وتكەنى – تاريح, بۇگىنى – كەمەل

سەمەيدەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجگە – 110 جىل

رەسپۋبليكامىزدا مۇعالىم كادر­لارىن دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى, بۇگىندە قۇرىلعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج العاشىندا مۇعالىمدەر سەمينارياسى بولىپ اشىلعان. 1920 جىلى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينس­تيتۋتى بولىپ وزگەرگەن. 1922 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزىندە ەكى پەدتەحنيكۋم (قازاق, ورىس) جۇمىس ىستەگەن. 1937 جىلى پەدتەحنيكۋم بازاسىندا ەكى پەدۋچيليششە قۇرىلعان. 1953 جىلى ەكى پەدۋچيليششە بىرىكتىرىلىپ, ك.ۋشينسكي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە اينالعان. جابىلىپ قالىپ, قايتا اشىلعان. 1967 جىلى وقۋ ورنىنا ۇلى قالامگەر م.اۋەزوۆ ەسىمى بەرىلگەن. كەيىن زامان اعىمىنا قاراي پەدۋچيليششە كوللەدج بولىپ قۇرىلعان.

 سەمەيدەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجگە – 110 جىل

رەسپۋبليكامىزدا مۇعالىم كادر­لارىن دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى, بۇگىندە قۇرىلعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج العاشىندا مۇعالىمدەر سەمينارياسى بولىپ اشىلعان. 1920 جىلى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينس­تيتۋتى بولىپ وزگەرگەن. 1922 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزىندە ەكى پەدتەحنيكۋم (قازاق, ورىس) جۇمىس ىستەگەن. 1937 جىلى پەدتەحنيكۋم بازاسىندا ەكى پەدۋچيليششە قۇرىلعان. 1953 جىلى ەكى پەدۋچيليششە بىرىكتىرىلىپ, ك.ۋشينسكي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە اينالعان. جابىلىپ قالىپ, قايتا اشىلعان. 1967 جىلى وقۋ ورنىنا ۇلى قالامگەر م.اۋەزوۆ ەسىمى بەرىلگەن. كەيىن زامان اعىمىنا قاراي پەدۋچيليششە كوللەدج بولىپ قۇرىلعان.

سەمەي مۇعالىمدەر سەمينا­ريا­سىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى الەكساندر ۆلاديميروۆيچ بەلىي ەدى. 1905 جىلى بۇل ءبىلىم ۇياسىندا قىرعىز (قازاق) ءتىلى وقىتۋشىسىنىڭ قىزمەتى ەنگىزىلىپ, وعان نۇرعالي قۇلجانوۆ شاقىرىلعان. سونىمەن بىرگە, فرانتسۋز, نەمىس جانە لاتىن تىلدەرى ساباعى دا ەنگىزىلگەن ەكەن. ول پاندەردى ءار سەميناريست ءوز قالاۋى بويىنشا تاڭداپ, بوس ۋاقىتتا جۇماسىنا ەكى رەت ساباق الۋى ءتيىس بولعان.

قازاقتىڭ تالانتتى جاستارى وقىعان سەمەي مۇعالىمدەر سە­مي­نارياسى شاكىرتتەرى مادەني شارالارعا, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ويىن-ساۋىقتاردى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان. 1914 جىلى اباي­­دىڭ قايتىس بولعانىنا 10 جىل تولۋىنا ارنالعان ادەبي-ەت­نو­گرا­فيالىق, مۋزىكالىق ونەر كە­شىن وتكىزۋگە سەميناريا مۇعا­لىم­دەرى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇل­جا­نوۆتار جانە قازاق جاستارى ۇيىتقى بولعانىن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ №4 سانىندا جازىلعان ماقالا ايعاقتايدى.

مۇعالىمدەر سەميناريا­سىندا ءا.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ج.اي­ما­ۋىتوۆ, ق.ساتباەۆ, ق.نۇر­مۇحا­مەتوۆ, ب.سارسەنوۆ ت.ب. ۇلت زيالىلارى ءبىلىم الىپ, اعارتۋشىلىق, قايراتكەرلىك, جازۋشىلىق, عالىم­دىق قادامدارىن باستاعان.

زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى م.اۋەزوۆ 1912-1919 جىلدارى مۇ­عا­لىمدەر سەمينارياسىندا وقىپ, العاشقى شىعارماشىلىق-اعار­تۋشىلىق ىزدەنىستەرىن وسى قابىرعادان باستاعان. بۇل تۋرالى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ تومەندەگىدەي مۇراعات دەرەكتەرىن كەلتىرەدى: «1912-1913 وقۋ جىلىندا سەميناريانىڭ ءبىرىنشى كلاسىنداعى وقۋشى سانى – 33. ولاردىڭ ىشىندە: كرەستيان بالاسى – 18, كازاكتار – 5, مەششان – 4, چينوۆنيك – 3, وبى­ۆاتەل – 1, شو­قىن­دىرىلعان قازاق – 1, قازاق – 1 (مۇحتار). 20 وقۋشى ەكىنشى كلاسقا كوشىرىلگەن. ال ولاردىڭ ىشىندە ەكى وقۋشى پەدسوۆەتتىڭ قاۋلىسىندا «پەرەۆوديتسيا س ناگرادوي» دەگەن باعا العان. ولار: پەتروۆ الەكساندر ماتۆەەۆيچ (شارۋا بالاسى) جانە مۇحتار اۋەزوۆ».

1917 جىلى شىڭعىستاۋ جە­رىندەگى ويقۇدىق جايلاۋىندا «ەڭلىك–كەبەك» وقيعاسى بويىنشا درامالىق شىعارما قويىلعانى تاريحتان ءمالىم. ونى اۋىل جاس­تارىنىڭ كۇشىمەن ايگەرىمنىڭ كيىز ۇيىندە مۇحتار اۋەزوۆ قويعان. سەميناريستىڭ تەاتر ونەرىمەن ەڭ العاش اينالىسا باستاعان كەزى.

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن ءبىر­گە 1918 جىلى «اباي» جۋرنالىن شىعارىپ, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تاعدىرى جايلى كەمەل وي قوزعايتىن كەزەڭى دە وسى ۋاقىت. مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ۇلتتىق وي سانانى وياتۋ ىسىنە بەل شەشە كىرىسىپ, «سارىارقا», «قازاق ءتىلى» گازەتتەرىندە ماقالالارىن ۇزبەي جاريالاعان تۇسى دا وسى كەز. ەڭ العاش قازاق توپىراعىنا سونى ونەر – فۋتبول ويىنىن ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, «يارىش» فۋتبول كومانداسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, جالىندى جاس سەميناريست تاعى دا مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. «يارىش» فۋتبول كومانداسى 1913 جىلى قىركۇيەك ايىندا ق ۇرىلعان ەكەن.

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ 1914-1919 جىلدارى سەميناريا­دا وقىعان جىلدارى وقۋمەن ءبىر­گە, شىعارماشىلىق ىزدەنىسىن ءورىس­تەتىپ, 1915 جىلدىڭ اقپا­نىن­دا «قازاقتاردىڭ ادەبي-مۋزى­كالىق قايىرىمدىلىق كە­شىن» ۇيىمداستىرىپ, ساۋىقتىڭ ءبى­رىنشى بولىمىندە «ءبىرجان مەن سارا ايتىسىن» ساحناعا قوي­عان رەجيسسەر-سەميناريست ج.ايماۋىتوۆ ەدى. وسى قويىلىمدا ءبىرجاننىڭ ءرولىن ورىنداعان ءانشى ءارى دومبىراشى, بەساسپاپ ونەر يەسى دە وقۋشى ج.ايماۋىتوۆ بولاتىن. ول «ەسكى تارتىپپەن بالا وقىتۋ», «رابيعا» پەسالارىن وسى جىلدارى جازعان.

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇح­تار اۋەزوۆ 1918 جىلى «اباي» جۋرنالىنىڭ بەتىندە بىرنەشە ما­قا­لا جاريالاعان.

وقۋ ورنىنىڭ جارقىن ءبىر بەتى – قازاق عىلىمىنىڭ تۇڭعىشى, اكادەميك قانىش ساتباەۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قانىش يمان­تاي ۇلى 1914-1919 جىلدارى سەمي­ناريادا ۇزدىك وقىعاندىعىنا قاتىستى مۇراعات دەرەكتەرى مول.

ق.ساتباەۆ وسىندا ءجۇرىپ زامانداس, سىيلاس, تاعدىرلاس م.اۋە­زوۆپەن, ج.ايماۋىتوۆپەن تابىسىپتى. سەميناريانى بىتىرگەننەن كەيىن ول قازاق مۇعالىمدەرىنە ارنالعان ەكى جىلدىق پەداگوگي­كالىق كۋرستاردا جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن ساباق بەرگەن. ءدال وسى جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ال­عاشقى الگەبرا وقۋلى­عىن جازا باستاعان.

بۇل ءبىلىم ۇياسى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى – قازى نۇرمۇحامەت ۇلى. جالىنداپ تۇرعان قازى الاش ميليتسياسىنىڭ باسشىسى بولىپ, سوعىس ونەرىنە جاتتىقتىرىپ جۇرگەندە, بولشەۆيك سولداتتارىنىڭ قولىنان قاپىدا قازا بولعان. ونىڭ ءولىمى تۋرالى سول ۋاقىتتاعى گازەت بەت­تەرىندە كوپتەگەن ماتەريالدار جا­ريالانعان. بىرىنە كوز جۇگىرتەلىك: «قازىنىڭ دەنەسىن قابىرگە قويىپ, قۇران وقىلىپ بولعان سوڭ, ءشا­كارىم اقساقال: – الەۋمەت! مىنا جات­قان كىم, بىلەسىڭدەر مە؟ بۇل ۇلتى ءۇشىن شىبىن جانىن قۇر­بان قىلعان الاش ازاماتىنىڭ تۇڭعىشى. مۇنى ءولدى دەمەڭدەر, بۇل ولگەن جوق. بۇل بۇگىنگى جانە مۇنان سوڭعى «ۇلتىم» دەگەن ازاماتتار, مىنا مەن سياقتى بولىپ, «ۇلتىم» دەڭدەر دەپ ءوزىنىڭ ۇلتشىلدىعىن سوزبەن ەمەس, ىسپەن كورسەتتى. مارقۇمنىڭ اتى دا قا­زى ەدى, قازى – بي دەگەن ءسوز. قا­زى بيلىگىن ايتىپ كەتتى» – دەپ تەبىرەنگەن ەكەن.

مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا العاشقى جىلدارى وقىعان ساناۋلى قازاق جاستارى وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا زور ىنتاسىمەن كورىنە ءبىلىپ, ساباق بەرگەن وقى­تۋشىلارىن مويىنداتىپتى. مۇسىلمان بالالارى: اعالى-ءىنىلى بياحمەت جانە جاناحمەت سارسەنوۆتەر, ابدۇلعازيز بولاتوۆ, ءجۇنىس يمانقۇلوۆ, راقىمباي سا­پاقوۆ, يماماعزام الىمبەكوۆ, كەنجەباي كوبەكوۆ, ت.ب.

وقۋ ورنىنا 1905 جىلى ءتۇسىپ, 1909 جىلى بىتىرگەن كورنەكتى الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى, پەداگوگ بياحمەت سارسەنوۆتىڭ ەسىمى 1921 جىلدارى ورىنبور قالاسىنداعى جەتىم بالالار ۇيىنە بەرىلگەن ەكەن.

مۇعالىمدەر سەمينارياسى 1920 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن جۇمىس جاساپ, حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينس­تيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلعان. 1922 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ قۇرىلىمدىق نەگىزىندە ەكى پەدا­گوگيكالىق تەحنيكۋم (قازاق, ورىس) اشىلادى. ەكى جىلدان كەيىن ينس­تيتۋت جابىلىپ, ونىڭ بارلىق مۇلكى سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا بەرىلگەن. تەحنيكۋمعا 1922 جىلى ديرەكتورلىققا ءابى­كەي ساتباەۆ تاعايىندالعان. ول باسشىلىق جاساعان جىلدارى لە­نينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن م.اۋەزوۆتى شاقىرىپتى. ۇلى مۇحتاردىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحى, ادەبيەت تەورياسى ءپان­دەرىنەن ساباق بەرگەندىگى تۋرالى قۇجاتتار سەمەيدەگى مۇراعاتتا ساقتاۋلى.

ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ زيا­لى ادام بولعان. قانىش ءسات­باەۆتىڭ ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى ءابى­­كەيدى اسا قۇرمەتتەۋى سوعان ءدا­لەل. ءومىر­بايان­دىق انكەتاسىنىڭ ءبى­رىندە قانىش ساتباەۆ: «العان ءبىلىمىم ءۇشىن نەمەرە اعام, ەسكى ينتەلليگەنت ءا.ز.ساتباەۆقا ءوزىمدى ءومىر بويى بو­رىشتىمىن دەپ سانايمىن» – دەپ جازعان.

قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا كورنەكتى الاش قايراتكەرى حالەل عابباسوۆ, پەداگوگ, جۋرناليست سەيىتباتتال مۇستافين, پەداگوگ, جازۋشى, دراماتۋرگ تايىر جومارتباەۆ, ۇستازدىق قىزمەتپەن قوسا, تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا ەلەۋ­لى ۇلەس قوسقان عالياقپار ءتو­رە­باەۆ, اعارتۋشى-جۋرناليست, پەداگوگ ءماننان تۇرعانباەۆ, بىلىكتى ۇستازدار ي.ف.ۆينوحودوۆ, ە.ي.مەرتۆەتسوۆ, ت.ب. جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ءا.ساتباەۆتان كەيىن قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمى مەن ۋچيليششەسىن 1930–1940 جىلدارى ا.جيەنعاليەۆ, ش.مۇحامەتوۆ, ك.حاميتوۆ, ت.جايىقباەۆ, ت.مۋ­سين, م.مۋرتازين باسقارعان.

وسى پەدتەحنيكۋمنان وقىپ, ءتالىم-تاربيە العان اكادە­ميك الكەي مارعۇلان, تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەس­سور مۇساتاي اقىن­جانوۆ, 1941–1955 جىلدارى قازاق سسر وقۋ ءمينيسترى بولعان, پەداگوگي­كا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدى­حاميت سەمباەۆ, قازاق سسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى شىراقبەك قابىلباەۆ, بەلگىلى جۋرناليست عايسا سارمۇرزين, تالانتتى اقىن, جۋرناليست, پەداگوگ تۇرلىحان قاسەن ۇلى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جاقيا ءشايجۇنىسوۆ, ت.ب. اتاپ وتۋگە بولادى.

سەمەي پەدتەحنيكۋمىن 1925 جىلى تۇڭعىش ءبىتىرىپ شىققان ون ءبىر ازاماتتىڭ سۋرەتتەرى ساقتاۋلى تۇر. وندا الكەي مارعۇلاننىڭ دا بەينەسى بار.

ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا وقۋ ورنىنىڭ كوپ­تەگەن تۇلەكتەرى مايدانعا اتتانىپ, وتانىمىزدى جاۋدان قورعاپ, جانقيارلىق ەرلىكتەر كورسەتكەن. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى ءىز­عۇت­تى ايتىقوۆتى, ۆ.ا.شۋليا­تي­كوۆتى, ۆ.بۋنتوۆسكيحتى بۇگىنگى ءىزبا­سارلارى قۇرمەتپەن ەسكە الادى.

حالقىنا قالامىمەن تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ تا 1938 جىلى وسى وقۋ ورنىنا تۇسكەن. تۋعان حالقىن اسەم سا­زىمەن تەربەتكەن, اۋەنى ءار ۇر­پاقتىڭ جادىنا جاتتالعان بەلگىلى سازگەر بەكەن جاماقاەۆ تا 1947-1950 جىلدارى ءبىلىم الىپ, ونەر باسپالداعىنا ورلەگەنى بىزگە ماق­تانىش. پەداگوگيكالىق ۋچي­لي­ششەنىڭ ديرەكتورلىعىنا ىسكەر باسشى, ۇلاعاتتى ۇستاز ا.بەكباەۆ تاعايىندالىپ, ونىڭ باستاماسىمەن جانە پەداگوگيكالىق ۇجى­مىنىڭ قولداۋىمەن 1967 جىلى 6 جەلتوقساندا م.اۋەزوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ۇكىمەت توراعاسىنىڭ بۇيرىعىمەن ءبىلىم ورداسىنا ۇلى جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. 400 ورىندىق جا­تاقحانا سالىندى. م.اۋەزوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بايىرعى عيماراتقا قاتارلاس جاڭا وقۋ مەكەنى پايدالانۋعا بەرىلدى.

1987 جىلى ا.بەكباەۆتىڭ زەينەتكەرلىك دەمالىسىنا شى­عۋىنا بايلانىستى پەدا­گوگيكالىق ۋچي­ليششەنىڭ باس­شىلىعىنا م.مۇ­حامەدجانوۆ كەلدى. ول قايتا قۇرۋ كەزەڭىنىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان وقۋ ورنىنىڭ قالىپ­تاسقان تاماشا ءداستۇرىن ودان ءارى ساقتاپ, وقۋ-تاربيە ۇردىسىنە بەلسەنە ارالاستى.

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن بايلانىستى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە شىعۋىمىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە جاڭا وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار الا كەلدى.

سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجى ءوزىنىڭ 110 جىلدىق دامۋ تاريحىندا ماڭىزدى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى, جاڭا تۇرپاتتى ءبىلىم ورداسىنا اينالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىلىم ورداسى مىڭداعان مامان دايىنداپ شىعاردى. بۇگىندە ولار ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, سونداي-اق, كوپتەگەن جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە ەڭبەك ەتەدى. وقىتۋشىلار قۇرامى ساندىق ءارى ساپالىق جاعىنان ءوستى.

ىرگەلى ءبىلىم ورداسىندا 120-دان استام مۇعالىم جۇمىس جاسايدى. بۇگىندە كوللەدجدىڭ 4 وقۋ عيماراتى, 1 جاتاقحاناسى, 53361 دانا كىتاپ قورى بار كىتاپحاناسى مەن وقۋ زالى, ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسىلعان 5 كومپيۋتەرلىك سىنىبى, 3 لينگافوندى كابينەت, ينتەراكتيۆتى تاقتا قويىلعان 20 وقۋ بولمەسى, 2 مۋلتيمەديالىق كابينەت, 3 سپورت زالى بار. وقۋ ورنىندا كوللەدج تاريحىنا ارنالعان مۇراجاي جۇمىس ىستەيدى.

كوللەدجدەگى 32 وقۋ كابي­نەتىنە وقۋ ورنىنىڭ ايتۋلى تۇلەكتەرىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ەل بولاشاعىنا ەڭبەگىن ارناعان ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ, بەل­گىلى كاسىپكەر–مەتسەناتتاردىڭ قار­جى­لاندىرۋىمەن وقۋ ورنىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت التى اتاۋلى وقۋ كابينەتى دەمەۋشىلەر دەمەۋىمەن اشىلدى. ولاردىڭ قا­تارىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى رامازان سارپەكوۆ, «اقشىڭ» كور­پوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباەۆ, شاي­جۇنىسوۆتەر اۋلەتىنىڭ اتىنان – ەل اعاسى ماركەن ءشايجۇنىسوۆ پەن ىسكەر-باسشى توقان ءشايجۇنىسوۆ, «سيليكات» اق پرەزيدەنتى, وبلىس­تىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بوريس اديانوۆ, ەل تاريحىن قۇرمەت تۇتقان باعلان شەگەدەكوۆتەر بار.

وتكەنى تاريحقا اينالىپ, ءبۇ­گىنگى تىنىسى كەمەلدەنگەن ءبىلىم ۇياسىنىڭ تاعىلىمى مەن تابىسى وسىنداي.

شاعانگۇل جاناەۆا,

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ

ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ

قۇرمەتتى قىزمەتكەرى.

سەمەي.