سامعاماعان «سامۇرىقتار» (اۋە كومپانيالارى داعدارىستى بىرتىندەپ ەڭسەرەدى)

دەگەنمەن, 1 مامىردان باستاپ ەلوردا مەن الماتى قالالارىنىڭ اراسىنداعى رەيستەر قايتا اشىل­عانى بەلگىلى. ىندەت تارالىپ كەتپەۋى ءۇشىن جولاۋشىلار ارنايى قاۋىپسىزدىك رەگلامەنتتەرىن بۇل­جىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس. اتاپ ايت­قاندا, جولاۋ­شىلاردىڭ قولىندا ۇشاق بي­لەتىمەن قاتار, ينفەكتسيانى جۇق­تىرماعانى تۋرالى ارنايى انىقتاماسى بولۋى قاجەت. بەت­پەردە مەن قولعاپ كيۋ مىندەت. ۇشاق تا, اۋەجاي دا ءجيى دەزينفەكتسيالانىپ تۇرادى. جولاۋشىلار بورتتا بۇرىنعىداي ءيىن تىرەسىپ ەمەس, اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, ءبىر-بىرىنەن 1 مەتر جەردەگى ورىن­دىقتارعا وتىرادى, سول ءۇشىن بيلەتتەردىڭ 60 پايىزى عانا ساتىلادى. سانيتارلىق-كاران­تيندىك باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى ساپارشىلاردىڭ تەمپەراتۋراسىن تەكسەرىپ وتىرادى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقان­داي, اۋە رەيستەرىن اشۋ ەل ازاماتتارى ءۇشىن, سونداي-اق پان­دە­­مياعا قارسى كۇرەسكە جۇمىل­عان ماماندار ءۇشىن كەرەك بولدى. ارينە الەمدەگى جەتەك­شى اۋە كومپانيالاردىڭ ءوزى شىعىنعا باتىپ جاتقانىن ەسكەر­سەك, قا­زاقستاندىق كومپانيا­لار­دىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنى تۇسى­نىكتى. دەمەك, اۋە رەيستەرىنىڭ اشىل­عانى وتاندىق اۋە تاسىمالداۋشى­لارى ءۇشىن دە دەمەۋ بولاتىنى ءسوزسىز.

 ساياحات سايابىرلاپ قالدى

جۋىردا حالىقارالىق اۋە تاسى­مالى قاۋىمداستىعى (IATA) ءار مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتىن اۆياكوم­پانيالارعا كومەك كورسەتۋگە شا­قىردى. سەبەبى, ونداعان جىلدىق تاريحى بار ءىرى اۋە كومپانيالارىنىڭ دا بۇل جولعى داعدارىستان شىعۋعا الەۋەتى جەتپەي جاتىر.

IATA-نىڭ حابارلاۋىنشا, داعدارىس سالدارىنان الەمدىك اۆيا­­تسيا جانە تۋريزم سالالارى­مەن بايلانىستى سەكتورلاردا 25 ميلليونعا جۋىق جۇمىس قىس­قارۋى مۇمكىن.

بولجام بويىن­شا, جولاۋ­شىلار تاسىمالىنان تۇسكەن تابىس بىلتىرعىمەن سا­لىس­تىرعاندا 55%-عا كەمىگەن. جىل اياعىنا دەيىن بۇل سالالارعا سۇرا­نىس 80%-عا دەيىن ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.

حالىقارالىق ازاماتتىق اۆيا­تسيا ۇيىمىنىڭ حابارلاۋىن­شا, كۇزگە قاراي حالىقارالىق رەيستەردەگى جولاۋشىلاردىڭ جال­­پى سانى 1,2 ملرد ادامعا ازاي­ماق. سونىڭ سالدارىنان ەۋروپا مەن ازيا-تىنىق مۇحيتىنىڭ اۋە كەڭىستىگىندەگى ۇشاقتار ازايىپ, بۇل باعىتتان تۇسەتىن تابىس اي­تار­لىقتاي كەميدى.

ءدال وسىن­داي جاعداي سول­تۇستىك امەريكا ايماعىندا دا ورىن ال­ا­دى دەپ كۇتىلۋدە. اسىرەسە جاز­­­عى ماۋسىم­دا ەۋروپالىق سايا­­­حات­­­شىلار­دىڭ باسىم بولىگى ازيا-تىنىق مۇ­حيتى وڭىرلەرىنە ءجيى ءارى تۇراق­تى قاتىنايتىن ەدى. توتەن­­شە جاع­دايعا بايلانىس­تى بيىل جازدى جاعالاۋدا وتكىزەتىن­دەر­د­ىڭ قاتا­رى ەداۋىر از بولاتىن ءتۇرى بار.

IATA باس ديرەكتورى الەك­س­اندر دە جيۋنياكتىڭ ايتۋىن­شا, الەم ساياحاتشىلارىنا جۇر­گىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسىندە ولاردىڭ 60%-ى COVID-19 پاندەمياسى سايابىرلاعاننان كەيىن ءبىر-ەكى اي ىشىندە ساياحاتقا شىعۋعا دا­يىن ەكەندىكتەرىن ايتسا, قال­عانى جە­كە قارجىلىق جاع­داي­لارى تۇراق­تانعانشا قىدىرۋ­عا اسىق­پايتىنىن ءبىلدىردى. اتال­عان قاۋىم­­داستىق بۇل جولعى داع­دا­رىس اۋە كەڭىستىگىنىڭ تاسى­مال­داۋ­شىلارى ءۇشىن ۇلكەن اپات, تىعى­رىققا تىرەگەن وقيعا ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. بۇل اۆياكوم­پانيالارعا مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى.

حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وسىنداي باتىل مالىمدەمەسىنەن كەيىن بىرقاتار ەلدىڭ اۆياكوم­پا­نيالارعا قاتىستى ساياساتىندا سەڭ قوزعالا باستاعانداي. مى­سالى, كولۋمبيا بيلىگى اۆيابيلەتتەرگە, اۆياوتىنعا جانە تۋريزم سالاسىنا كومەك كورسەتۋگە بايلانىستى كەشەندى شارالار پاكەتىن ەنگىزدى, العاشقى جەڭىلدىك رەتىندە كومپانيالارىن سالىقتان بوساتتى. ال گونكونگ بيلىگى 2 ملرد گونكونگ دوللارىنا اۋە كوم­پانيالارىنىڭ 500 مىڭ بيلەتىن الدىن الا ساتىپ الىپ, ارتىل­عان اقشاعا قوسىمشا شىعىن­دارىن وتەپ بەردى. سەنەگال ۇكىمەتى تۋريزم جانە اۋە كولىگى سەكتورى ءۇشىن 128 ملن اقش دوللارىن بولەتىنىن مالىمدەدى. ەۋروپادا اقپان ايىنان باستاپ جىل سوڭى­نا دەيىن اەروناۆيگاتسيالىق قىز­مەتكە تولەنۋى ءتيىس 1,1 ملرد ەۋرونى كەلەر جىلعا شەگەردى.

– الەم اۆياكومپانيالارى ء«ومىر ءسۇرۋ» ءۇشىن كۇرەسۋدە. كەز كەلگەن ەلگە ەكونوميكانى تۇراق­تاندىرىپ, سالىق تولەپ تۇرۋ­دا ومىرشەڭ اۋە كومپانيا­لارى كەرەك. ارينە, ولار باسەكەگە قابى­لەتتى بولۋى ءتيىس. وسىنى ەسكەرىپ, ءار ەل ءتۇرلى كومەك كورسەتىپ جاتىر. بۇل الدىمەن قانشاما جۇمىس ورىن­دارىن ساقتاپ قالاتىن ما­ڭىز­دى قادام بولماق, – دەدى  جيۋنياك تاياۋدا باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا.

ونىڭ بايانداماسىندا ايتىل­عان­داي, داعدارىسقا بايلانىس­تى جولاۋشىلار تابىسى 314 ملرد دوللارعا كەميدى, 25 ملن جۇ­مىس ورنىنىڭ ازايۋى مۇمكىن, ءتىپ­تى, كەيبىر اۋە كومپانيالارى داع­دارىسقا توتەپ بەرە الماي, جۇمى­سىن توقتاتۋى ىقتيمال.

كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قاۋىمداستىق ديرەكتورى اۆيا­كومپانيالارعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك كورسەتىلۋى كەرەك ەكەنىن دە اشىق ايتتى.

– بۇل سالاعا تىكەلەي قارجى­لىق كومەك قاجەت. نەسيە بەرۋ, نەسيە­گە قاتىستى كەپىلدىك بەرۋ, ۇكىمەت پەن ورتالىق بانكتەردىڭ كورپو­را­تيۆتىك وبليگاتسيالار نارى­عىن قولداۋى ماڭىزدى بولماق. سونى­مەن قاتار بۇل سالاعا جاپپاي سالىقتىق «دەمالىس» جاريالاۋ قاجەت. ويتكەنى, ۇشاقتار قازىر ۇشپايدى, تابىس جوق, – دەيدى IATA باس ديرەكتورى.

ول جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە ايتارلىقتاي ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن, ءار مەملەكەت بۇل باعىتتا جوسپار جاساۋ قاجەت­تىگىن دە باسا ايتادى.

– اۆياتسيا سالاسىنا ءتيىمدى بو­لا­تىن ارنايى عىلىمي زەتتەۋلەر جۇر­گىزۋ كەرەك دەپ سانايمىز. وسى ماق­ساتتا ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق دۇ­نيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى­مەن جانە حالىقارالىق ازا­مات­تىق اۆياتسيا ۇيىمىمەن تى­عىز باي­لانىس ورناتۋدا. تەك جو­لاۋ­شى­لاردىڭ دەنساۋلىعى عانا ەمەس, اۆياتسيا سالاسىنداعى قىزمەت­كەر­لەردىڭ دەنساۋلىعى دا باستى نازاردا بولۋى كەرەك, – دەدى دە جيۋنياك.

 قولداۋدان قايىر بار ما؟

COVID-19 پاندەمياسى سالدارىنان وراسان زيان شەككەن كومپانيالار كوپ. ءتىپتى, بۇل نارىق­قا كەرى ىقپال ەتەتىن شەشىمدەر قا­بىلدانۋدا. مىسالى, ارگەن­تي­نا ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمى­نىڭ اكىمشىلىگى قابىلداعان جاڭا ەرە­­جەلەرگە سايكەس, ەلدىڭ ىشىندە كوم­مەرتسيالىق اۆياكومپا­نيا­لارعا قىركۇيەك ايىنا دەيىن ۇشۋ­عا مۇلدەم تىيىم سالىندى. ازىر­گە كارانتين كەزىندەگى اۋە تاسى­­ما­لىنا جاسالعان ەڭ ۇزاق شەك­تەۋ وسى ەلدە تىركەلىپ وتىر­­عا­­نىن شەتەلدىك باق جارىسا جازۋ­دا. وسى ورايدا بۇل جەكە­مەن­­­شىك كومپانيالار مەملەكەت مەن­­شىگ­ىن­دەگى اۋە كەمەلەرى­مەن باسەكە­لەس ەكەنى انىقتالدى. JetSMART اۋە كوم­پانياسىنىڭ ات­­قارۋ­­شى دي­رەك­تورى ەستۋاردو ور­تيز جۋر­ناليس­تەرگە بەرگەن سۇح­با­تىن­دا جەكەمەنشىك كومپانيا جۇ­مى­سىن ەندى باستاعانىن, ولار­عا شەك­تەۋ قويۋ تۋرالى ەش­كىم ەس­كەرت­پەگەنىن, ازاماتتىق اۆيا­­تسيا ۇيى­مىنىڭ شەشىمى تال­قى­­لاۋعا تۇس­پەگەنىن ايتىپ قىن­جىل­­دى. ول ارگەنتيناداعى اۋە سايا­­حا­تى ين­دۋسترياسى ءبىر مۇددە ءۇشىن جۇمىس ىستەمەۋى كەرەك­تى­گىن, باسەكەگە قابى­لەتتى بولۋى قاجەت­تىگىن ايتتى.

توتەنشە جاعداي كەزىندە تىقىر تايانعان اۋە كومپانيالارى­نىڭ تەك ۇكىمەتكە يەك ارتپاي, باسقا جول­­داردى دا قاراستىرۋى كەرەك­تى­گىن ۇلىبريتانيانىڭ قارجى ءمي­نيسترى ريشي سۋناك بۇعان دە­يىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ پى­كى­رىن­شە, مەملەكەتتىڭ قولداۋى ەڭ سوڭعى نۇسقا رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. ر.سۋناك ءدال قازىر­گى جاعدايدا كوم­پا­نيالارعا اكتسيو­نەرلەردەن اق­شا جيناپ «كۇ­نەلتۋگە» كەڭەس بەردى.

نارىقتىڭ بالتالاساڭ بۇزىل­مايتىن زاڭدىلىعى بار – ەشكىمگە تەگىن كومەك كورسەتىلمەيدى. سول سەبەپتى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە ءار سالا ءوز قامىن ءوزى كۇيتتەپ الەك. وسى رەتتە فرانتسۋز بيلىگى Air France-KLM اۋە كومپانياسىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 7 ملرد ەۋرو ۇزاقمەرزىمدى نەسيە بەردى. Air France-KLM باس­شى­لىعى بارلىق شىعىنداردى ەك­شەپ, سالىقتار مەن تولەمدەردى كەيىن­گە قالدىرعاننىڭ وزىندە كەي­بىر ۇشاقتاردى ەسەپتەن شى­عارۋ مەرزىمى جەتپەسە دە قول­­دان­باۋعا تۋرا كەلەتىنىن, كەي­بىر قىز­مەت­كەرلەردىڭ ەڭبەكا­قى­سىن قىس­قارتۋ جوسپارلا­نىپ وتىر­عانىن ايتادى. ءسويتىپ, الداعى ۋاقىتتا ۇنەمدەۋ­دىڭ بارلىق جولدارى قاراستىرى­لاتىن جاڭا جوسپار قۇرماق.

وتاندىق كومپانيالاردىڭ كىرىسى قۇلدىرادى

الەمدىك اۆيايندۋستريا­نىڭ با­سىنا تۇسكەن قارا بۇلتتان قا­­زاق­­ستاندىق كومپانيالار دا قۇ­تى­لا المادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمي­­نيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ اي­تۋىنشا, وتاندىق اۆياكومپانيا­لار جىل سوڭىنا دەيىن 300 ملرد تەڭگە شىعىنعا باتۋى مۇمكىن.

توتەنشە جاعدايعا بايلانىس­تى ەلىمىزدە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى ىشكى رەيستەر 100%, حالىقارالىق رەيستەر 98% توقتاتىلعان بولاتىن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىز­دەي, مامىردىڭ 1-ىنەن باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارى اراسىندا اۋە تاسىمالى قايتا جانداندى. رەيستەردى Air Astana, Qazaq Air, Scat اۋە كومپانيالارى جۇزەگە اسىرادى. 4 مامىردان باستاپ نۇر-سۇلتان مەن الماتىدان قىزىلورداعا, پەتروپاۆلعا, وس­كە­­مەنگە جانە سەمەيگە اۋە قا­تى­ناس­تارى قايتا جاندانادى.

اۆياتسيا سالاسىنداعى ساراپشىلار بۇل داعدارىستى اۋە كەمەلەرى بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ ەڭسەرەتىنىن ايتادى. «سامۇرىق-قازىنا» اق كولىك جانە لوگيس­تيكا جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى قانات الپىسباەۆ تا بۇل پايىمدى قوستاپ, پاندەميا اياقتالعاننان كەيىن دە اۋە كومپانيالارى بۇرىنعى قالپىنا ورالۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل قاجەت بولادى دەپ سانايدى.

– ماسەلەن, جاھاندىق داع­دارىس­­قا دەيىن امەريكالىق اۋە جول­دارى ارقىلى تاۋلىگىنە 2 جا­رىم ملن جولاۋشى تاسىمال­دانعان, بۇل – الەمدىك رەكورد. قازىر ۇشاقتار تەك 10-20%-عا عانا تولتىرىلۋدا, ترافيك 80-90%-عا تومەندەدى. 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاھاندىق جولاۋشىلار اينالىمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14,1%-عا تومەندەدى, – دەيدى ق.الپىسباەۆ.

ول ەلىمىزدە جولاۋشىلار تاسى­مالى 2020 جىلدىڭ 4-توق­سانىندا بىرتىندەپ قالپىنا كەلەتىنىن, 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جاعداي ءبىرشاما تۇراقتالاتىنىن جەتكىزدى.

– تەك ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا «ەير استانا» اق شامامەن 7350 رەيس جاساۋدى جوسپارلاعان ەدى, ونىڭ 4938-ءى جۇزەگە اسىرىل­مادى. بۇل وزگەرىس 22 ناۋرىز بەن 30 ءساۋىر ارالىعىندا ورىن العان. «QAZAQ AIR» اق ناۋرىز-ءساۋىر اي­لارىندا 1520 رەيس جاساۋدى جوس­پارلاپ ەدى, ءساۋىردىڭ 30-ى كۇن­گى ەسەپ بويىنشا جاسالماعان رەيس­تەرى 1110 بولدى. وسىنىڭ سال­­دارى­نان, «ەير استانانىڭ» كى­رىسى شا­مامەن 139,5 ملرد تەڭگەگە نە­مەس­ە 33%-عا, «Qazaq Air» اق-نىڭ كىرىسى 6,2 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 44%-عا تو­مەندەۋى مۇمكىن, – دەيدى ق.الپىسباەۆ.

تاياۋدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنىڭ وكىلدەرى جىل سوڭىنا دەيىنگى شىعىن كولەمى شامامەن 300 ملرد تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. «ەير استانا» – 148,4 ملرد تەڭگە, SCAT – 84,6 ملرد تەڭگە, Qاzaq Air – 2 ملرد تەڭ­گە, اۋەجايلار – 24,5 ملرد تەڭ­گە, قازاەروناۆيگاتسيا 28 ملرد تەڭ­گەگە شىعىنعا باتۋى ىقتي­مال. يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رى­­لىمدىق دامۋ ءمينيسترى تارات­قان مالىمەت بويىنشا, ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا شامامەن 20 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. توتەنشە جاعدايعا قاراماستان, بۇل سالادا قىسقارتۋ بولعان جوق.