەستىك كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان ارتەزيان قۇدىقتارىن تازالاۋدا. جەراستى سۋ قورلارىن بارلاپ, زەرتتەدى. ناتيجەسىندە بىتەلىپ قالعان قۇدىقتار قايتا اشىلدى.

– سۋدىڭ تاپشىلىعى, ەگىن ەگۋگە كەدەرگى كەلتىردى. سوندىقتان, بۇرىنعى جەراستى سۋلارىنىڭ وشاقتارىن پايدالانۋدى ءجون سانادىق. ءبىزدىڭ «كيروۆ» سەرىكتەستىگى وسى جەردى جاساندى سۋارۋ ءۇشىن, 90 ميلليون تەڭگە قارجى شىعارىپ, بيىل 5 قۇدىقتى جوندەدى. وسى جىلى 250 گەكتار ەگىن القابىن سۋارىپ وتىرمىز. بۇل جوبانى 2018 جىلعا دەيىن جالعاستىرىپ, تاعى 15 قۇدىقتى تازالاپ الامىز, – دەپ انتۋان بىزگە وزدەرى جۇزەگە اسىرعان جۇمىستارىن كورسەتىپ جاتىر. قۇدىقتارى جاڭا قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان. ەگىن القاپتارىن سۋارۋ كەزىندە عانا ىسكە قوسىلادى.

ءيا, ەلiمiزدە جەراستى سۋلارىنىڭ كولەمi قانشاما مول بولسا دا, اۋىلدارىمىز ءالى اۋىز سۋعا جارىماي وتىر. ءبىر ەسەپتەن وعان ءوزىمىز دە كىنالىمىز عوي.

ايپەسە, مىنا انتۋاندار سياقتى تالاي جىل تازالانباي جاتقان قۇدىقتاردى سۋ شىعارامىن دەپ تازالاپ, ەلەكتر سىمدارىن تارتىپ, جارىق جاعىپ اۋىلدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن جۇمىس جاساپ جۇرمەيمىز بە؟.. بۇل جۇمىس نەگە ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيدى؟..

– جالپى, جەراستى سۋلارىن ءتۇرلى ماقساتتارعا پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن, مىنا جۇگەرى القابى تەرەڭدىگى 800 مەتر بولاتىن بەس ارتەزيان قۇدىعى ارقىلى سۋارىلادى. قۇدىقتان شىققان سۋ ۇزىندىعى 400 مەتر بولاتىن فرەگاتقا تارالىپ, ەگىن القاپتارى شاشىراتۋ ءادىسى ارقىلى سۋارىلادى. جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ مول ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى انۋتان.

جالپى, «كيروۆ» سەرىكتەستىگىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى جەردىڭ جالپى كولەمى 36561 گەكتاردى قۇرايدى. سونىڭ 12 مىڭ گەكتارىنا قىس مەزگىلىندە مالعا بەرەتىن ءداندى داقىلدار ەگىلەدى. قازىرگى تاڭدا وسى جىلعا بەلگىلەنگەن جوسپاردىڭ 50 پايىزدان استامى ورىندالعان. سونىمەن بىرگە, جالپى كولەمى 1000 گەكتار بولاتىن سۋارمالى القاپ قۇرۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ جالپى قۇنى 1144,0 ميلليون تەڭگە تۇرادى. سەرىكتەستىكتىڭ وتكەن جىلعى ينۆەستيتسيا كولەمى 100 ميلليون تەڭگە بولسا, وسى جىلى سالىم مولشەرىن 150 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى باعىتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال وسىرۋگە ارنالعان. مال باسى – 1700. وتكەن جىلى ءبىر سيىردان ورتاشا ەسەپپەن 4657 ليتر ءسۇت الىپتى. قاراماعىندا مال شارۋاشىلىعى كەشەنى جانە بىرنەشە سۋارمالى تەحنيكالارى, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى مەن ناۋقاندىق جيناۋ جۇمىستارىنا ارنالعان 70-تەن استام كومباين, تراكتورلارى بار. كوپشىلىگى – سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنيكالار. شارۋاشىلىق اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا دا دەمەۋشى. مەكتەپ پەن بالاباقشاعا تەگىن ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى بەرىلەدى. فرانتسيادان كەلگەن انتۋان انە, كولىگىنە ءمىنىپ القاپتاردى ارالاۋعا كەڭ دالاعا بەتتەپ كەتىپ بارادى.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان».

پاۆلودار وبلىسى,

پاۆلودار اۋدانى.