قۇستارعا دا قامقورلىق قاجەت

«بۇل – ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز. وسى ءتىل ارقىلى كەز كەلگەن جەردە, كەز كەل­گەن قاشىقتىققا قاراماستان سويلەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قينالماي تۇسىنەمىز», دەيدى ساي-سالانىڭ اراسىنداعى اۋىل تۇرعىندارى. بۇگىندە 10 مىڭداي ادام مەڭ­گەر­گەن بۇل ءتىل يۋنەسكو-نىڭ مۇرا­لار تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, مەكتەپ­تەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق رە­تىن­دە وقىتىلىپ, جىل سايىن ءداس­تۇر­لى تۇردە فەستيۆال وتكىزى­لەدى ەكەن.

قۇس ءتىلى تۋرالى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ بالكىم, ءبىزدىڭ بابا­لارىمىز دا باعزىدا قۇس تىلىندە سويلەسكەن شىعار. بالا كە­زىمىزدە اتا-اجەلەرىمىز: «بالالار, ىسقىرۋعا بولمايدى, جەل شاقىرا­سىڭدار» دەپ تىيىم سالسا دا, اۋىل­داعى قاراسيراقتار ءبىر-ءبىرىمىزدى ىسقىرىق ارقىلى تانىپ, ىس­قىرىق ارقىلى تابۋشى ەدىك. قازىرگى بالالار ىسقىرىق­تىڭ نە ەكەنىن بىلە مە ەكەن, ءوزى؟!

 «...اعاشتىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تال, گۇلدىڭ ءبارى ءبىر گۇل»

وسى ءبىر تۇستا اڭگىمە اۋانىن قۇس تىلى­­نەن قۇستىڭ تۇرىنە, جالپى قۇس تاقى­رى­بىنا بۇرعىمىز كەلىپ وتىر. ءبىر بايقا­عانىم, قازىرگى قازاقتىڭ كوبى قۇس تانۋدان قالعان سەكىلدى. قارقىلداعان قارعانى, شىقىلىقتاعان ساۋىسقاندى, كورىنگەن جەردە كوزگە تۇسەتىن كوگەرشىندى, ارا-تۇرا بۇلت استىنان كۇن شىققانداي جاندى جا­دىراتىپ, ءبىر مەزەت جارق ەتە قالاتىن قارلىعاشتى, تاعى دا بىرەر قۇستاردى تانىسا تانيتىن شىعار. قالعان قۇستاردى تۇستەپ تانيتىن ادامدار سيرەپ بارادى. «وكىنىشكە قاراي, جاستاردى ايتپاعاندا, ەگدە اقىندارىمىزدىڭ وزدەرى تۋعان اي­ماقتىڭ وسىمدىكتەر الەمى تۋرالى سۇراي باس­تاساڭىز تاياز ءبىلىمىن تانىتىپ, دالاعا سويلەيدى. قۇستان تانيتىنى – قارعا مەن ساۋىسقان ءارى كەتسە بۇركىت, بەرى كەتسە, شىمشىقتى بىلەدى, اعاشتىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تال, گۇلدىڭ ءبارى – ءبىر گۇل. كەشەگى اسپانعا قاراپ الداعى ايدا نە بولاتىنىن بولجايتىن سۇڭعىلا قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كوكتەمدە اۋەلى قاي گۇل ءبۇر اشاتىنىن, كۇزدە ەڭ سوڭعى بولىپ قاي اعاشتىڭ جاپىراعى تۇسەتىنىن, قاي ءشوپتىڭ نە قا­سيەتى بارىن بىلمەيدى. نە اۋىل, نە قالا قا­زاعى بىلمەيدى», دەپ قىنجىلعانى بار ەدى قازاق دالاسىنداعى قۇستار جايىندا بىرنەشە توپتاما جازىپ, كىتاپ شىعارعان بەلگىلى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ.

ويدى وي قوزعايدى. قازىرگى قازاق قۇس­تىڭ ءتۇرىن تانىماق تۇگىلى, قاي قۇستىڭ قاي ۋاقىتتا جىلى جاققا ۇشىپ, قاي مە­ز­گىلدە قايتاتىنىن ۇمىتقانى دا راس. جۋ­ىردا وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىن­دا قازىرگى قازاق ايتىسىنداعى جۇيرىك اقىن­داردىڭ ءبىرى مەيىربەك سۇلتانحاننىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى قۇستار جايىنداعى جازباسىنا كوزىمىز ءتۇستى. ايتىسكەر قا­زاق­تىڭ كور­نەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى وتەباي قا­ناحيننىڭ «اتاقونىس» كىتا­بىنان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرگەن ەكەن. «ال­دىنداعى اسپانداپ جانعان وتقا قاقتا­لا وتىرىپ, نۇرەكەڭ:

– اقىراپ جۇلدىزى دا تۋدى. ەندى قاز بەن ۇيرەكتەر بىرتىندەپ قايتا باستايدى. قۇس­تاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر جەرشىلى – قا­راشا قاز; ولار جەردىڭ بەتىن قار ابدەن جاپقاندا بارىپ جىلى جاققا بەت تۇزەيدى. ەرتەدەگى بابالارىمىز ايدىڭ اتىن وسى قۇسقا بايلانىستى قويعان بولسا كەرەك. ويت­كەنى قاراشا قاز بارلىق قۇستاردىڭ ەڭ سوڭىنان كۇزدىڭ سوڭعى ايىنىڭ اياعىن الا بارىپ قانا جىلى جاققا جاپپاي كوتەرىلەدى. اتام زاماننان سولاي...

– جىلى جاققا ەڭ الدىمەن قانداي قۇستار قايتادى؟

– «شابان ۇيرەك الدىمەن ۇشادى» دەگەن بار عوي. سول راس. ۇيرەك اتاۋلى ەندى لەك-لەگىمەن كەتە باستايدى».

ءيا, بۇل – بايىرعى قازاقتىڭ قۇس تانى­عىش­تىعىن, قۇستى ەرەكشە قۇرمەت تۇت­قانىن اڭعارتسا كەرەك. بايقاساق, بىز­دە قۇسقا ارنالعان اندەر دە, كۇيلەر دە, ولەڭ­دەر دە, ناقىل سوزدەر دە وتە كوپ. ارى­­دەگى, حالىق اندەرى «بۇلب ۇلىم», «اق سۇڭ­­قار», اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى», ۇكى­لى ىبىرايدىڭ «قاراتورعايى», جاياۋ مۇسانىڭ «كوگارشىنى», ءبىر­جان سال­دىڭ «كوكەگى», ماحامبەت وتەمىس­ ۇلى­نىڭ «قىزعىش قۇسى», كەنەن ازىر­باەۆتىڭ «بوزتورعايى», بەرىدەگى احمەت جۇ­بانوۆتىڭ «قارلىعاشى», نۇ­رعيسا تىلەنديەۆ پەن تۇمانباي مول­داعا­ليەۆتىڭ «قۇستار قايتىپ بارادىسى», مىر­زاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «تو­تى­م-ا­ۋى», تۇرسىنجان شاپايدىڭ «دا­ريعا-داۋرەنى»... بۇعان «قاسقالداقتىڭ قانىن­داي», «قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي» دەگەن تەڭەۋلەردى, «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن», «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى» دەگەن ماقال-ماتەلدەردى قوسىڭىز. وسى­لايشا قۇسپەن سىرلاسقان, قۇسپەن مۇڭ­داسقان, ءار ءسوزىن قۇسپەن تۇزدىقتاعان قازاق بۇگىندە قۇستىڭ قادىرىنە جەتىپ ءجۇر مە؟

 جەرگىلىكتى قىزىل كىتاپ شىعارۋ كەرەك

قۇس تۋرالى ايتا بەرسەك, قيالىمىزدى تىزگىندەي الماي, ۇشقان قۇستاي اعىنداپ الىسقا كەتەرمىز. وسى جەردەن كوڭىل تول­قىنىستارىن تەجەپ, نەگىزگى تاقىرىپقا كوشەلىك. جوعارىدا «شىعىس قازاقستاندا 150 قۇس تۇرىنە قامقورلىق قاجەت» دەدىك. بۇلار قانداي قۇستار؟ ەڭ اۋەلى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەلىك. ينسپەكتسيا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا قۇستاردىڭ 335 ءتۇرى مەكەندەسە, ونىڭ 38-ءى قىزىل كىتاپقا ەنگەن ەكەن. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابي­عات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بەر­گەن اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, سوڭعى بەس جىل كولەمىندە ايماقتاعى قۇستار سانى ءبىرشاما ءوسىپتى. ماسەلەن, قاراعاي جانە ورمان قۇستارى 160 882-دەن 191 368-گە (15,9 %), سۋدا جۇرەتىن جابايى قۇستار 985 403-تەن 1 323 399-عا,  ياعني  ءبىر ميلليونعا (25,5 %) ۇلعايىپتى. ينسپەكتسيا بەرگەن تاعى ءبىر قۇندى مالىمەتكە دەن قويساق, 2019 جىلعى ساناق بويىنشا وبلىستا 94 191 قۇر, 4283 ساڭىراۋ قۇر, 72 435 ءشىل, 1630 قىرعاۋىل, 4126 كەكىلىك, 42 649 كەپ­تەر, 20 459 سۇر قۇر, 400 ۇلار, 79 218 قاز, 1 023 766 ۇيرەك, 220 415 قاسقالداق, 43 953 بو­دەنە تىركەلگەن.

ءيا, بۇل دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز, كادىمگىدەي كوڭىلىڭىز مارقايادى. قۇددى, اينالامىزدىڭ ءبارى قۇسقا تولىپ, اققۋ ۇشىپ, قاز قونىپ جۇرگەندەي.

ال وبلىس­تا تالاي جىلدان بەرى ورنيتولوگيامەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن, سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان, 300-دەن استام ەكس­پەديتسياعا قاتىسىپ, 20 مىڭنان استام شا­قىرىم جول جۇرگەن, ساۋىر, ماڭىراق جوتالارىن, زايسان قازانشۇڭقىرىن, باتىس التاي, وڭتۇستىك التاي, ەرتىس بويى مەن قالبا سىلەمدەرىن زەرتتەگەن بوريس ششەرباكوۆتىڭ ءسوزىن تىڭداساڭىز, كەرىسىنشە كوڭىلىڭىز تۇسەدى. وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا ورنيتولوگتىڭ سان جىل­عى توككەن تەر, اتقارعان ەڭبەگىنىڭ ناتي­جەسى دەۋگە تۇرارلىق 1140 بەتتىك, سال­ماعى 10 كيلودان اساتىن «ۆوستوچنىي كازاحستان – سەردتسە ەۆرازي» اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن ادىپتەلگەن كىتابىن شولىپ شىقتىق. وسى ەڭبەگىندە قارت ورنيتولوگ شىعىس قازاقستاندا وسىمدىكتەردىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى وسەتىنىن, 600-گە جۋىق ومىرتقالى جانۋارلار تىركەلگەنىن, قازاق التايىندا سيرەك كەزدەسەتىن ءارى جويىلىپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ 150 ءتۇرى بار ەكەنىن كەلتىرىپ, ونىڭ بۇگىندە قورعاۋعا ءزارۋ بولىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى.

ب.ششەرباكوۆتىڭ ايتۋىنشا, التاي ۇلارى, اق ءشىل, تۋندرا ءشىلى, كەكىلىك, دۋاداق, كىشكەنە جەك, قاراباۋىر بۇلدىرىق, قىل­قۇيرىق بۇلدىرىق, قارا لايلەك, اقباس تىرنا, كوكقۇتان, بۇيرا بىرقازان, سۇڭ­قىلداق اققۋ, دوڭتۇمسىق تۇرپان, بەزگەلدەك, جالباعاي, قاراباس وگىز شاعالا, تاۋقۇدىرەت, شاۋكىلدەك, قاسقالداق, ۇلكەن سۇقسىر ۇيرەك, شالشىقشى, قۋتۇمسىق قاز, بۇركىت, سۇڭقار, بالىقشى تۇيعىن, قاراقۇس, لاشىن, يتەلگى, اققۇيرىق سۋ بۇركىتى, ۇكى, دالا بۇركىتى, دالا كۇيكەنتايى, ساز قۇ­لادىنى, ءتۇز قۇلادىنى, شالعىن قۇلا­دىنى, دالا قۇلادىنى, قاراتورعاي, قار­لىعاش, تاعى دا باسقا قۇستاردى تەز ارادا مەملەكەت قامقورلىعىنا الۋ قاجەت.

«مۇنىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا ەنگەنى دە, ەنبەگەنى دە بار. مەن سولاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ عانا اتىن اتادىم. ءتيىستى ورىندار قاجەت ەتسە, 150 قۇس ءتۇرىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنۋعا ءازىرمىن. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانى – اڭشىلىق-كا­سىپ­تىك قۇس تۇرلەرى. وكىنىشكە قاراي, تا­ۋەل­­سىزدىكتىڭ 30 جىلىندا شىعىس قا­زاقستاندا بىردە-ءبىر جۇيەلى اڭ-قۇس ساناعى جۇرگىزىلمەدى. قازىر وبلىستىڭ فاۋناسى مەن فلوراسى شىن مانىندە قانداي كۇيدە ەكەنىن بىلمەيمىز. اڭ-قۇستاردىڭ قاي ءتۇرى ازايدى, قايسىسى قۇرۋعا جاقىن, قاي تۇرىنە اڭشىلىققا شەكتەۋ قويۋ كەرەك, قاي ءتۇرى كومەككە مۇقتاج؟ وسىنىڭ ءبارى مۇقيات زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوڭىردىڭ فلورا مەن فاۋناسىن تۇگەندەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەت تارا­پىنان ءتيىستى قاراجات ءبولىنىپ, ورنيتولوگتار ەكسپەديتسياعا شىعىپ, ساناق جۇمىستارىن قولعا الۋى قاجەت. ەكى جىل ۋاقىت بەرسە, ءجۇرىپ-تۇراتىن كولىگىمىزدى قامداسا ءوڭىر ورنيتولوگتارى بۇل جۇمىسقا كىرىسۋگە دايىن. سول كەزدە جەرگىلىكتى قى­زىل كىتاپتى جاساۋعا دا بولادى. بۇل ۇسى­نىستى ايتقالى قاي زامان؟!» دەپ قىن­جىلىسىن بىلدىرگەن ورنيتولوگ وبلىس اۋماعىندا اڭ-قۇستاردى اتۋعا رۇقسات بەرەتىن اڭشىلىق قاۋىمداستىقتاردى باقىلاۋعا الۋ كەرەگىن جەتكىزدى.

 اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار كىمنىڭ قولىندا؟

ورنيتولوگتىڭ ويىنشا, قازىر وڭىردەگى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى تابيعاتقا جانى اشىمايتىن بۇرىنعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن بۇرىنعى اسكەريلەردىڭ قولىندا. «قازىر كوروناۆيرۋس دەپ ەلدى ۇيىنەن شىعارماي جاتىر عوي. اڭ-قۇستارىمىزدى اياۋسىز قىرىپ جاتقان اڭ­شىلارعا دا سولاي ىستەۋ كەرەك. اڭ­­­شىلىق شا­رۋاشى­لىقتار قا­زىر ەش­تەڭە­مەن دە اينالىسىپ وتىر­عان جوق. بار جۇ­­مىسى – اڭ-قۇس­تى اتۋعا ليتسەنزيا بەرەدى. اۋماق­تى ابات­تاندىرۋمەن, اڭ-قۇس سانىن كو­­بەي­تۋمەن اينالىسپايدى. اراسىندا ءوز مىن­دە­تىنە جا­ۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قا­راي­تىن­دارى ساۋساقپەن سانارلىق. وكىنىشتىسى, قازىر اڭ-قۇستاردى اشتىقتان نەمەسە قاجەتتىلىكتەن ەمەس, اشكوزدىكتەن, قا­ناعاتسىزدىقتان قى­رىپ جاتىرمىز. بۇ­گىندە اڭشىلاردا ىنساپ جوق. اسپاندا ءبىر قۇس ۇشىپ جۇر­سە, «تيگىزەم بە, تيگىزە المايمىن با؟ كورەيىنشى», دەپ اتا سالادى دەيدى كۇيىن­گەن تابيعات جاناشىرى.

اڭشىلاردا ىنساپ جوق دەگەننەن شىعادى, قازىرگى اڭشىلار ءتىپتى قاي قۇس­­تى قالاي اتۋ كەرەگىن دە بىلمەيتىن سەكىلدى. وسى تۇستا وتەباي قاناحيننىڭ جو­­عارىدا ايتقان «اتاقونىس» كىتابىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جۇگىرتەلىك. «مەن انىق بايقادىم, نۇرەكەڭ ەكەۋىندە دە قازدار توبىنىڭ ەڭ سوڭىندا كەتىپ بارا جاتقاندارىن اتىپ ءتۇسىردى, الدىڭ­عى­لا­رىنا تيمەدى. مۇنىڭ ءمانىسىن سۇرا­عانىمدا, قاريا بىلاي دەدى: «باستاۋشى اتا قازدى اتپاۋ كەرەك. ول مەرتىكسە, وز­گەلەرى بىتىراپ كەتىپ, ءبىر-بىرىنەن اداسىپ قالادى دا, بارار جەرىنە جەتپەيدى. كەلەر جىلى قايتاردا دا سول باستاپ كەلەدى. ال ۇشىپ بارا جاتقان ۇيرەكتەردىڭ كىلەڭ الدىڭعىسىن اتىپ تۇسىرەدى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن: ۇيرەكتەر توبىن ءاماندا ەركەگى باستايتىن كورىنەدى. انالىعى كەلەر جىلعى باس وسىمىنە كەرەك. اتالىعى مەرت بولسا, ونىڭ سوڭىنداعى انالىق-اق كوشتى قينالماي الىپ كەتە بەرەدى. ەندىگى كوكتەمگە شەيىن جاس اتالىقتار دا جەتىلىپ, جاسامىستاردىڭ ورنىن باسادى. عاجاپ زاڭدىلىق!», دەپ جازادى قالامگەر. ءيا, قازىرگى اڭشىلار وسىنى بىلە مە؟!

ەندى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارعا قىسقاشا توقتالساق. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, وبلىستىڭ اۋماعى 28 ملن 300 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن بولسا, سونىڭ 15 ملن 865 مىڭ گەكتارى اڭ اۋلايتىن القاپتار ەكەن. ياعني جارىمىنا جۋ­ىعى. ال وبلىس اۋماعىندا 56 اڭشىلىق شا­رۋا­­شىلىعى بار كورىنەدى, ونىڭ 31-ءى 15 اڭ­­­شىلىقتى پايدالانۋشىعا (وسىنشا ادام­­نىڭ يەلىگىندە دەپ تۇسىنسەڭىزدەر بولادى) بەكىتىلىپ بەرىلگەن. «وسى اڭشىلىق شا­رۋاشىلىقتار اۋماعىنداعى جەر كولەمى 12 ملن 955 گەكتاردى الىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن ات­قارۋشىنىڭ 2015 جىلعى 27 اقپانداعى №18-03/157 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اڭ اۋلاۋ قاعيدالارى» بويىنشا بۇل اۋماقتارعا بولىنگەن ليميتتەرگە سايكەس اڭ اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. سونىمەن قاتار 25 اڭشىلىق شارۋاشىلىعى رەزەرۆتىك قوردا ورنالاسقان, ونىڭ الاڭى 2 ملن 910 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى» دەيدى ينسپەكتسيانىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات ديداحمەتوۆ. وسى جەردە ينسپەكتسيانىڭ تاعى ءبىر دەرەگىن كەلتىرسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 17 ماۋسىمداعى №240 بۇيرىعىنا سايكەس 2019 جىلدىڭ 1 شىلدەسى مەن 2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسى ارالىعىندا شىعىس قازاقستاندا 9347 قۇر, 67 ساڭىراۋ قۇر, 9783 ءشىل, 42 قىرعاۋىل, 116 كەكىلىك, 7 889 كەپ­تەر, 626 سۇر قۇر, 53 ۇلار, 7300 قاز, 71 910 ۇيرەك, 19 627 قاسقالداق, 6 580 بودەنەنى اتۋعا رۇقسات بەرىلگەن ەكەن. ال وبلىس­تىق اڭشىلار جانە بالىقشىلار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ سايتىندا وسى ۋاقىت ارالىعىندا 3174 قاز, 56 282 ۇيرەك, 11 940 قاسقالداق, 1 278 شالشىقشى, 7 269 قۇر, 5 586 ءشىل, 137 كەكىلىك, 3 585 كەپتەر, 47 ساڭىراۋ قۇر, 603 بۇلدىرىق, 31 جىل­قىشى, 30 ۇلار مەن 2591 بودەنەنى اتۋعا بولاتىنى كورسەتىلىپتى.

ء تۇيىن

وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا لوندون قالاسىندا تۇراتىن ارىپتەسىمىز ءاسيا باعداۋلەتقىزىنىڭ الەۋمەتتىك جە­لىدەگى پاراقشاسىنان انگليا استا­ناسىنداعى سۋ جاعالاۋىندا ادامداردان ۇرىكپەستەن ەمىن-ەركىن جۇرگەن ءار­تۇرلى قۇستاردى كورگەننەن كەيىن, بۇل كورىنىسكە ءبىر جاعى قىزىعا, ءبىر جاعى قىزعانا قا­راپ, WhatsApp ارقىلى ءبىر-ەكى سۇراق قوي­دىق. «بىرىنشىدەن, لون­دونداعى قۇستار پات­شايىمنىڭ قور­عاۋىندا. اسىرەسە اققۋ­لارعا ەشكىمنىڭ تيىسۋىنە بولمايدى. ۇلىبريتانياداعى اققۋلاردىڭ بارلىعى ەلي­زاۆەتا ءىى پات­شايىمىنىڭ جەكە مۇلكى سانالادى. ار­قايسىسىنىڭ اياعىندا سا­قيناسى بار. ونى ۇستاۋ, قيانات كورسەتۋ ۇلكەن قىلمىس سانالادى, سوتتاپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. بۇل ەلدە ورتا عاسىردا جا­ساعان ەدۆارد ءىىى پاتشا زامانىنان باس­تاپ كەيبىر قۇستاردى, ونىڭ ىشىندە سۇڭ­قار­دى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. دەمەك, انگ­­ليادا قۇستار باياعى زاماننان زاڭ­دىق تۇرعىدان قورعالعان. ەكىنشىدەن, بۇل جاقتىڭ تابيعاتى دا قۇستارعا قولايلى. كوپشىلىگى جىل ون ەكى اي جۇرە بەرەدى. مۇندا قۇسقا ەشكىم تيىسپەيدى. ءاربىر پاركتىڭ قۇستارعا تاماق بەرەتىن, قارايتىن ادامدارى بار. كەي­بىر پارك­تەردە كەلگەن قوناقتاردىڭ تاماق بەرۋىنە تىيىم سالعان. تەك ءوز قىز­­مەتكەرلەرى بەرەدى. ءوزىم ءجيى با­رىپ جۇرەتىن قالاداعى ەڭ ۇلكەن ساياباقتاردىڭ ءبى­رى سەنت دجەيمستە (اۋ­ليە دجەيمس) بىر­قازان, اققۋ, قارا قۋ, سۋ­تارتار, قاس­قالداق, شۇرەگەي, سۋ­سىل­­داق, سۇقسىر, ۇلكەن توقىلداق, جا­پا­لاق, قارا سايراق, سۇڭگۋىر, قاز, ۇيرەك پەن شىم­شىقتىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن كەز­دەستىرۋگە بولادى. شاعىن كولى بار. قۇستار كولدىڭ اينالاسىندا ەمىن-ەركىن جۇرەدى. ادامدار دەمالاتىن جاساندى جاسىل جەلەكتەرگە دەيىن شىعىپ كەتەدى. كەپتەرلەر مەن شاعالالاردىڭ ادامدار­دان قو­رىق­پاي­تىنى سونشا, وزەن جا­عاسىندا جۇر­سەڭ, كەيدە قاناتىمەن بەتىڭدى سىرىپ ۇشادى. قولىڭدى سوزىپ ۇستايىن دەمەگەنشە قاشپايدى. بىزدەگى سەكىلدى قۇستاردى تاسپەن اتىپ جاتقان بالالاردى دا كورمەيسىڭ. تاس اتۋ ولاردىڭ ساناسىندا جوق. ويتكەنى كىشكەنە كەزىنەن تابيعاتتى قورعاۋعا, قۇستاردى ايالاۋعا تاربيەلەيدى. ۇشىن­شىدەن, انگليادا ازا­­ماتتىق قوعام جاقسى دامىعاندىقتان جەكە ازامات­تاردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. ميلليوننان استام تۇراقتى مۇشەسى بار قۇستار قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەيدى. ولار اي سايىن جارنا تولەپ, قۇستاردى قورعاۋ ءۇشىن ءوز قالتالارىنان اقشا ءبولىپ تۇرادى. جىلىنا بىرنەشە رەت ءار جەردە ءارتۇرلى شارالار وتكىزەدى. جىل سايى­ن تامىز ايىندا قۇستار كورمەسى وتەدى. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, ان­گ­ليادا قۇستار قاۋىمداستىعى ءحىح عا­سىردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى ەكەن. مەملەكەت كومەگىنسىز قۇرىلعان بۇل قاۋىمداستىق قۇستار سا­ناعىن جۇر­گىزەدى. قانداي وزگەرىستەر بول­عانىن ءجىتى قا­داعالاپ وتىرادى, جو­يى­لىپ بارا جاتقان تۇرلەر بولسا كو­بەيۋگە جاعداي جاسايدى, قامقورلىققا الادى», دەدى ءاسيا باعداۋلەتقىزى.

بالكىم, ەلىمىزدە دە قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇستاردى (ولار كوپ ەمەس قوي) ەلبا­سىنىڭ نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ جەكە مۇلكى دەپ جاريالاپ, بارلىعىن سىرعالاپ تاستاسا عوي, شىركىن! سوندا قۇستار سانى بۇگىنگىدەي ازايماس پا ەدى؟!

ويلانايىق, ءالى دە كەش ەمەس شىعار...

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 (باستى سۋرەتتتىڭ اۆتورى: ۆالەنتين زەنكوۆ)