«دىنتۇتقا» – ويعا, ساناعا ىقپال ەتەر ۇجىمدىق كىتاپتىڭ اتى. بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن, اينالىمعا جاڭا كىرەتىن ءسوز. شىمىر ءسوز, مىعىم ۇعىم.
قازىرگى تاڭداعى قازاق قوعامىنىڭ نانىم, سەنىم كەڭىستىگىن تانۋعا, سارالاۋعا, باعالاۋعا مول سەبى تيەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرى مەن ءارتۇرلى دىنارالىق, كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ باعىتىنداعى كەزدەسۋ ماتەريالدارىنىڭ, ماقالالار مەن سۇحباتتاردىڭ, باياندامالار مەن زەرتتەۋلەردىڭ باسىن قۇرايتىن اتالعان كىتاپتىڭ ۇيىستىرۋشىسى – «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامى.
«دىنتۇتقا» – ويعا, ساناعا ىقپال ەتەر ۇجىمدىق كىتاپتىڭ اتى. بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن, اينالىمعا جاڭا كىرەتىن ءسوز. شىمىر ءسوز, مىعىم ۇعىم.
قازىرگى تاڭداعى قازاق قوعامىنىڭ نانىم, سەنىم كەڭىستىگىن تانۋعا, سارالاۋعا, باعالاۋعا مول سەبى تيەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرى مەن ءارتۇرلى دىنارالىق, كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ باعىتىنداعى كەزدەسۋ ماتەريالدارىنىڭ, ماقالالار مەن سۇحباتتاردىڭ, باياندامالار مەن زەرتتەۋلەردىڭ باسىن قۇرايتىن اتالعان كىتاپتىڭ ۇيىستىرۋشىسى – «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامى.
سوڭعى ون جىل ىشىندە باس گازەت بەتىندە جاريالانىپ كەلگەن قىرۋار ماتەريالدار جۇيەلى تۇردە توپتاستىرىلىپ, جاريالانعان جىلدارىنا, تاقىرىپتىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي ءبىر ىزگە كەلتىرىلگەن.
سونىمەن...
قوعام... زامان... ادام جانە ءدىن تۋرالى كوڭىل ءتورىن كەزگەن ويلار پاراسى تومەندەگىدەي بولدى.
ءدىن – ماڭگىلىك دۇنيەسى مەن ادامزات بالاسىنىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان تىلسىم كۇش.
ءدىن – ۇلى جاراتۋشى مەن جەر ءۇستىن جايلاعان جۇمىر باس پەندەنىڭ اراسىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن بايلانىستىڭ التىن كوپىرى.
ءدىن – ادام ساناسىن تاۋبەگە جۇگىندىرىپ, پەندەشىلىك السىزدىكتەردەن ويىن ارىلتار, جانىن تازارتار ۇلى تاربيەشى...
ۇقساتا بىلسە, ادام بالاسىنىڭ ساناسىن سالعىرتتىق اتاۋلىدان ارىلتىپ, پەندەشىلىكتەن اۋلاق قوندىرار مەيىرىم مەن شاپاعاتتىڭ كوزى, ۇقساتا بىلمەسە, دۇنيەنى الەم-تاپىرىق جاساپ, جۇمىر باس پەندەنى قان قاقساتار اجداھا قۇرالى... وعان ون سان عاسىرلىق سانالى ءداۋىرىمىز كۋا, الاساپىرانى مول تاريحىمىز ايعاق.
ءدىن مەن ءدىن ۇعىسىپ ءومىر سۇرگەندە وركەنيەت ءورىسى كەڭەيىپ, كوركەيىپ, سانالارعا قانات بىتكەن, ادام بالاسىنىڭ كوڭىل كوزى اشىلىپ, سەنىم كەرۋەنى ۇزارعان.
ءدىن مەن ءدىن الاكوزدەنىپ, الىس-ج ۇلىس شابىسقاندا ۇلان-عايىر كەڭ دۇنيە ۇلتاراقتاي تارىلىپ, اسپان اينالىپ, جەرگە تۇسەردەي كۇي كەشكەن... سانالار ۇرەي تۇتقىنى بولعان...
سويتە تۇرا, تاريحي جادى وي-سانامىزدى قانشا وتكەننىڭ وكىنىشىن ەسكە سالىپ, اششى ساباقتاردان قورىتىندى شىعارۋعا شاقىرعانىمەن, يماندىلىق ايدىنى ءجيى-ءجيى جەتىمسىرەپ, وگەيلىك كەبىن كيگەن. جەر-انانىڭ كەۋدەسى قارس ايىرىلىپ, قاتىگەزدىكتىڭ قايراڭىنا باتىپ, ورتىنە ورانعان. جۇمىر باس پەندەگە ءتان ويدىڭ ۇمىتشاقتىعى مەن سانانىڭ ەرەنسىزدىگى شىندىقتىڭ شىراعىن زامانا سۇراپىلىنا ءجيى ۇرلەتىپ, اداسۋ مەن الجاسۋدىڭ, تارىعۋ مەن زارىعۋدىڭ قاراڭعى تۇنەگىنە قامالعان. نەگە؟
ويتكەنى, جەر ءۇستىن مەكەن ەتكەن ادام اتا – حاۋا انانىڭ ۇرپاعى دۇركىن-دۇركىن اللاسىن ۇمىتىپ, ءىبىلىستىڭ جەتەگىنە ەرىپ, سايتاننىڭ ازعىرۋىنا تۇسكەن. ۇلى جاراتۋشىنىڭ اماناتىن اتتاپ, ازعىندىققا بەرىلگەن. سۇلۋلىقتى ۋاعىزداپ, ءساندى سارايلار تۇرعىزعان, كىتاپ جازىپ, اۋەن شىعارعان ادام قيالى جولىنان تايىپ, ادام جانىن الۋدىڭ سان ءتۇرلى ايلاسى مەن ءادىسىن ويلاپ تاپقان. سونىڭ سالدارىنان يران باقتاردى قۇم باسىپ, قالالارى قاڭىراپ, انالارى اڭىراپ, بايتاعىن شاڭ باسىپ, ءبىرىنىڭ جاعاسىنا ءبىرىنىڭ قولى جارماسىپ, قاندى كەك قاندى كەككە جالعاسىپ, زامانالار الماسىپ, ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ جالعىز يەسىن اركىم وزىنشە يەمدەنىپ, بىرىمەن ءبىرى اش بورىدەي تالاسقان عاسىرلار ارتتا قالعان. ۇرپاق قىرىلىپ, ۇلتتار جويىلعان. قابىلدىڭ قولى ءابىلدى جازالاسا, انارىستىڭ قانى سابىردىڭ جەبەسىنىڭ ۇشىندا كەتكەن...
پارسىلار قۇداي دەسە, ارابتار اللا دەگەن, ورىستار بوگ دەسە, تۇركىلەر ءتاڭىرى دەگەن ۇلى جاراتۋشى اتىنان جەرۇستى پاقىرلارىنا تۇسكەن ءتورت كىتاپتىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە, ماقساتى جالعىز ەدى: ادامدى ءىبىلىستىڭ جەتەگىنەن قۇتقارىپ, اللادان بۇيىرعان باستى قازىنامىز – اقىل مەن سانانى سايتاننىڭ تابانىنا سالعىزباي, جەر ۇستىندە جۇماققا جاقىن ءومىر ورناتۋ, ادالدىق پەن ادىلدىك تۋىن جەلبىرەتۋ ەدى...
«دىنتۇتقانى» وقىپ وتىرىپ, جادى ءتورىن وسىنداي استارىندا اقيقات جاسىرىنعان اڭىز, تامسىلدەر وڭدى-سولدى شارلادى. قامال الىپ, جالانعان ساتتەر مەن قاپى قالىپ, قامالعان كەزدەردى ويشا تۇگەندەدىك.
ءبىزدىڭ حالىقتا: «باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدا ماعاننىڭ قۇدايمەن ءىسى جوق» دەيتىن ماقال بار. ادام بالاسىنا ءتان, ورتاق مىنەز. توركىنىندە شىندىق شىڭعىرىپ جاتقان تۋرا ءسوز. شىنىندا دا, جۇمىر باس پەندەنىڭ كوبى قينالىپ, قامىققاندا قۇدايىن اۋىزعا الىپ, ۇلى جاراتۋشىعا جالبارىناتىنى راس. پەندەنىڭ كوبى ساجدەگە سوندايدا قۇلاپ, كرەستى سوندايدا ءسۇيىپ, پۇتقا سونداي ساتتەردە تابىنعان. كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ سونداي ءسات-ساعاتتاردا قولىن سوزعان, كومەككە كەلگەن. الميساقتان سولاي. ءدىن ادام جانىنا اراشا ايتىپ, كومەك بەرۋشى, قۇتقارۋشى ءرول ويناعان.
اسىلى, ءدىن اتاۋلىنىڭ ماقسات-مۇراتى جالعىز – ادامدى ساقتاۋ, ادام جانىن تاربيەلەۋ, ومىرگە ءورىس بەرۋ, ادام بالاسىن جاراتىلىستىڭ جۇمباعى مول سىرلارىنا بويلاتۋ, پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان كىسىلىك مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا باعىتتاۋ. ادام ادام بولعالى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان اقيقات. سول مىڭداعان جىلداردان بەرى ارىپ-اشىپ, تاربيەشىلىك, ۇستازدىق ميسسيانى تىنىمسىز اتقارىپ كەلە جاتقان ءدىننىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىق بوساعاسىن اتتاپ تۇرىپ, جەتى ميللياردتان اسىپ جىعىلار جەر بەتىن جايلاعان ادامزات بالاسىنا بەرەرى نە دەگەن ساۋالدىڭ قاي-قايسىمىزدىڭ دا سانامىزدى ساعات تىلىندەي ۇرعىلاپ تۇرعانى كۇمانسىز.
بۇل – كەز كەلگەن ۇلت پەن ۇلىستى, كەز كەلگەن ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەردى مازالايتىن سۇراق.
دۇنيە وزگەردى. ادامزات اتاۋلى ءوز دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلگەنىن بار بولمىسىمەن سەزىنەدى. سەزىنە وتىرىپ, الدەقايدان الدەبىر سۇراپىل قالىڭ عايىپ كۇشتىڭ الدىندا تۇرعانىن اڭعاراتىنداي... الەمدىك تارتىلىستىڭ بۇزىلۋىنان كورەرىن نەمەسە جەر ءۇستىن جايلاعان تۇرعىنداردىڭ ەسسىز ارەكەتتەرىنەن كورەرىن بىلمەي, سانالار جانۇشىرۋدا... لايىم وزگەرىس اتاۋلىنىڭ اقىرى جۇمىر باس پەندەنى دە, جۇمىر جەردى دە ءبىز ويلاپ, ءبىز ارمانداعان ىزگىلىك پەن ىقىلاستىڭ, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ ايدىنىنا الىپ شىقسىن, دەيمىز ىشتەي مىڭ قايتالاپ.
بىراق...
كوكتەن كيەلى كىتابىمىز تۇسكەن ەلدەگى الاساپىران وقيعالار مەن ساناعا سيا بەرمەيتىن قاندى قىرعىندار جانعا تىنىم بەرەر ەمەس. رەتى كەلگەن جەردە ايتۋ پارىز. ءوز باسىم تاياۋ شىعىستاعى قۇيقا شىمىرلاتار ەسسىزدىكتەرگە, ەسسىزدىكتى قولدان جاساپ جاتقان مۇددەلى جۇرتتاردىڭ ارەكەتتەرىنە قاتتى الاڭدايمىن.
مىنا جىر جولدارى سونداي ساتتەردە جازىلعان ەدى:
«ايدىڭ استى, جەردىڭ ءۇستى وزگەردى,
ءبارىن...
ءبارىن...
قۇلاق ەستىپ, كوز كوردى.
جاراتۋشى جاڭىلماۋى كەرەك-ءتى,
قالاي,
قايتىپ ىبىلىسكە ءسوز بەردى؟!
ويى سالقىن...
ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي,
سەكسەۋىلدىڭ ويىپ تۇسەر شوعىنداي.
ءتاڭىر يەم قالعىپ الدە كەتتى مە,
سايتان قالاي وتە شىقتى سوعىلماي؟!
ادام اتا, حاۋا انانىڭ ۇرپاعى,
ىبىلىسكە ماداق ايتىپ, شىرقادى.
كوزسىز ماداق...
ەسسىز ماداق ايتىلدى,
كەزىپ تاۋ مەن مۇحيتتاردى, قىرقانى...»
ادام جاڭىلسا دا اللا جاڭىلماسىن دەيىك.
وسىدان تۇپ-تۋرا 10 جىل بۇرىن استانا قالاسىندا قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن دىنارالىق, كونفەسسياارالىق تاريحي باس قوسۋدىڭ العاشقى قۇرىلتايى وتكەندە الەم ءدال قازىرگىدەي شاپشىپ, شيرىعا قويماعانىمەن, جاھاندانۋ دەيتىن قۇبىلۋى مول سيپاتتىڭ سانالارعا سويىل, شوقپارىن سىلتەپ, الىس, جاقىن شەتەلدەردىڭ ءبىرازىن قوبالجىتا باستاعانى انىق ەدى.
ەندى...
الەم الەكەدەي جالانىپ تۇر...
قۇندىلىق اتاۋلى ميداي بولىپ ارالاسىپ, ادام ويى مەن ساناسىن سارساڭعا سالار كەزەڭ كەلدى. قارجى قيىندىعى كارى باتىستى تۇنشىقتىرىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەسىگىن تەربەتكەن ەلدەردىڭ ءبىرازىنىڭ ساۋ باسىنا ساقينا ويناتا باستادى. جۇمىسسىزدىق سەڭدەي تەڭسەلىپ, قايىرشىلىق القىمىنان العان, كۇنى كەشە عانا «حانعا سالەم بەرمەيتىن» ەلدەردىڭ ءبىرازى قاۋقارسىزدىق كۇيىن كەشىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
العاشقىدا قازاق پرەزيدەنتىنىڭ الەم ءدىنباسىلارىن ءبىر ۇستەل باسىنا جيىپ, القالى توپتىڭ الدىنا الەمدى ساقتاۋ دەيتىن ىرگەلى ماسەلە قويعانىنا كۇلە قاراعاندار دا, ميىعىن بايقاتپاۋعا تىرىسقاندار دا, ىقىلاس-پەيىلىمەن بۇرىلعاندار دا, سەنىمىن سەرىك ەتىپ, ماسەلەگە ىنتى-شىنتىسىمەن قۇلاي بەرىلگەندەر دە بولدى.
استانا تورىندەگى بيىك مىنبەدەن بيىك سوزدەر ايتىلدى.
بيىك سوزدەر بىرتە-بىرتە الەمنىڭ ءتورت تۇكپىرىنە جەتە باستادى. قازاق جەرىنىڭ ايدىندى سارىارقاسىنان تاراعان ەلدەر مەن ەلدەردىڭ اراسىنا دانەكەر بولار تاعىلىمدى ويلار اۋەلى ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ءدىننىڭ تەڭسەلمەس قارا نارىنداي بولعان ءدىن باسشىلارىنىڭ جۇرەكتەرىن قالاي جىلىتىپ, جانارلارىنان سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ ساۋلە نۇرىن قالاي شاشقانىنىڭ كۋاسى بولىپ ەدىك.
الەم ءدىنباسىلارى استاناعا تولعانىپ كەلىپ, ويلانىپ قايتۋدى ادەتتەرىنە اينالدىرا باستادى. تىلدەسپەك تۇگىلى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا قاتار وتىرۋدى نامىس كورەتىندەردىڭ ءوزى وزەكجاردى ويلارىن استانا پيراميداسىنىڭ تورىنەن الەم جۇرتشىلىعىنا جاڭىلماي, جاسقانباي ايتۋعا ۇيرەندى.
قازاق حالقىنىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگىن عالامدىق بيىككە كوتەرگەن ۇلى اباي ءبىر سوزىندە «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەپ, دالا جۇرتىن ەكى دۇنيە الدىنداعى ادالدىققا جۇگىنۋگە شاقىرسا, تاعى ءبىر سوزىندە «اتاڭنىڭ ۇلى بولما, ادامنىڭ ۇلى بول», دەپ ۇلتتىق ويدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, جالپى ادامزاتتىڭ ويلاۋ كەڭىستىگىنە قۇلاش ۇرۋعا ۇندەيدى, باعىت سىلتەيدى. ەۋروپا مەن ازيانىڭ مەنتالدى پسيحولوگياسى قوڭسىلاسا قونعان كەڭىستىكتەگى ۇلى دالانىڭ كەمەڭگەرىنە عانا جاراسار كەڭدىك قوي بۇل. ەۋرازيالىق تاربيە اتا سۇيەگىمەن ءبىتىپ, انا سۇتىمەن دارىعان ەلدە باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. سايىپ كەلگەندە, بۇل – ەلدىڭ تۇپكى ماقسات-مۇراتىن بۇكىل الەمنىڭ تۇتاستىعىنان ىزدەيتىن قازاقى ۇلى مەكتەپتىڭ ايقىن ۇلگىسى. عاسىرلاردان عاسىرلارعا جالعاسىپ كەلە جاتقان سول مەكتەپ قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن كەشە قالاي ساقتاپ كەلسە, بۇگىنگى تاڭدا كوشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى ۇلتتىڭ سيرەك ءبىتىمدى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, اسا كورنەكتى ەۋرازيالىق تۇلعا باستاعان كوپ ۇلت وكىلدەرى مەن كوپ ءدىن, كوپ كونفەسسيا وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاندى دا سولاي قورعاپ, قورشارى انىق.
بۇل جول – قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەتىن جول ەكەنى كۇمانسىز.
«دىنتۇتقا» كىتابىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە ءدىنباسىلاردىڭ القالى باسقوسۋلارى مەن سول باسقوسۋلار بارىسىنداعى ويلار, پىكىرلەر ەكەنى بەلگىلى.
ءورىسى بولەك وزگەشە جيناقتىڭ يدەياسىن ۇسىنعان, جوباعا جەتەكشىلىك جاساعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ماميگە ۇلكەن ىقىلاس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
ادامزات بالاسى ءۇشىنشى مىڭجىلدىق بوساعاسىن اتتاپ وتىرىپ, الەم ءدىنباسىلارىنىڭ ويى مەن ءسوزى ءبىر ارنادان تابىلىپ, ءبىر ماقسات جولىندا توعىسىپ جاتسا, قازاق ەلى مەن قازاق جەرىنىڭ مارتەبەسىنىڭ اسقاقتاعانى دەپ باعالاعانىمىز ءجون بولار...
نۇرلان ورازالين,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى
سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى
باسقارماسىنىڭ توراعاسى.