جەل وتىندەگى جانىبەك

– سوعىس تاقىرىبى بالا كۇنىمنەن قۇلاعىما قۇيىلعان. ءسابي شاعىمدا اجەم ءاسيپا جانىنان تاستاماي, ۇلكەندەردىڭ جيىندارىنا, قوناققا بارعاندا ەرتىپ جۇرەتىن. ول كىسى – سوعىس جەسىرى, اتامىز باتىرحان وماروۆ فۋرمانوۆ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە اتتانىپ, 1943 جىلى بەلگوگراد وبلىسىنىڭ وزەرسك اۋىلىن ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاۋىپتى. سۇراپىل جىلداردىڭ شىندىعى, تىلداعى اۋىل ءومىرى تۋرالى اڭگىمەلەر سا­نامدا كينوداي جاتتالىپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز تۋعان جەر – مايداننىڭ جا­قىن تىلى, جاۋ ۇشاقتارىنىڭ گۇرىلىن, بوم­با­نىڭ جارىلىسىن تالاي باستان وتكىزگەن. ءوز انامنىڭ اكەسى مەڭجان ازاماتوۆ التى اعاسىمەن بىرگە سوعىسقا الىنىپ, بىرەۋى دە ورالماعان. مىنە, ۇلى وتان سوعىسى كۋا­گەرلەرىمەن ءجيى كەزدەسىپ ءجۇرىپ, كەيىن ار­حيۆتە قىزمەت ەتۋىم, جۋرناليستىك قىز­مە­تىم وسى تاقىرىپتى تەرەڭدەتىپ زەرتتەۋگە الىپ كەلدى, – دەيدى احمەديار قۋان ۇلى.

ستالينگراد مايدانىنىڭ ەڭ جاقىن تىلى بولعان سوعىس جىلدارى باتىس قازاق­ستان وبلىسىنداعى جانىبەك ءوڭىرىن دە سوعىس شارپىپ ءوتتى. جانىبەك اۋەسىندە جاۋ ۇشاقتارى قاپتاي ۇشىپ, بەيبىت حالىق­تى بومبا استىنا الدى. وسىلايشا كەڭ بايتاق قازاق جەرىنىڭ جانىبەك جانە وردا اۋداندارى وتتى جىلدار ويرانىن باس­تان كەشتى.

«جانىبەك اۋدانى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» تاقىرىبىن جۇيەلى زەرتتەگەن احمەدياردىڭ ايتارى كوپ.

– فاشيستەر, اسىرەسە جانىبەك سەلوسىنا اۋەدەن كوپ شۇيلىكتى. كەيبىر اۋە شابۋى­لىنا 30-عا دەيىن ۇشاق قاتىسقان. وسى سوققىلاردىڭ سالدارىنان تەمىر جول ۆوكزالى, مەكتەپ, اۋرۋحانا ۇيلەرى جانە باسقا دا ءوندىرىس, مەكەمە ورىندارى زارداپ شەكتى, سەلو بويىنشا بارلىعى 41 نىسان زارداپ شەگىپ, 200-دەي تۇرعىن ءۇي قيراعان, – دەيدى ولكەتانۋشى.

1942 جىلعى قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنان 1943 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىنا دەيىن جانىبەك جانە وردا اۋداندارى اۋماعىنا گيتلەرلىك اۆياتسيا 538 مارتە بومبا تاستاپتى. ايتىڭىزشى, قان مايداننان قاي جەرى كەم؟!

ستالينگراد قالاسى رەسەيدىڭ وڭتۇس­تى­گىن­دەگى ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىق, كاۆ­كاز­بەن, ورتالىق ازيامەن, قازاقستانمەن جانە ورالمەن بايلانىستىرىپ جاتقان ما­ڭىزدى ەكونوميكالىق بازا, ترانسپورت تورابى ەدى. سوندىقتان دا جاۋ ستا­لينگرادقا بۇرىن-سوڭدى سوعىس تاريحىن­دا بولىپ كورمەگەن تەحنيكاسى مەن ادام كۇشىن اياماي توگىپ, قالانى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋدى كوزدەدى. 1942 جىل­دىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ستا­لينگراد ورتكە وراندى. ونىڭ جالى­نى قازاق دالاسىنا كورىنىپ جاتاتىن. سول قاتەرلى كۇندەردە ستالينگراد وبلىسىمەن شەكارالاس قازاقستاننىڭ باتىس اۋداندارى قىزىل ارميانىڭ جاقىن تىلى رە­تىندە ۇلكەن اسكەري-ستراتەگيالىق ءرول اتقار­دى. ستالينگراد مايدانى 150-160 شاقى­رىم قاشىقتا ورنالاسقان قازاق­ستان­نىڭ جانىبەك, سايقىن, شوڭعاي تەمىر ­جول ستانسالارىن قامتىدى.

كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, 1942 جىلى تامىز ايىندا جانىبەك اسپانىنان جاۋ ۇشاقتارى كورىنە باستاعان. مۇراعات قۇ­جاتتارىندا وسىعان وراي جانىبەك اۋدا­نىنىڭ ءپارتارحيۆىن, اسا ماڭىزدى قۇجات­تار­دى, باسقا دا قۇپيا ماتەريالداردى ىشكەرى جاققا, قازتالوۆ اۋدانىنا كوشىرۋ تۋرالى قۇپيا قاۋلى 1942 جىلى 5 قازاندا قابىلدانىپتى. قورعانىسقا بايلانىستى جۇمىستارعا جەدەل باسشىلىق جاساۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىعىندا توتەنشە جاعداي جو­نىن­دەگى ۇشتىك قۇرىلعان.

– 1943 جىلى كوكتەمدە باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ وردا جانە جانىبەك اۋدان­دارىنىڭ قۇمدى شاعىلدارىنا جاۋ­دىڭ كىشىگىرىم پاراشيۋتشى دەسانتشىلارى ءتۇ­سىرىلدى. ولار بايلانىسقا قاجەتتى راتسيا­مەن, شيفرلارمەن جانە سۋ قويمالارىن ۋلان­دىرعىش ۋمەن جاراقتاندىرىلعان. كەيىن قولعا تۇسكەندە ولاردان كەڭەس وكى­مەتىنە قارسىلىقتى ۇيىمداستىرۋدى باس­تى نىسانعا العان ءدىني سيپاتتاعى كىتاپ­تار مەن قوماقتى قارجى تابىلدى, – دەيدى احمەديار.

وسى كەزەڭدە اۋدان شارۋاشىلىقتارى, اسى­رەسە «زاگوتسكوت» جۇيەسى سوعىس جاع­دايى­نا كوشىرىلگەن. ەڭ باستى ماقسات ماي­دان­دى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋ بولعان.

ارينە ول كەزدە تەحنيكا از, ءبارى قول­مەن اتقارىلادى. نەگىزگى كولىك تۇيە, وگىز, جىلقى بولدى. قيىن كەزەڭگە قاراماستان ەگىن, باقشا ەگىلىپ, مال ءوسىرىلىپ جاتتى.

1942 جىلدىڭ جازىندا-اق ستالينگراد پەن ساراتوۆتى ەدىلدىڭ وڭ جاعالاۋى ارقى­لى جالعاپ وتىرعان تەمىر جول جەلى­سىن جاۋ بومبالاپ, تاس-تالقانىن شى­عار­­دى. وسى كەزدە جانىبەك تەمىر جول بەكەتى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولدى. ستا­لين­گراد مايدانىنا تەمىرجول ارقىلى جەتكىزىلەتىن جۇكتىڭ بارلىعى جانىبەك بەكە­تىنە تاسىلا باستادى. تەمىرجولدى ساقتاۋ ماقساتىندا جۇكتەردى ۆاگونداردان ءتۇسىرۋ, ولاردى مايدانعا جەتكىزەتىن كولىك قۇرالدارىنا تيەۋ بەكەتتەن 4-5 شاقىرىم قاشىقتا, ءتۇن مەزگىلىندە, اشىق اسپان استىندا ءجۇرىپتى. ارينە جاۋ دا قاراپ جاتقان جوق. نەمىس ۇشاقتارى ءتۇن ىشىندە دە بومبا تاستايتىن. جانىبەك بەكەتىندە جاۋ شابۋىلىنان ىستەن شىققان ۆاگونداردىڭ قاڭقالارى سوعىس اياقتالعان سوڭ دا 10-15 جىلعا دەيىن شاشىلىپ جاتىپتى.

– ادامنان قۋلىق ارتىلعان با؟ تۇندە تەمىرجولشىلار جولدان 60-70 مەتر جەرگە كەروسين شامدارىن ورناتىپ قويادى ەكەن. جاۋ ۇشاقتارى سول جەردى بومبالاپ, نەگىزگى نىسان امان قالاتىن, – دەيدى سول كۇندەردىڭ كۋالەرىمەن تالاي سويلەسكەن ولكەتانۋشى.

1942 جىلى 3 قازاندا نەمىس ۇشاقتارى استرا­حان-ۋرباح تەمىر جول ماگيس­ترا­لىن, سايقىن, شوڭعاي, جانىبەك اۋىل­­­دارىن نىساناعا الدى. جانىبەك ورتا­لى­عىنا شابۋىل كەزىندە بومبا جارقىنشاقتارىنان 10 ادام ءولىپ, 10 ادام جاراقات الدى. ىشىندە جانارمايى بار تسيستەرنالار جانىپ كەتتى, بىرنەشە بوس ۆاگون, قارۋ-جاراق قويماسى, نكۆد عيماراتى ءب ۇلىندى. بومبالاۋ 7-8 قازان كۇندەرى دە جالعاسقان. ونداعان تۇرعىن ءۇي, بايلانىس بولىمشەسى, بايلانىس تورابى, ديىرمەن, بيداي ساقتاعان قويما, قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرى, اۋداندىق جەر ءبولىمى, كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ عيما­راتتارى قيراپ قالدى. سول كەزدە جال­پى شىعىن 1247 سومدى قۇراپتى. جانىبەككە جاسالعان شابۋىلدىڭ اسەرى­نەن ستالينگرادقا جول تارتقان جۇك توقتاپ قالعان. 9 قازان كۇنى جانىبەكتىڭ تەمىر­جولشىلارى بۇزىلعان تەمىرجولدى قايتا­دان قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىستى. بۇل جۇمىسقا قاراپايىم تۇرعىندار, ايەلدەر مەن بالالار دا تارتىلعان. سول كەزدە تۇتقيىلدان شىعا كەلگەن نەمىس ۇشاقتارى ستانسا توبەسىنەن تاقاپ ۇشىپ, اۋەدەن بومبا تاستاعان. سول جەردە 40-تان استام ادام قازا تاپقان.

– سول كەزدەگى رەسمي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, شوڭعايعا – 24, سايقىنعا – 36, جانىبەككە – 40 شاقتى اۋە سوققىسى جاسالعان. سونىڭ زاردابىنان 300-دەي بەيبىت تۇرعىن مەن اسكەريلەر قازا تاپسا, 250-دەي ادام جاراقاتتانعان. قۇلاعان تۇرعىن ۇيلەر, وندىرىستىك, الەۋمەتتىك-تۇرمىس قۇرىلىستارىنىڭ ماتەريالدىق شىعىنى جانىبەك جانە وردا اۋداندارى بويىنشا 7161,7 مىڭ سومدى قۇراعان ەكەن, – دەيدى احمەديار باتىرحانوۆ.

1942 جىلى 11-12 قىركۇيەك كۇندەرى فاشيست سامولەتتەرى باتىس قازاقستان وب­لى­سىنىڭ جانىبەك اۋدانىنداعى «العا­باس» جانە «جاڭا تۇرمىس» كولحوز­دا­رىنىڭ دالاسىنا جانعىش بومبا تاستاپ, 38 مىڭ گەكتار جينالماعان پىشەن جانىپ كەتكەن. 1942 جىلى 4 قازان كۇنگى ساعات 11-دە فاشيستەردىڭ 36 «حەينكەل-100» سامولەتى جانىبەك ستان­ساسىنا شابۋىل جاساعان. سول كۇنى جانار-جاعارماي قۇيىلعان تسيستەرنا جارى­لىپ, سۋ تارتاتىن مۇناراعا زاقىم كەلدى. جۇمىسشىلار سۋ مۇناراسىن تەمىر بەلدىكپەن تارتىپ تاستادى. ءبىر قىزىعى, جانىبەك سەلوسىندا وسى مۇنارا ءالى تۇر.

19 قىركۇيەكتە «يۋنكەرستەن» تاستال­عان بومبا مۇعالىم ا.سەرەدينانىڭ ءۇيىنىڭ اۋلا­سىندا جارىلعان. جارىلىستان سەرە­دينانىڭ اناسى, ءوزى جانە ەكى جاسار ۇلى جاراقاتتانىپ, اعاسى كونتۋزيا الادى. اۋا تولقىنى ءۇيدىڭ ەسىك-تەرەزەسىن سىندىرىپ, قابىرعاسى مەن شاتىرىن قيسايتىپ كەتەدى. ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرۋ ءۇشىن فاشيس­تەر كوبىنە جانعىش بومبانى پايدالانعان. سول كۇندەرى قورقىنىش پەن قايعىدان ەسى شىققان ايەلدەر بالالارىن جەتەكتەپ دالاعا كەتىپتى. قاۋىپسىز جەردەن جەرتولە قازىپ, قىسقى سالقىنعا قاراماستان 1943 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن سول جەردە تۇرعاندار كوپ بولعان.

ارينە جاۋ ۇشاقتارى جازاسىز دا كەتپەگەن. 1942 جىلدىڭ كۇزىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق جەرگىلىكتى اۋەگە قار­سى قورعانىسى جاۋ سامولەتتەرىنە قارسى كوتەرىلىپ, ءتىپتى تاران جاساپ وتىر­عان.

1942 جىلى قىركۇيەك ايىندا جانىبەك اسپانىندا بولعان اۋە ۇرىستارىنىڭ بىرىندە اعا سەرجانت دميتري گۋدكوۆ پاللاسوۆ ستانساسى جاقتان كەلە جاتقان جاۋدىڭ بارلاۋشى ۇشاعىن قۋالاپ, قۇلاتا المايدى. وق تاۋسىلادى. وسى كەزدە «ياك-1» «يۋنكەرستىڭ» وڭ قاناتىنىڭ استىنان تۇمسىعىمەن سۇزەدى. ءوزى پاراشيۋتپەن سەكىرىپ امان قالادى. «يۋنكەرستىڭ» اتقىشى جارالانىپ قولعا تۇسسە, شتۋرمانى مەن ەكىنشى اتقىشى قازا تاپقان. سول ەرلىگى ءۇشىن د.گۋدكوۆ «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. كەيىن ول كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان.

ستالينگراد شايقاسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە جاۋ ۇشاقتارىنىڭ سانى كەڭەس ۇشاقتارىنان 2,5 ەسەگە كوپ بولعان ەكەن. تەك 1942 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا قارسى جاقتىڭ ۇشاقتارى مەن ءبىزدىڭ ۇشاقتار تەڭەلگەن.

قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى اۋە قور­عا­نىس كۇشتەرى سوعىسقا ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ قاتىستى. ورال قالالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ شەشىمى بويىنشا, 1941 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا شتاب قۇرامى بەكىتىلدى. ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى تەمىر ­جول تورابىن, جەڭىل ونەركاسىپ عيما­­راتتارىن, قويمالاردى اۋەدەن كەلە­تىن سوققىلاردان قورعاۋ بولدى. اۋە كۇشتەرىنە قارسى قورعانىسقا جانىبەك, سايقىن, شوڭعاي ستانسالارىنا 24 پۋلەمەتتەن ءبولىنىپ بەرىلدى. 1942 جىلدىڭ قىركۇيەك جانە قازان ايىندا وزگە اۋدانداردان ۋرباح-باسقۇنشاق تەمىرجولىنا ءتۇرلى قارۋ-جاراق اكەلىندى. 1942 جىلدىڭ سوڭىندا زەنيتشىلەر 11 جاۋ ۇشاعىن جويعان. شوڭعاي ستانساسىندا مەرگەن زەنيتشىلەر التى جاۋ ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردى. 1942 جىلدىڭ 3 قاراشاسىنان 1943 جىلدىڭ 28 قاڭتارىنا دەيىن جانىبەك ستانساسىن 181-ءشى بولىمشە ەرلىكپەن قورعادى. ولار وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاۋدىڭ 16 ۇشاعىن جويعان ەكەن.

– ۇلى وتان سوعىسىندا ستالينگراد شاي­قاسىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. نەمىس باس­قىن­­شىلارىنىڭ ستالينگرادقا ۇم­تى­لىسى تەگىن­نەن-تەگىن ەمەس ەدى. ولار ستالينگراد قالاسىن السا, ورتالىق ازيا مەن كاۆ­كاز­عا جول اشىلاتىن ەدى. ستالينگراد شاي­قاسىنداعى قىزىل ارميانىڭ جەڭىسى كەڭەس حال­قىنا رۋحاني كۇش سىيلادى. سول سو­عىس­تىڭ سالماعى قازاق جەرىنە دە ءتۇستى, – دەيدى احمەديار باتىرحانوۆ.

ارينە مايداننىڭ مەحناتى تىلداعى قاراپايىم حالىقتىڭ دا يىعىنا باتتى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنى-اق جانىبەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتى اۋدان اكتيۆىن جيناپ, مايدانعا كومەكتەسۋ, جاۋدى جەڭىپ شىعۋ ماقساتىندا تىلداعى ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندە اۋداندىق شتاب قۇردى. «بارلىعى مايدان ءۇشىن, بارلىعى جەڭىس ءۇشىن» ۇرانىمەن مەملەكەتكە ەت, ماي, باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تاپسىرۋ قارقىن الدى. جانىبەك اۋدانى سول جىلى مەملەكەتكە ەت تاپسىرۋ جوسپارىن 1 قازانعا 107 پايىزعا ورىنداپ شىقتى. ەلىمىزدىڭ قورعانىس قورىنا ەڭبەكشىلەردىڭ جەكە كومەگى دە كوپ بولدى. 1941 جىلدىڭ 21 تامىزىنا دەيىن جانىبەكتىكتەر قورعانىس قورىنا 400 تسەنتنەر استىق, 18920 سوم, 19 باس مال وتكىزىپتى. سونىڭ ىشىندە ازامات ومارعاليەۆ – 3 مىڭ سوم, جاپاقوۆ – 2500, اليەۆ پەن ىزتىلەۋوۆتەردىڭ ارقايسىسى – 2000 سومنان, كومسومول مۇشەسى عابدوللينا 1 مىڭ سوم وتكىزگەن. مەحانيزاتورلار: ءامىروۆ, دەمەسىنوۆ, ىقسانعاليەۆ, يمانعاليەۆتىڭ ار­قاي­سىسى 2400 سومنان كومەك بەرگەن. تانك كولونناسى ءۇشىن كيروۆ اتىنداعى كولحوز مۇشەلەرى 60 مىڭ سوم, جاسقايرات كولحوزى – 47 مىڭ, نوۆايا جيزن كولحوزى 20900 سوم قاراجات جيناپ بەردى.

سول ءبىر سۇراپىل جىلدارى جانىبەك اۋىلىندا ءتورت جەردە جارالىلار ءۇشىن گوسپيتال اشىلىپ, جەرگىلىكتى جاستاردان كىشى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە كادرلار جيناقتالعان.

– سول جىلدارى وزدەرى جەتىسىپ تۇرماسا دا قازاق اۋىلدارى جاۋدان ازات ەتىلگەن اۋداندارعا كومەك كورسەتكەن ەكەن. مىسالى, جانىبەك اۋدانى لەنينگراد وبلى­سىنىڭ مگين اۋدانىن شەفتىك قامقور­لىققا الىپ, وعان 878 باس ءىرى جانە ۇساق مال, 5 مىڭ تسەنتنەر استىق, 29 مىڭ سوم, 4135 كيلو سارى ماي, تاعى دا باسقا ونىمدەر جىبەرگەن. ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى اۋداندىق كەڭەسىنىڭ ۇجىمى وزدەرىنىڭ 10 كۇندىك ەڭبەكاقىسىن اۋدار­عان. جانىبەكتەگى حالىق تەاترىنىڭ ۇجىمى «سوۆەتسكي ارتيست» ەسكادريلياسىن قۇرۋعا 1015 سوم جىبەردى, – دەيدى ولكەتانۋشى.

...ءبىز بۇگىن احمەديار باتىرحانوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىر عانا جانىبەك اۋدانى تۋرالى جيناعان مالىمەتتەرىن ۇسىنىپ وتىرمىز. زەرتتەۋشى سونىمەن بىرگە قان مايداندا حابارسىز كەتكەن, ەشبىر ەسەپكە كىرمەي قالعان, ەرلىگى لايىقتى باعالانباعان قازاقتار تۋرالى دا كوپ مالىمەت جيناقتاپتى.

– 1999 جىلى ورال قالاسىنان جارىق كورگەن «بوزداقتار» كىتابىندا ۇلى وتان سوعىسىنان جانىبەك اۋدانى بويىنشا ورالماعاندار سانى – 1877 ادام, جاۋ تۇتقىنىندا قايتىس بولعان – 8 ادام دەگەن مالىمەت كەلتىرەدى. ال مەن جەكە ىزدەنىس بارىسىندا جانىبەك اۋدانى بويىنشا مايداننان ورالماعان 2341 ادامنىڭ, ودان بولەك تۇتقىندا قايتىس بولعان 39 ادامنىڭ دەرەگىن تاپتىم. جالپى جانىبەك اۋدانىنان 1938-1945 جىلدارى 3677 ادام اسكەرگە الىنعان, – دەيدى احمەديار.

تاريح تۇرعىسىنان كۇنى كەشە عانا وتكەنىمەن, قان مايداننىڭ كۋاگەرلەرى دە كۇن ساناپ ازايىپ بارادى. 1980 جىلى 5 اقپاندا جانىبەك اۋدانى بويىنشا 393 مايدانگەر ەسەپتە بولعان ەكەن. بۇگىندە سولاردان قالعان سوعىس ارداگەرى جامەلەتدين يسقاقوۆ پەن ماردان ەسمۇحامبەتوۆ ورال قالاسىندا تۇرادى.

« ۇلى وتان سوعىسىن ۇمىتۋعا بولمايدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازاقتىڭ ۇرىس دالاسىندا قانى, تىلدا تەرى از توگىلگەن جوق. كەڭەس وداعى كەزىندە كوپ ەرلەرىمىز لايىقتى باعاسىن المادى. ونى بۇگىن جوقتاماساق, ورنىن تولتىرماساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسىن تولىق جەمەگەن بولار ەدىك» دەيدى مايدان تاقىرىبىن زەرتتەۋشى ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسى