سماعۇلوۆ اتوي سالعاندا...

سيدنەيدە اتوي سالعان ساڭلاقتار اراسىندا ەلەۋسىزدەۋ قالعان ءبىر تۇلعا بار. ول – دزيۋدوشى ايدىن سماعۇلوۆ. ۇلتتىق قۇراما باپكەرلەرى كومان­داعا الماعاننان كەيىن ايتۋلى بالۋان قىرعىزستاننىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتۋگە بەل بۋدى. جانكەشتى جىگىت سيدنەيدە ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن مويىنداتىپ, قولا مەدالدى يەلەندى. وسىلايشا سماعۇلوۆ وزگە مەملەكەتتىڭ نامىسىن قورعاسا دا, ونىڭ ەسىمى قازاق دزيۋدوشىلارى اراسىنان وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن تۇڭعىش دزيۋدوشى رەتىندە تاريحتا قالدى.

ايدىن – الماتى وبلىسى الاكول اۋدانىنىڭ تۋماسى. سپورتتىڭ قىر-سىرىن جەرگىلىكتى جاتتىقتىرۋشى باقىت­بەك مۇستافين جانە ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى, سامبودان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى رۇستەم سماعۇلوۆتان ۇيرەندى.

ايدىن ايتادى: الاكول اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ۇشارالعا باقىتبەك مۇس­تافين سىندى بىلىكتى باپكەر كەلگەننەن كەيىن جاستاردىڭ بارلىعى دا سامبو جانە دزيۋدو كۇرەسىمەن جاپپاي اينالىسا باس­تادى. الدىمداعى اعالارىمنىڭ ەكەۋى دە سپورتشىلار. اكە-شەشەم كۇندىز-ءتۇنى جۇمىستا. ۇيدە ماعان قارايتىن ەشكىم جوق. سول سەبەپتى رۇستەم وزىمەن بىرگە سپورت زالىنا مەنى ەرتىپ باراتىن. كەشكىسىن اعامنىڭ قاسىندا بولىپ, جاتتىعۋ بارىسىن تاماشالايمىن. كەيدە بوز كىلەمنىڭ ءبىر شەتىندە الىسىپ-ج ۇلىسامىن. ۋاقىت وزا جاتتىعۋدان قالمايتىن بولدىم. سپورت زالىندا باقىتبەك اعانىڭ تاربيەسىن كورسەم, ۇيدە رۇستەمنەن ءتالىم الدىم. باپكەرىمىز وتە بايسالدى ادام. ەش ۋاقىتتا داۋىس كوتەرىپ, بالاعا ۇرىسپايدى. ۇتساڭ دا, ۇتىلساڭ دا بىرقالىپتى. ۇنەمى اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, اعالىق قامقورلىق تانىتادى. بىلمەگەن جەرىڭدى تاپتىشتەپ ۇيرەتۋدەن جالىقپايدى. ال رۇستەمنىڭ مىنەزى بولەك. ءبىر ءادىستى ءبىر رەت قانا قايتا­لايدى. كورسەتىپ تۇرعانىندا قاعىپ الۋعا ءتيىسسىڭ. سول ءتاسىلدى قايتالاي الماساڭ, بۇلقان-تالقان بولىپ اشۋلانادى. كوڭىل كۇيى بولسا, ەكىنشى مارتە قايتالاۋى مۇمكىن. ەگەر سوندا ۇيرەنبەسەڭ, قولىڭ ءبىر سىلتەيدى دە كەتەدى. جاي كەتپەيدى, بالاعاتتاپ, سۇيەكتەن وتەتىن سوزدەر ايتىپ كەتەدى. اعامنىڭ بۇل قىلىعى العاشىندا ماعان ەرسى كورىنەتىن. «دۇرىستاپ ۇيرەتسە قايتەدى ەكەن» دەپ جىلارمان بولامىن. «تۇرا تۇر, بالەم, ءادىس-ءتاسىلدىڭ بارلىعىن ۇيرەنىپ الايىن, سودان كەيىن قالاي كۇرەسۋ كەرەكتىگىن مەن ساعان ۇيرەتەمىن» دەپ ءوز-ءوزىمدى قايرايمىن. بالالىق قوي, ەسەيە كەلە اعامنىڭ نە ءۇشىن اشۋلاناتىنىن ءتۇسىندىم. بالۋانعا ەڭ اۋەلى جىلدامدىق, شاپشاڭدىق, ەپتىلىك قاجەت. ايتىلعان اقىلعا قۇلاق ءتۇرىپ, كورسەتىلگەن ءادىستى ءاپ-ساتتە قاعىپ الماعان سپورتشى بوز كىلەمدە شۇعىل شەشىم قابىلداي الماي, كىبىرتىكتەپ قالادى. ال ونىڭ اقىرى نەمەن تىناتىنى بەلگىلى عوي. كەيىن ويلاپ كورسەم, رۇستەم جايباسارلىعىم مەن شالالىعىما شامدانادى ەكەن.

شەبەرلىگى تولىسا كەلە ايدىن الدىن­داعى اعالارىنىڭ جولىن قۋىپ, وسكەمەنگە اتتاندى. ول جاقتا ءجانادىل اتاەۆتىڭ قول استىندا جاتتىقتى. ەلىمىزگە ەسىمدەرى جاقسى تانىس رۋسلان سەيىلحانوۆ, ەرجان ومارباەۆ, سەرجان وماروۆ سىندى بەلدى بالۋاندارمەن ءبىر زالدا جاتتىعىپ, سول ساڭلاقتاردان كوپ نارسە ۇيرەندى. كۇرەس­تىڭ ەكى ءتۇرىن دە ەركىن مەڭگەرگەن كەيىپ­كەرىمىز اقىرى دزيۋدونى تاڭدادى.

ءوزىنىڭ العاشقى قوماقتى تابىسىنا الاكولدىڭ ارلانى 1996 جىلى قول جەتكىزدى. 20 جاسىندا العاش رەت ەرەسەكتەر اراسىندا ەل چەمپيونى اتاندى. وسى جەڭىستىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قۇ­راما ساپىنا قابىلدانىپ, شەت مەم­لە­ك­ەتتەردە وتكەن بىرقاتار جارىستاردا باق سىنادى. بىردە ۇتىپ, بىردە ۇتى­لىپ ءجۇردى. جاسىراتىنى جوق, سول كەز­دەرى 60 كيلو سالماق دارەجەسىندە ەلىشى­لىك جارىستاردىڭ وزىندە مىقتى باسە­كە­لەستىك بەلەڭ الىپ تۇردى. ەرجان ومار­باەۆ, نۇربول سۇلەيمەنوۆ, بازاربەك دوڭ­باي, قاسىم تابىلدينوۆ, باقىتجان ابدى­كارىموۆ, بەرىك جەتپىسباەۆ, ەرلان سىلام­باەۆ... قاي-قايسىسىن الساڭىز دا كىلەڭ سا­يدىڭ تاسىنداي جىگىتتەر. سول سىناقتان سۇرىنبەي ءوتۋ سماعۇلوۆقا وڭاي بولعان جوق. وليمپيادا قارساڭىنداعى جاۋاپتى جا­رىس­­تاردا ساتسىزدىككە ۇشىراعان ول سيد­نەيگە ساپار شەگۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى.

سونداي جايسىز كۇندەردىڭ بىرىندە قىرعىزستاننىڭ تانىمال باپكەرى تۇراتبەك ق ۇلىباەۆ ايدىنعا توسىن ۇسىنىس جاسادى. قىرعىزدار اراسىنان نامىس تۋىن بيىك ۇستايتىن بىلەكتى بالۋاندار تابىلماعان سوڭ ايتۋلى مامان ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ, وزىنە شاكىرت قارايلاسىپ ءجۇر ەكەن. بىشكەكتە وتكەن ورتالىق ازيا ويىندارىندا ول كىسىنىڭ 60 كيلو سالماقتاعى ايدىن سماعۇلوۆ پەن 73 كيلو سالماقتاعى ساعدات سادىقوۆقا كوزى ءتۇسىپتى.

ايدىن ايتادى: – العاشىندا ء«وز ەلىم, ءوزىمنىڭ وتانىم تۇرعاندا, وزگەنىڭ نامى­سىن جىرتقانىم قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن وي دا كەلدى. سودان اعالارىم­نان اقىل سۇرادىم. ولار: «ۇلتتىق قۇرا­­ماعا الما­عانى ءۇشىن سەن كىنالى ەمەس­سىڭ. قىر­عىز­دار قيىلىپ سۇراپ تۇرسا, تار­تىنۋ­دىڭ رەتى جوق. بىلە بىلسەڭ, جات ەلگە كەتىپ بارا جاتقان جوقسىڭ. ىرگەمىزدەگى قىرعىز­دار – ءوز اعايىندارىمىز. قازاقتىڭ ءبىر ازا­ماتى باۋىرلاس مەملەكەتتىڭ داڭقىن شى­عارىپ جاتسا, نەسى ايىپ؟! ەسىڭدە بول­سىن, سپورتتىق عۇمىر قىسقا. ونىڭ ۇستىن­ە, وليمپيا ويىندارى كۇندە ءوتىپ جات­قان جوق. ەندى ءتورت جىلدان كەيىن عالام­دىق جارىسقا بارۋىڭ, ءيا بارماۋىڭ بەلگى­سىز. سول سەبەپتى مۇمكىندىگىڭدى قالت جىبەر­مە», دەپ كەسىمدى سوزدەرىن ايتتى. بۇل شەشىمگە ءبىزدىڭ باپكەرلەر دە قارسى بولمادى. ءسويتىپ, ساعدات ەكەۋى 2000 جىلى سيد­نەيدە الاۋى تۇتانعان وليم­پيا­دادا قىرعىز­ستاننىڭ تۋى استىندا ونەر كور­سەتۋگە تاۋەكەل ەتتىك.

سيدنەيدە ارگەنتينا, رەسەي, مولدوۆا جانە اقش دزيۋدوشىلارىن جەڭگەن سماعۇلوۆ برازيليالىق مانولا پۋلاعا ەسە جىبەردى. وسىلايشا قولا مەدال ءۇشىن تالاسۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالعان قانداسىمىز وزبەكستاندىق الىشەر مۇحتاروۆپەن كەزدەستى. سونىڭ الدىندا عانا الماتىدا وتكەن سانجار جاندوسوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق تۋرنيردە جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان قوس بالۋاننىڭ جولى قيىسقان بولاتىن. سول جارىستا «قىلقىندىرۋ» ءتاسىلىن قولدان­عان مۇحتاروۆ قازاق جىگىتىنە سان سوقتىرىپ كەتتى. ەندى ەسە قايتاراتىن كەز كەلدى. ەكەۋى بىرازعا دەيىن ءبىر-ءبىرىن الا المادى. شامامەن كەزدەسۋدىڭ ءۇشىنشى مينۋتى بولسا كەرەك, مۇحتاروۆ ىشتەن ىلۋگە ارەكەت ەتتى. ونىڭ الدىن وراعان ايدىن «ديىرمەن» ءادىسىن ءساتتى قولدانىپ, قارسىلاسىن قوس جاۋىرىنىمەن جەرگە قادادى. وسى ايقىن جەڭىستىڭ ارقاسىندا ايدىن سماعۇلوۆ وليمپيا ويىندارىنىڭ قولا جۇلدەگەرى دەگەن مارتەبەلى اتاققا يە بولدى.

جوعارىداعى ايقاس اياقتالعاننان كەيىن وزبەك باپكەرلەرى بايبالام شىعارعان كورىنەدى. «ايدىن سماعۇلوۆ – قازاقستاننىڭ ازاماتى. ونىڭ قىرعىزستانعا ەش قاتىسى جوق. ولار حالىقارالىق دزيۋدو فەدەراتسياسى بەكىتكەن ەرەجەنى بۇزىپ وتىر. سول سەبەپتى جەڭىس ءبىزدىڭ بالۋانعا بەرىلۋگە ءتيىس», دەپ شاعىمدانۋعا بەكىنگەن ەكەن. سول كەزدە الىشەر «مەن ايدىننان ءتاتاميدىڭ ۇستىندە, تازا بەلدەۋ بارىسىندا ۇتىلدىم. سوندىقتان دا ەشكىمنىڭ الدىنا بارىپ ارىزدانبايمىن. ونداي ارزان جولمەن كەلگەن ابىرويدىڭ ماعان ەش قاجەتى جوق», دەپ كەسىمدى ءسوزىن ايتقان ەكەن. مىنە, ناعىز ەر ازامات وسىلاي كەسەك سويلەۋ كەرەك قوي!

ايدىن ايتادى: كەي ادامدار مەنەن «ەگەر قولا مەدال ءۇشىن ايقاستا وز­بەك الىشەر مۇحتاروۆپەن ەمەس, قازاق بازار­بەك دوڭبايمەن كەزدەسكەندە نە ىس­تەر ەدىڭ؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويادى. اري­نە, ءار سپورتشىنىڭ تۇپكى ارمانى – وليمپيادادا اتوي سالۋ. مەن دە سيد­نەيدە جۇلدەگە قول جەتكىزۋدى ماقسات تۇت­تىم. اللانىڭ قالاۋىمەن ارمانىم ورىن­­دالدى. ال ەگەر بازاربەك ەكەۋمىزدىڭ جولى­­مىز قيىسقاندا, مەن وعان ەش ويلان­باس­­­تان جول بەرەر ەدىم. ويتكەنى دوڭباي قازاق­تىڭ نامىسىن قورعادى. مەن بولسام, وزگە ەلدىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتتىم. ون­داي جاعدايدا كەۋدەسىندە نامىسى بار ءار ازا­مات مەم­لەكەتتىڭ مۇددەسىن بارىنەن دە جو­عارى قويۋعا ءتيىس. مەن دە سولاي ىستەيتىن ەدىم.

ايدىندى مەن بوزبالا شاعىنان جاقسى بىلەمىن. قاشان دا كەسەك سويلەيدى. ءسوزى مەن ءىسى ءبىر-بىرىمەن قابىسادى. سيدنەيدەن  ورالعاننان كەيىن ول اسىپ-تاسىعان جوق. ەشكىمگە وكپە ايتپادى, ەشكىمگە نازدانبادى. بىشكەككە بارىپ, قىرعىزستاننىڭ ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك ناگرادالارىنىڭ ءبىرى «داڭق» وردەنىن كەۋدەسىنە تاقتى. قازاقتىڭ ءمارت ازاماتتارى دا ايدىندى شەتتەتكەن جوق. قازاق دزيۋدوشىلارى اراسىنان شىققان وليمپيادانىڭ تۇڭعىش جۇل­دەگەرىنىڭ قۇرمەتىنە الاكولدىڭ جاعا­سىندا دۇركىرەگەن توي ءوتتى. سامات رامازانوۆ پەن مۇحتار تويبازاروۆ اعالارى ۇستىنە شاپان شاۋىپ, استىنا جەڭىل كولىك مىنگىزدى.

قازىرگى كەزدە ايدىن سماعۇلوۆ دزيۋدو­دان قازاقستان ۇلتتىق قۇراما كومان­داسى­نىڭ باس باپكەرى قىزمەتىن ابىرويلى ات­قا­رۋدا. بۇيىرتسا, كەلەسى جىلى توكيو وليم­­پياداسىنىڭ الاۋى تۇتانۋى ءتيىس. سول جارىسقا اتاقتى بالۋان ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇزدىك تاتامي شەبەرلەرىن ءوزى باستاپ اپارادى.