الايدا ەكەۋىنە دە بۇل اتاق بەرىلمەگەن.
بيىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 75 جىل, كەلەسى جىلى باستالعانىنا 80 جىل تولادى. وسى سوعىسقا تارباعاتاي اۋدانىنان 4831 ازامات اتتانسا, 1630-ى قازا تاۋىپ, 1973-ءى حابارسىز كەتىپ, 1228-ءى ەلگە امان ورالعان. تارباعاتايلىق جاۋىنگەرلەر ماسكەۋ, لەنينگراد, كۋرسك, تۋلا قالالارى مەن ازيا جانە ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن شايقاستارعا قاتىسقان. مەن بۇگىن قان قاساپتىڭ بەل ورتاسىندا بولسا دا, ەرلىكتەرى ەسكەرىلمەگەن قوس تارباعاتايلىق قابىكەن جارىلعاسىنوۆ پەن قوتىرباي قۇداگەلدىنوۆ جايىندا ايتقىم كەلەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى, ەكەۋى دە مايداندا كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. الايدا ەكەۋىنە دە بۇل اتاق بەرىلمەگەن.
قابىكەن جارىلعاسىنوۆ 1920 جىلى 1 قاڭتاردا سەمەي وبلىسى, زايسان ۋەزى, ماڭىراق بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 7 سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ, ياعني, 14 جاسىندا كومسومول ۇيىمىنا قابىلدانىپ, شىلىكتى سوۆحوزىنىڭ ستالين فەرماسىنا (قازىرگى تاسباستاۋ) ساۋاتسىزداردى وقىتۋعا جىبەرىلەدى. كەيىن ءبىراز جىل وسى سوۆحوزداعى ماي زاۋىتىندا ماستەر بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1940 جىلى 20 جاسىندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, كسرو-جاپون شەكاراسىندا اسكەردە بولادى. وسى جەردەن 1942 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, بريانسك, ۋكراينا, كۋرسك, ورلوۆسك مايداندارىنا قاتىسادى. گۆارديا ەفرەيتورى, جاۋىنگەر جارىلعاسىنوۆ بەرلين, پراگا, تاعى دا باسقا قالالاردى ازات ەتۋدەگى ەرلىكتەرى ء ۇشىن «باتىلدىعى ءۇشىن» (31.07.1943) مەدالىمەن جانە «قىزىل تۋ» (06.08.1944), «قىزىل جۇلدىز» (10.03.1945) وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى.
1945 جىلى 17 قاڭتاردا پولشانى ازات ەتۋ كەزىندە سلابوشەۆيتسە اۋدانىندا پيليتسا وزەنىنە كوپىر سالۋ بارىسىندا مۇزداي سۋىق سۋعا قاراماي, اسقان توزىمدىلىكپەن قۇرىلىس جۇمىسىن اتقارىپ, كوپىردىڭ ۋاقىتىندا بىتۋىنە ۇلەس قوسىپ, تاباندىلىق كورسەتەدى. وسى ىسكە ءوز ۆزۆودىنىڭ اسكەرلەرىن دە تارتىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرادى.
1945 جىلى 25 قاڭتاردا وڭتۇستىك كارلسرەە اۋدانىندا ساپەر ۆزۆودىنا قارقىندى كۇشپەن قايتا شابۋىل جاساعان جاۋدىڭ اۆتوماتشىلارىنان تاس جولدى اشۋ كەزىندەگى شايقاستا ەفرەيتور اسقان باتىرلىق كورسەتىپ, ءبىرىنشى بولىپ العا ۇمتىلىپ, 9 ءفاشيستتى اتىپ تۇسىرەدى. سونىمەن بىرگە وسى ۇرىستا اۋىر جارالانعان روتا كومانديرىن بوراپ تۇرعان جاۋ وعىنا قاراماي ۇرىس الاڭىنان الىپ شىعىپ, وفيتسەر ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالادى. وسىناۋ ەرەن ەرلىكتەرى مەن باتىلدىعى ءۇشىن گۆارديا ەفرەيتورى, ساپەر جارىلعاسىنوۆتى 121-ءىنشى ساندومير جەكە گۆارديالىق ساپەرلەر باتالونىنىڭ كومانديرى, گۆارديا مايورى رومانوۆ پەن كورپۋس ينجەنەرى, گۆارديا پودپولكوۆنيگى فاستوۆ قول قويىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بۇل 1945 جىلى 28 قاڭتاردا تولتىرىلعان ماراپاتتاۋ پاراعىندا كورسەتىلگەن.
قابىكەن اتا سوعىستا ءۇش رەت جارالانىپ, باسىنان كونتۋزيا الىپ ۋكراينادا گوسپيتالدا بولادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ 1946 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن اۆستريا, رۋمىنيا, چەحوسلوۆاكيا, ۆەنگريا جەرلەرىن كارتاعا ءتۇسىرۋشى وترياد قۇرامىندا بولىپ, وسى جىلدىڭ كۇزىندە تۋعان جەرىنە امان-ەسەن ورالادى. اسكەردە جانە سوعىستا بولعان كۇندەرىن جاۋىنگەر اتامىز: «اكەمنىڭ وقاس دەگەن جولداسى ماعان قۇس اتۋدى ۇيرەتەتىن, اسىرەسە دۋاداق دەگەن قۇستى ءشيتى مىلتىقپەن اتىپ, مەرگەن دەگەن اتقا يە بولدىم. وسى مەرگەندىگىمنىڭ پايداسى اسكەرگە بارعاندا ءتيدى, تاكتيكالىق جاتتىعۋ كەزىندە ۇشتەن وق بەرەدى, بەساتارمەن اتامىز. سوندا مەنىڭ ءۇش وعىم ءبىر جەردەن وتەدى. مەنى تامبوۆ قالاسىنداعى ءبىر ايلىق مەرگەندەر وقۋىنا جىبەردى. وقۋدى جيىرما كۇندە اياقتاپ, ءۇشىنشى پولكتىڭ 7-ءىنشى كورپۋس 53-ءىنشى بريگادادا بارلاۋشى مەرگەن بولدىم. مەنىڭ مىندەتىم – نەمىستىڭ مەرگەنىن, ونىڭ قاراۋىنداعى پۋلەمەتشىلەرىن, قارۋ-جاراقتارىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن انىقتاۋ. قاسىمدا فوتوعا تۇسىرەتىن ادام بولدى. وزىمە بەرىلگەن بارلىق تاپسىرمالاردى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردىم» دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن.
سوعىستان كەلگەن سوڭ قابىكەن اتا 1947 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى جوعارى زاڭ وقۋ ورنىنا قابىلدانىپ, وقۋدى ۇزدىك باعامەن ءتامامدايدى. 1950-1960 جىلدارى ساماردا, شىلىكتىدە ميليتسيا, ال اقجاردا تەرگەۋشى قىزمەتتەرىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە تارباعاتاي اۋداندىق كومسومول ۇيىمىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە بولعان. كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اقجار سوۆحوزىندا جىلقىشى بولىپ, زەينەتكەرلىككە شىعادى. بەيبىت ومىردە قابىكەن اتا دومبىرا شەرتىپ, ءان ايتقان جانە قولونەرمەن اينالىسىپ, جاساعان بۇيىمدارى تالاي كورمەدە جۇلدەلى ورىن العان. ءومىر جولى وسىنداي ەڭبەك پەن ەرلىككە تولى باتىر اتامىز 2009 جىلى جەلتوقساندا 90 جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن ءوتتى. بۇگىندە جۇبايى ءامينا نىعمەتجانقىزى مەن بىرگە ءوسىرىپ جەتكىزگەن 9 بالاسىنان تاراعان ۇرپاقتارى ءوسىپ-ونۋدە. ءۇش نەمەرەسى زاڭ سالاسىندا تابىستى قىزمەت ەتۋدە. ولار: مۇحتار - ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ زاپاستاعى پودپولكوۆنيگى, قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى, مۇحيت - پوليتسيا قىزمەتكەرى, ازامات - ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىندە. ال شوبەرەسى جانعالي نۇرسۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق ۇلان ساپىندا.
ال ەكىنشى باتىر قوتىرباي قۇداگەلدىنوۆ 1909 جىلى تۋعان. تۋعان جەرى بەلگىسىز. سوعىسقا تارباعاتاي اۋدانىنان شاقىرىلىپ, 1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان سوعىسقا قاتىسقان. كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ 301-ءىنشى ستالين ديۆيزياسى 1050-ءىنشى ستالين اتقىشتار پولكىنىڭ 8-ءىنشى اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى بولعان.
ماراپاتتاۋ پاراعىنان ءۇزىندى: «1945 جىلى 2 اقپاندا ورتۆيگ سەلوسى اۋدانىندا (گەرمانيا) ودەر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندەگى شايقاستا جاۋدىڭ كۇشتى قارسىلىق كورسەتۋىنە قاراماستان كاپيتان قۇداگەلدىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن روتا باتىل ارەكەت ەتىپ, تەز ارادا وزەننەن ءوتىپ, ماڭىزدى بەكىنىستى قولعا ءتۇسىردى. نەمىستەر 12 تانكىنىڭ كۇشىمەن جوعالتقان شەبىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت بەلسەندى شابۋىل جاسادى. قۇداگەلدىنوۆ 20 ادامنان تۇراتىن توپپەن ءوز شەپتەرىن اسقان ەرلىكپەن قورعاپ, 70-كە جۋىق نەمىستىڭ كوزىن جويدى. جاۋ ءوز تانكتەرىنىڭ ابساليۋتتىك باسىمدىلىعىن جانە پولك بولىمشەلەرىندە وق-دارىلەردىڭ جوقتىعىنا وراي 1945 جىلى 4 اقپاندا ەكى جاياۋ باتالون جانە سول جاعىندا 34, وڭ جاعىندا 20 تانكپەن شابۋىلعا شىعىپ, كەڭەس اسكەرىنىڭ 2 اتقىشتار باتالونىن جانە 3-ءىنشى اتقىشتار باتالونىنىڭ 8-ءىنشى اتقىشتار روتاسىنىڭ ارقايسىسىن جەكەلەي تولىق قورشاۋعا الدى.
شايقاستىڭ وسىنداي اۋىر كەزەڭى مەن جاۋدىڭ ۇزدىكسىز شابۋىل كورسەتۋىنە قاراماستان 2-ءىنشى اتقىشتار باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرى, اسىرەسە 8-ءىنشى اتقىشتار روتاسى اسقان ەرلىك پەن قايسارلىق كورسەتتى. كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ وسى ساتتە ابىرجىماي, قورشاۋ كەزىندە ۇرىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا ءبىلدى. جەكە باتىلدىعى ءوز قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىن كوتەردى. 17 جاۋىنگەر باتىل جانە شەبەر كومانديردىڭ باسشىلىعىمەن ەكى كۇندە جاۋدىڭ 12 شابۋىلىنا تويتارىس بەرگەن. ەرجۇرەك كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ قيراعان ۇيگە بەكىنىپ, ونى تىرەك پۋنكىتىنە اينالدىرىپ, ۇيگە كىرمەكشى بولعان فاشيستەردى قاق ماڭدايدان اتىپ تاستاپ وتىرعان. قورشاۋدىڭ ءبىرىنشى كۇنى جاۋدىڭ جويقىن 12 شابۋىلىنان كەيىن قۇداگەلدينوۆ بەكىنگەن ءۇيدىڭ جانىندا نەمىستىڭ اجال قۇشقان 156 ادامى مەن گراناتامەن قيراعان 3 تانكىسى قالدى. ەكى تانكتى روتا كومانديرى, كاپيتان قۇداگەلدىنوۆتىڭ ءوزى قيراتتى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ فاشيستەر 12 تانكىمەن تىكەلەي شابۋىل جاساپ, ءۇيدى قورشاپ ءورت قويدى. ورتەنگەن ءۇيدىڭ شاتىرى مەن توبەسى قيراپ, ساربازدارعا قۇلادى. بىراق قايسار جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ جويقىن شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋىن توقتاتپادى. ولار تاعى دا 13 شابۋىلدى تويتارىپ, قارسىلاستىڭ 200-دەي اسكەرى مەن وفيتسەرلەرىن شىعىنعا ۇشىراتتى. جاۋ اسكەرى بىرنەشە رەت ءۇيدىڭ تەرەزەلەرى مەن دالىزدەرىنە كىرۋگە ۇمتىلعاندا اۆتوماتتىڭ شتىگى ارقىلى جويىلىپ وتىردى. ال وقتار مەن گراناتالار جاۋ شابۋىلشىلارىن جويۋ ءۇشىن ەسەپپەن جۇمسالىپ, ءار وق پەن گراناتا تەك ماقسات ءۇشىن قولدانىلدى».
وسى ەرلىگى ەسكەرىلىپ, گۆارديا كاپيتانى قۇداگەلدىنوۆتى 1945 جىلى 10 ناۋرىزدا ستاليندىك 1050-ءىنشى اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, گۆارديا پودپولكوۆنيگى گۋمەروۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان, الايدا كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ 1945 جىلى 13 ساۋىردە «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالعان ەكى تارباعاتايلىق جاۋىنگەر دە بەرىك ابدىعالي ۇلى قۇراستىرعان «ۇمىتىلعان قاھارماندار» اتتى ۇلكەن جيناققا ەنگەن.
بۇل كىتاپتى قابىكەن جارىلعاسىنوۆتىڭ قىزى قانيپا بايتۇمانوۆا جانە نەمەرەسى مۇحتار كاكىم ۇلىنان الىپ, وقىپ, تانىستىق.
(سۋرەتتە: ماقالا اۆتورى ق.قابيدولدين جانە قابىكەن جارىلعاسىنوۆتىڭ قىزى قانيپا بايتۇمانوۆا)
ول كىسىلەرگە زور ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. بۇل كىتاپتا ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستا ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلسا دا, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن وسى قۇرمەتتى ماراپاتقا يە بولماعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى جازىلعان. كىتاپتىڭ قۇندىلىعى سول, مۇندا رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ءارحيۆىنىڭ قورلارىندا ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگى العاش رەت جاريالانعان. «وسى جيناق كىتاپقا ەنگىزىلگەن قاھارمانداردىڭ ەسىمدەرى تەك جاقىن تۋىستارىنا عانا تانىس. كوپشىلىك بۇلاردى بىلمەيدى. ولاردىڭ مايداندا جاساعان ەرلىكتەرى سوعىستا بىرگە بولعان جولداستارىنىڭ اراسىندا مويىندالعانىمەن, پارتيا جانە شتاب باسشىلارى تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالدى. تاريحي ادىلدىك ءۇشىن ۇمىتىلعان باتىرلار تۋرالى ايتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. كىتاپقا ەنگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان 133 مايدانگەردىڭ كوبى جاياۋ اسكەر جانە 26 ارتيللەريست, 14 پۋلەمەتشى, 8 ساپەر, 5 تانكيست, 4 تانكىگە قارسى وزدىگىنەن جۇرەتىن (سۋ, يسۋ ) اتقىش 5 سنايپەر, 4 سانيتار, 3 بايلانىسشى, 2 كاۆەلەريست, 3 دەسانت, 1 اۋە دەسانتى , 1 ۇشقىش, 1 ينجەنەرلىك اسكەر جانە IIXن-ءنىڭ (نكۆد) 1 قىزمەتكەرى بولعان. ۇلتى بويىنشا 118 قازاق, 6 ورىس, 3 وزبەك, 3 تاتار, 2 ۇيعىر, 1 تاجىك بولعان. بۇلاردىڭ ارقايسىسى ەرلىك جاسادى. ۇلى جەڭىسكە ءوز ۇلەسىن قوستى. جينالعان قۇجاتتار بويىنشا ءبىزدىڭ سەگىز وتانداسىمىز ەكى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. ەكەۋى كاپيتاندار ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن سەيىتحان تەمىرباەۆ ءبىر رەت باتىر اتاعىن السا, قالعاندارىنا ەكى رەتىندە دە بەرىلمەدى. ولار ساپەرلار: قاتارداعى جاۋىنگەر قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ, اعا سەرجانت مىنايقۇل ساعىندىقوۆ. اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى, لەيتەنانت قابىش كوكتاەۆ, 248 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان سنايپەر, اعا سەرجانت زەيتىن بايجانوۆ جانە مايور ۆ.گۋتوۆ پەن لەيتەنانت ۆ.گۋتوۆسكي. شىعىس قازاقستان وبلىسى التاي (زىريان) قالاسىنىڭ تۇرعىنى, مايور الەكساندر نەسميانوۆ ءۇش رەت كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. ءۇش رەتىندە دە بەرىلمەگەن» دەپ جازادى بەرىك ابدىعالي.
«ۇمىتىلعان قاھارماندار» كىتابىنداعى كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلسا دا, ماراپاتقا يە بولماعان بارلىق 133 مايدانگەر قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. ولارعا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى ماراپات «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قۋانىش تىلەۋحان ۇلى قابيدولدين,
شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى, اقجار اۋىلىنداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەبىنىڭ شەبەر پەداگوگ ساناتىنداعى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى