قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى –ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعانىنا بيىل ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
جوعارىداعى ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, 2018 جىلى ەل كولەمىندە ەكى مىڭنان استام شارا ۇيىمداستىرىلىپ, وعان 85 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, ونىڭ 69 ميللياردى دەمەۋشىلەر تاراپىنان قارجىلاندىرىلعان ەكەن. وسىلاردىڭ ىشىندە «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 735 مادەني ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلىپ, 86 مونوگرافيا جاريالانىپ, 134 ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپتى. ونىڭ سىرتىندا 500-دەن استام جوبا ىسكە اسىپ, 2800-گە تارتا مادەني شارا ۇيىمداستىرىلىپتى. ال «اتامەكەن» باعدارلاماسى بويىنشا 2018 جىلى دەمەۋشىلەر ارقىلى 53 ميلليارد تەڭگەگە 424 نىسان سالىنىپ, 377 نىسان كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. وسىلاردىڭ ىشىندە 36 مادەنيەت نىسانى جاڭادان سالىنىپ, 51-ىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپتى.
سول سياقتى ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ كونتسەپتسياسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – «قازاقستانىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن ىسكە قوسۋ ەدى.
وسى تاپسىرما نەگىزىندە, مادەنيت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ەلوردامىزداعى ۇلتتىق مۋزەي جانىنان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس اشىلعان بولاتىن. وسى كەڭەس ەل كولەمىندەگى 1000-عا جۋىق قاسيەتتى نىسانداردى تىزىمگە الىپ, وسىلاردىڭ ىشىنەن 100 نىساندى جالپىۇلتتىق دەڭگەيلى, 500 نىساندى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى نىسان قاتارىنا ەنگىزدى.
جوعارىداعى قاسيەتتى نىسانداردى انىقتاۋ بارىسىندا قانداي ولشەمدەر باسشىلىققا الىندى دەگەنگە كەلسەك, بىرىنشىسىنە – ەرەكشە باعالاناتىن تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەر جاتقىزىلدى. بۇلارعا – اۋليە تاۋ, جىلاعان اتا بۇلاعى, اقمەشىت ۇڭگىرى, ءحانتاڭىرى تاۋى, شارىن شاتقالى قاتارلى ونشاقتى نىسان كىردى.
ەكىنشى توپقا – ەلىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن ورتا عاسىرلىق قالا نىساندارى ەندى. بۇل قاتاردا بەرەل, شىلىكتى قورىمدارى, بوتاي قونىسى, بەعازى ارحەولوگيالىق كەشەنى, جانكەنت, سىعاناق, اقىرتاس, قويلىق, سارايشىق ت.ب. كونە قالاشىقتار بار وتىزعا جۋىق نىسان قامتىلدى.
ءۇشىنشى توپقا – ەلىمىزدەگى ءدىني عيبادات ورىندارى الىندى. بۇعان دومباۋىل عۇرىپتىق كەشەنى, ۇكاشا اتا كەسەنەسى, ازىرەت سۇلتان تاريحي-مادەني كەشەنى, جوشى حان, ابات-بايتاق, تەكتۇرماس, ارىستان باب سياقتى وتىزدان استام نىسان جىكتەلدى.
ءتورتىنشى توپقا – تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاسيەتتى ورىندار ەندى. اتاپ ايتقاندا, قوبىلاندى باتىر مەموريالدىق كەشەنى, ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ مەموريالدى ءۇيى, سونىمەن قاتار جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن جيىرمادان استام باتىردىڭ كەسەنەسى ءبىر پاراگرافپەن جيىنتىق وبراز رەتىندە بەرىلدى.
بەسىنشى توپ – ساياسي-تاريحي وقيعالارعا قاتىستى ورىندار ەسەبىندە قاراستىرىلىپ, بۇعان تاڭبالى تاس ەسكەرتكىشى, بوكەي ورداسى تاريحي كەشەنى, بىرلىك مونۋمەنتى (وقو, ورداباسى اۋدانىنداعى), ەلورداداعى بايتەرەك جانە قازاق ەلى مونۋمەنتتەرى قاتارلى ونشاقتى نىسان ەنگىزىلدى.
ناتيجەسىندە, «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەر گەوگرافياسى» اتتى ۆيرتۋالدى – ينتەراكتيۆتىك كارتا جاسالىپ, 2017-2021 جىلداردى قامتيتىن باعدارلاما قابىلداندى.
اتالعان جوبانىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى – ىشكى رۋحاني-ءتۋريزمدى دامىتۋعا زور ۇلەس قوستى. ياعني, بۇل ءتۋريزمنىڭ ەرەكشەلىگى – ادامدار تابيعاتتى تاماشالاپ, ەل-جەر كورىپ, كوڭىل كوتەرۋ ەمەس, تالىمدىك-تاربيەلىك ءمانى بار, ءارى تۋعان جەر تاريحىمەن تانىسۋىنا باعىتتالۋىمەن قۇندى بولدى. سونىمەن قاتار ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتار, فيلمدەر, روليكتەر, تۋريزم جانە ينتەراكتيۆتىك قۇرالدار جاسالدى.
وتكەن 2019 جىلى بۇل جۇمىس ەل اۋماعىنان اسىپ تمد كولەمىندە جۇرگىزىلە باستادى. اتاپ ايتقاندا, زەرتتەۋ نىسانىنا رەسەي, وزبەكتان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى كورشىلەس رەسپۋبليكالار قامتىلدى. اۋەلگى كەزەكتە ارنايى قۇرىلعان عىلىمي-ساراپتامالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى وزبەكستان جەرىندە جاتقان ۇلى تۇلعالارىمىز ايتەكە بي, تولە بي, ءجالاڭتوس باتىر, سونداي-اق بەسقالا ماڭىندا ماڭگىلىك تۇراق تاپقان سىرىم باتىر دات ۇلى قاتارلى اتالارىمىزدىڭ باسىنا بارىپ, مازاردىڭ قازىرگى جايىمەن تانىسىپ كەلەدى.
كەلەسى كەزەكتە رەسەيدەگى تۇمەن وبلىسىنىڭ جەرىندە جاتقان كەنەسارىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى باۋبەك باتىردىڭ زيراتى, استراحان وبلىسىنداعى قۇرمانعازى بابامىزدىڭ جانە ورىنبور ىرگەسىندەگى كىشى وردا حانى ابىلقايىردىڭ ايەلى بوپاي حانىمنىڭ مازارى نىساندار نازارعا الىنسا, وتكەن جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ىڭعايلاستىرىلىپ, ەلىمىزدەگى كيەلى نىسانداردى دارىپتەۋگە ارنالعان 30-عا جۋىق بەينەروليك جاسالدى.
سونىمەن قاتار كيەلى ورىنداردىڭ سۇلبا-بەينەسىن 3D سكانەرلەۋ ارقىلى تسيفرلاندىرۋ ءىسى قولعا الىندى. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتساق, بۇلاي جاساۋ ارقىلى نىساننىڭ قازىرگى بەينەسىن ساقتاپ قالا الامىز. الدا-جالدا ونىڭ ءبىر جەرى ب ۇلىنسە, تسيفرلانعان نۇسقاسىنا قاراپ قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز.
بىلتىر وسى باعىتتا ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى ماڭعىستاۋ جەرىندەگى بەكەت اتا ەسكەرتكىش كەشەنى مەن «بوكەي ورداسى» تاريحي-مادەني كەشەنىندە جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانداردىڭ بارلىعى وسىلاي تسيفرلاندىرىلادى. ياعني, قاراپايىم ادام قاجەتتى نىسانعا بارماي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۇكتەلگەن ينتەراكتيۆتى نۇسقاسىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ, استى-ءۇستىن, ءىشى-سىرتىن تولىق كورە الادى.
اتالعان جوبا بويىنشا جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى 100 نىسان جەكەلەي العاندا 185 وبەكتىنى قۇرايدى. مىسالى, بارلىق قازاق باتىرلارى جەكە-جەكە ەسەپتەلمەي, بارلىعى «قازاق باتىرلارى» دەگەن اتپەن ءبىر نىسان رەتىندە تىركەلىپ تۇر. وتكەن جىلى وسىلاردى 3D نۇقسامەن كارتاعا ەنگىزگەندە ارقايسىسى جەكە-جەكە جاسالدى. بۇلاردى كورىپ تاماشالاۋعا نيەت ەتكەن ادام QAZMAP.kz سايتىنا كىرسە جەتىپ جاتىر. بۇل سايتتى تاماشالاۋدىڭ قول تەلەفونعا ارنالىپ جەڭىلدەتىلگەن نۇسقاسى جاسالدى.
وتكەن جىلى «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «قازاق تۋريزم» ۇلتتىق كومپانياسىمەن ورتاق مەموراندۋمعا قول قويدى. مۇنداعى ماقسات – ەلىمىزدەگى قاسيەتتى نىسانداردى تۋريزم كوزىنە اينالدىرۋ. جوعارىداعى كەلىسىم بويىنشا قاسيەتتى نىساندار تۋريزم كومپانيالارىنىڭ تۋرپاكەتىنە ەنگىزىلدى. وسى ارقىلى تۋريستىك كومپانيالار بەينەروليكتەردى شەتەلدىك ساياحاتشىلارعا جىبەرىپ, ەلدەگى كيەلى نىساندارىمىزدى تانىستىرۋدا.
سونداي-اق ورتالىق ەلىمىزدەگى بارلىق ولكەتانۋشىلاردىڭ ەلەكتروندى بازاسىن جاساپ, ولاردىڭ ەرەكشەلەگىن ناقتىلادى. مىسالى, ول ادام شەجىرەشى مە, تاريحشى ما, مۋزىكانت پا نەمەسە جەر اتاۋلارىنىڭ بىلگىرى مە, وسىنى انىقتاپ, بۇل ادامداردىڭ جازعان ەڭبەكتەرىنىڭ بيبليوگرافيالىق كاتالوگى جاسالدى.
جوعارىداعى بەكىتىلگەن جالپىۇلتتىق 100 نىسان قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, دەيدى عىلىمي ساراپشى ماماندار. الداعى ۋاقىتتا بۇل ءتىزىم كوبەيەدى. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ «اقان سەرى» اۋىلىنداعى اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ زيراتى, باياناۋىل-ەرتىس وڭىرىنە اتى ءمالىم سۇلتانبەك سۇلتاننىڭ ورداسى سياقتى نىساندار عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەستە تالقىلانىپ, قاسيەتتى نىساندار قاتارىنا قوسىلىپ جاتقان كورىنەدى.