سىرتى ءبىر قوڭىر باعلان, ءىشى ءبىر كەكتى قابىلان

اقسۇڭقار قۇستىڭ بالاسى...

سول ءبىر كۇندەر ەسىمە تۇسسە, كوڭىلدى قۋا­نىش كەرنەيدى. كۇزدىڭ قوڭىر سالقىن لەبى بىلىنە باستاعان, قىركۇيەكتىڭ سوڭعى كۇن­دەرى بولاتىن. ارقانىڭ اپتاپ ىستىعى قايتىپ, تەرىستەن لوبىتا سوققان دالانىڭ جۇ­ماق سامالى ءجۇز شارپىپ, جاز بويى جا­سىل تۇسكە مالىنعان جاپىراقتاردىڭ جيە­گىنە سارىجاعال رەڭ جۇگىرگەن جىلىمىق كۇن­دەردىڭ ءبىرى-ءتىن. سوناۋ دۇنيەنىڭ ءبىر بۇرى­شىن­دا, ياعني قاڭقىلداپ ۇشقان سارىالا قاز­دىڭ قاناتى تالاتىن شەكسىز قيىردا, جاعا­سىنا ءجۇز جىل ءجۇزىپ جەتە المايتىن كوك مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا, ويپاتىندا كەنگۋرۋ جۇگىرگەن جاسىل قۇرلىقتا جازعى وليمپيا ويىندارى ءوتىپ جاتقان.

مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان دۇركىن-دۇركىن حابارلار لەگى تولاسسىز اعىلۋدا. 2000 جىلعى قىركۇيەكتىڭ 27-ءشى جۇلدىزىندا: «ويباي, ولگا دەيتىن جەلاياق قىز كەدەرگىدەن قارعىپ جارىسىپ, التىن مەدال الىپتى...». قىركۇيەكتىڭ 29-شى جۇلدىزى: ء«سۇيىنشى, قازاق, ءتورت بىردەي بوكسشى فينالعا شىقتى». «يا, قۇداي, اقسارباس, كىمدەر ەكەن؟». «ەرماحان ىبىرايىموۆ, مۇحتارحان دىلدابەكوۆ, بولات ءجۇمادىلوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ».

وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىپ, قۋانعاندىقتان بولار قويىن داپتەرىمە:

ارعىماق اتقا ەر سالعان,

اندىزداپ, قيقۋ جار سالعان,

تەبىنگى تولى تەر اققان,

سوققىسىن قارداي بوراتقان,

ەرەكشە اللا جاراتقان,

تولعاپ تارتىپ جۇدىرىق,

الەمدى جالت قاراتقان,

قازاقتىڭ باتىر-سەرىسى,

نامىستىڭ جالاۋ جەڭىسى,

توردە تۇرعان ءتورت قازاق

عاسىردىڭ تارلان ءبورىسى... – دەپ جازىپپىن.

قۇداي-اۋ, مىنا جاڭالىققا قۋانباعان قازاق­تىڭ جۇرەگى ءسىرا, تاس شىعار. بۇل ءوزى ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن عالامدىق الامان جارىس بولسا, وعان جۇمىر جەردىڭ مەن­مىن دەگەن مىقتىلارى قاتىسىپ جاتسا, اسىرەسە, بوكسقا جۋان جۇدىرىعىن بىلەپ كەلگەن سايدىڭ تاسىنداي جۇزدەگەن سايىپ­قى­ران­نىڭ ىشىنەن ءبىر ۋىس قازاقتىڭ ءتورت ازاماتى شارشى توپتا توماعا سىپىرىپ, اتاقتى اقتامبەردى جىراۋ ايتقانداي:

اقسۇڭقار قۇستىڭ بالاسى,

تۇسەر بولسا ەگەسكە,

بىزگە دە ساۋعا دەمەس پە... – دەپ, جالانىپ تۇرسا, قالاي قۋانبايسىز.

ايت­پاقشى, تاريحتى اقتارساق: بۇدان بۇرىن دا وسىعان ۇقساس وقيعا ورىن العان. 1984 جىلى بوكستان تاشكەنت قالاسىندا وتكەن كسرو چەمپيوناتىندا ءتورت قازاق: كارىمجان ءابدىراحمانوۆ, سەرىك نۇرقازوۆ, سەرىك قوناقباەۆ, اسىلبەك قيلىموۆتار في­نالعا شىعىپ, تورتەۋى دە چەمپيون اتان­عان. قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, سول جىلى لوس-اندجەلەستە وتەتىن وليمپيادا ويىن­دارىنىڭ جولداماسىنا يە بولعان. بىراق سوتسياليزم مەن كاپيتاليزمگە ءبولى­نىپ, ءسۇزىسىپ تۇرعان ساياسات بۇ­لار­دىڭ جولىن جاپتى.

دەگەنمەن ورنىندا بار وڭالادى ەكەن, ارا­دا اتتاي 16 جىل وتكەندە, قازاق­تىڭ ءتورت بالاسى كسرو-نى بىلاي تاستاپ, الەم­­نىڭ ماڭداي الدىنا شىقتى. ناتي­جە­سىن­دە, جاسى جيىرماعا جاڭا تولعان بوز­جى­گىت بەكزات ساتتارحانوۆ قازاق سپورتى تاري­­حىندا بوكستان تۇڭعىش وليمپيادا چەم­پيونى اتاندى.

 

قاراشىقتاردان قۇلاعان قايعى...

قازىر جوعارىداعى وقيعانى ساعىنا ەسكە الامىز. التىن تۇعىرعا كوتەرىلىپ, تا­ريح­تىڭ جاڭا پاراعىن اشقان بوزجىگى­تى­مىز بوزامىق تاڭدا بوزجورعاسىنا ءمىنىپ, باقي­عا قاراي ساپار شەكتى. ارتىندا بوزارىپ جۇرتى قالدى, بۇلقىنىپ ۇلتى قال­دى, بۋسانىپ بۇلتى قالدى, بۇلدىراپ تۇر­قى قالدى... بەكزات باتىر دۇنيەدەن وزدى دەگەن حاباردى ەستىگەندە, ءبىر اقىن قارىنداسىمىز بىلاي دەپ جىرلاعان ەكەن:

ءتۇن قۇرساۋىنا تۇتىلىپ كەتتىڭ,

تۇمانعا ماڭگى جۇتىلىپ كەتتىڭ,

كىرشىكسىز جانعا داق سالعىڭ كەلمەي,

جالعاننان ەرتە قۇتىلىپ كەتتىڭ.

 

نەگە ءويتتى ەكەن قۇدىرەت مىناۋ,

جالعاننان جايناپ ك ۇلىپ ءوتتىڭ-اۋ,

قاراڭعى تۇندە قاق جارىپ اعىپ,

جۇرەگىمىزدى ءتىلىپ ءوتتىڭ-اۋ!

 

وكسىدى حالىق, شەرلەندى نالىپ,

جايدارى ءجۇزىڭ جەرگە ەندى مە انىق؟!

قاراشىقتاردان قۇلاعان قايعى,

جاتىر ما, قالقام, كەۋدەڭدى قارىپ.

ەڭىرەپ ەرتىس, ەگىلدى ەسىل,

تابىتقا قيماي, تەبىنە مە سىر,

جاراتقان اللام, ءوزىڭ قولداپ,

بەكزاتتى پەيىش تورىنە كوشىر...

وسىلاي تاعدىردىڭ جازۋىمەن, اللا­نىڭ امىرىمەن, بەكزات باتىر وليم­پيا­دا شىڭىن باعىندىرىپ كەلىپ, مىڭ­جىل­دىقتاردىڭ توعىسىندا, ياعني 2000 جىلدىڭ سوڭعى كۇنى ورتامىزدان وزدى. بىراق بىزگە ونىڭ جانقيار ەرلىگى مۇرا بولىپ قالدى. بۇل ەرلىك ءالى تالاي جاستىڭ ۇرانىنا اينالار, تالاي اقىننىڭ جىر-انىنە اينالار, تالاي تارلاننىڭ تۇراعىنا اي­نالار, تالاي تالانتتىڭ بۇلاعىنا اينالار, ەلىم دەپ ەمىرەنگەن ۇلان بولسا, وشپەس شام-شىراعىنا اينالار... ول كۇندەر ءالى الدا!

 

بولاتتىڭ اسىل سىنىعى...

بەكزات انادان باتىر بولىپ تۋ­عان جوق. جاستايىنان شىڭدالدى, شى­نىق­تى, قارا تەرىن توكتى, كۇندىز وتىر­مادى, تۇندە ۇيىقتامادى, قايمانا قازاعى ءۇشىن نامىستىڭ قايراعىنا, ۇلتىنىڭ بايراعىنا اينالدى... ون ءۇش جاسىندا ءوزى تۋىپ-وسكەن تۇركىستان قالاسىندا بوكس­تىڭ قول­عابىن قولىنا كيدى. تۋما تالانت اينا­لاسى بىرەر جىلدا جاباعى ءجۇنىن ەرتە تاس­تا­عان قۇلا تايداي قۇلپىرىپ شىعا كەلدى. قاناتى ەرتە قاتايعان بالا قىران­داي توپشىسىن ءتۇيدى. ءسويتىپ, ءدۇر سىلكىندى.

1995 جىلى 15 جا­سىن­­دا كەنتاۋدا وتكەن تانىمال بوكس­شى قاناتبەك شاعا­تاەۆ­­تىڭ جۇلدەسى جولىنداعى جارىس­تا تۇساۋى كەسىلدى. كەلەسى 1996 جىلى جاس­وس­پىرىمدەر اراسىندا وبلىس چەمپيونى اتا­نىپ, قوستانايدا جالا­ۋىن كوتەرگەن رەس­پۋب­ليكالىق مەكتەپ وقۋشىلارى سپارتاكياداسىندا توپ جاردى. 1998 جىلى جاستار اراسىندا ەل چەمپيونى اتانىپ, قارىمىنا ارىنى قوسىلدى, بالا جىگىت رينگتە بۇلاڭ جۇرىسپەن جاس جولبارىستاي جوسىلدى.

جوسىلعان كۇيى ارگەنتينادا وتكەن بوكس­تان جاستار اراسىنداعى الەم بى­رىن­شى­لىگىنە بارىپ تىزگىن تارتتى. سال­ماعى – 54 كەلى. بۇل 1998 جىلى بولاتىن. زارىنا كىرگەن بەكزات بالا اۋەلى يتاليالىق بوكس­شى ميچەل دي اندجەلونى جەڭدى. ودان كەيىن شۆەد جىگىتى پاتريك بوگەرمەن قول­عاپ ءتۇيىستىردى. وعان 13 دۇركىن ءدال سوققى جۇم­ساپ, 13:1 ەسەبىمەن «ەسىڭ باردا – ەلىڭدى تاپ» دەپ رينگتەن ءتۇسىردى. شيرەك في­نالدا كۋبانىڭ قابىلانى گيلەرمو ريگوندونى اياماي سابادى. ەسەپ 5:1.

گيلەرمو ريگوندو قۇدايىنان «بەك­زات­تان قۇتقار» دەپ تىلەگەن بولۋى كەرەك, ءبىزدىڭ بالا كەشىكپەي 57 كەلىگە سالماق اۋىس­تى دا, 54 كەلىدە وتىرىپ قالعان كۋبالىق وسى سالماقتا ەكى دۇركىن (2000, 2004) وليمپيادا جانە ەكى دۇركىن (2001, 2005) الەم چەمپيونى اتاندى. شىركىن ءبىزدىڭ بەكزات امان بولعاندا مىنا كۋبا­لىق­تان كەم تۇسپەس ەدى-اۋ...

بەكزات جارتىلاي فينالدا نەمىس حاميسي ءديۋرستتى 8:3 ەسەبىمەن ەسەڭگىرەتىپ, شەشۋ­شى شايقاستا ۋكراينا بوكسشىسى سەرۆين سۇلەيمانوۆتان ۇتىلدى. وسىلاي الەم بى­رىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدال قان­جى­عا­لاپ قايتتى.

 

قابىلان ايبات شەگەدى...

بەكزاتتىڭ ومىردەگى بولمىسى جايلى سىر­لاس اعاسى ەرماحان ىبىرايىموۆ, «مارقۇم ومىردە وتە قاراپايىم ەدى, ۇي­رە­نۋ­دەن جالىقپايتىن, مەن ونىڭ جاسىندا ول جەتكەن جەتىستىكتىڭ ماڭىنا دا بارعان جوقپىن. سىرت سيپاتى سونداي كىشىپەيىل بولعانىمەن, ىشىندە اششى نامىس قايناپ جاتاتىن...» دەپ ەسكە الىپتى. وسىندايدا قاناي ۇلى بەكبولات جىراۋدىڭ:

سىرتى ءبىر قوڭىر باعلان,

ءىشى ءبىر كەكتى قابىلان.

قابىلان ايبات شەگەدى,

قابانعا ازۋ جانىعان – دەيتىن ۇزاق تولعاۋى ەرىكسىز ەسكە ورالادى.

حوش, سونىمەن... بەكزات 1999 جىلى سالماق اۋىستىرىپ 57 كەلىگە ءوتتى دەدىك. ەرەسەكتەر اراسىندا قازاقستان چەمپيونا­تى­نا قاتىسادى. بىراق وندا باقتيار تىلە­­گەنوۆتەن ۇتىلادى. ەل چەمپيونى اتان­­عان باقتيار الەم بىرىنشىلىگىنە بارىپ, سات­سىز­دىككە ۇشىرايدى. الدا سيد­نەي وليم­پي­ا­داسى. ۋاقىت از قالدى. تاش­كەنتتە ازيا بىرىنشىلىگى جالاۋىن كوتە­رە­دى. وسى جارىستان 57 كەلىدە ليتسەنزيا الماساق قاراڭ قالامىز. وعان كىم قاتى­سا­دى؟! باقتيار ما, الدە بەكزات پا؟! شەشىمدى ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى تۇر­سىن­عا­لي ەدىلوۆ قابىلدايدى. «ازياعا بەكزات بارسىن!». تۇرسەكەڭ وسى شەشىمى ارقىلى قازاق بوكسىنا جاڭا ەسىم اكەلەرىن سول كەز­دە ءبىلدى مە ەكەن؟!

تاشكەنتتە جالاۋىن كوتەرگەن قۇرلىق چەم­پيوناتى بارىسىندا بەكزات سات­تار­حا­نوۆ وڭتۇستىك كورەيا بوكسشىسى حۆان ءليمدى – 6:5 ەسەبىمەن, ۇندىستاندىق رەدجي راما­ناندتى – 6:3 ەسەبىمەن, قىرعىز مۇزافار جۇسىپبەكتى – 8:5 ەسەبىمەن ۇتىپ, فينالدا وزبەكستاندىق بوكسشى تۋل­كۋن­بەك تۋرگۋنوۆقا ەسە جىبەردى. بىراق بۇل التىنعا بەرگىسىز كۇمىس ەدى, ويتكەنى, وليم­پيا­دا ليتسەنزياسىن قوسا الدى.

 

بۇلتتى جارىپ, ايدى اشقان...

سيدنەي وليمپياداسى. قازاق سپورتى تاريحىندا جاڭا پاراق اشىلعان كۇن. العاشقى پاراق: وسى دوداعا ليتسەن­زيا ۇتىپ العان جەتى بوكسشىنىڭ جەتەۋى دە قازاق جانە جەتەۋىنىڭ دە شيرەك فينالعا شىعۋى. ولار: بولات ءجۇمادىلوۆ (51 كەلى), بەكزات ساتتارحانوۆ (57 كەلى), نۇرجان كارىم­جانوۆ (60 كەلى), دانيار مۇ­ڭايت­پاسوۆ (67 كەلى), ەرماحان ىبى­راي­ىموۆ (71 كەلى), ولجاس ورازالينوۆ (81 كەلى), مۇحتارحان دىلدابەكوۆ (+91 كەلى) ەدى. ەكىنشى پاراق: قازاق ۇلانى بوكس­تان تۇڭعىش رەت وليمپ شىڭىن باعىن­دىر­دى. ول – بەكزات ساتتارحانوۆ!!!

وليمپيادا تورىندەگى بەكزاتتىڭ ال­عاش­­قى قارسىلاسى رۋمىنيالىق وۆيديۋ بوبي­رنات بولدى. ونى 14:5 ەسەبىمەن ەركىن ۇتىپ, كەلەسى كەزەكتە جولى تۇيىسكەن وڭتۇس­تىك افريكا سپورتشىسى دجەففري مات­حە­بۋ­لانىڭ باسىنا سوققىنى جاڭبىرداي سەل­دەتتى. ەسەپ – 16:5.

شيرەك فينالدا تۇركيالىق رامازان (راماز) پاللياني كۇتىپ تۇر­دى. تەگى گرۋزين, كەڭەس مەك­تە­بى­نىڭ وكىلى. 1992 جىلى گرۋزيانىڭ اتىنان بارسەلونا وليمپياداسىنا قاتىسىپ قولا مەدال العان, 1993 جىلى الەم چەمپيوناتىنان تاعى دا قولا مەدالعا يە بولعان, ەكى دۇركىن ەۋروپا چەمپيونى (1996, 1998). 1999 جىلعى الەم چەمپيوناتىنا تۇركيا اتىنان قاتىسىپ تاعى دا قولا جۇلدەگەر اتان­عان.

بەكزات ءۇشىن ەڭ اۋىر جەكپە-جەك وسى بولعانى ايقىن. سەبەبى تۇركيالىق بوكس­شى­لاردىڭ ءبارى بۇعان دەيىن جارىستان شىقتى. پالليانيدان باسقا تۇياق قال­ما­دى. ايبا-نىڭ باس حاتشىسى, ۇلتى تۇرىك كانەر داگانەليدىڭ جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلدى. پاللياني جەڭىلسە, ەرتەڭ ەل­دىڭ بەتىنە قالاي قارايدى. داگانەليدىڭ ساس­قانى سونشالىق, ايبا-نىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى بەكەت ماحمۇتوۆتىڭ اياعىنا قال­­پاعىن تاستاپ: «بەكەت بەي, سەنىڭ جەتى بىر­دەي جىگىتىڭ شيرەك فينالدا تۇر, بىزدە رامازدان باسقا تۇياق قالمادى, ق ۇلىڭ بولايىن اعاتاي, جەكپە-جەكتى بىزگە ساتى­ڭىز­شى» دەپ جالىنادى. سوندا بەكەت كوكە­مىز قاباعىن قايشىلاپ الىپ: «داكە, قازاقتار بىرەۋلەردى ساتىپ الۋى مۇم­كىن, ال ءوزىن ەشقاشان ساتپايدى» دەپتى. مىنا تەكەتىرەستەن كەيىن بوكس ءادىل وتپەي قايت­پەك. سودان الما-كەزەك ساتىرلاعان سوق­قى­لار كەتتى, ۇپاي ەكى جاققا ءبىر-بىر­دەن توپ-توپ تۇسەدى. ەسەپ 11:11 ەكى مىقتى تەپە-تەڭ كەلە جاتىر, ۋاقىتتىڭ بىتۋىنە 10 سەكۋند قالدى. سول ساتتە بەكزات وڭ قولى­مەن ءبىر ءشۇيىرىپ قارسىلاسىن جاس­قا­دى دا, سولاقاي جۇدىرىعىمەن قاق شەكەدەن كۇرس ەتكىزدى. ەسەپ 12:11. بەكزات جەڭدى.

وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا كۋاگەر بولعان سپورت جۋرنالشىسى قىدىربەك رىس­بەك ۇلى ايتادى: «بەكزاتتىڭ وسى جەڭى­سى­نەن كەيىن ءبارى ايقىندالدى, قالعانىن قاعىپ الاتىن قاۋقارى بارىن اڭعاردىق». شىنىندا بەكزات قالعان قارسىلاستارىن قاعىپ الدى دەسە دە بولادى. جارتىلاي فينالدا جولىققان ماروككو ءۇمىتى تاحار تامسامانيدى 22:10 ەسەبىمەن ويسىراتا ۇتتى. فينالدا اقش بوكسشىسى ريكاردو حۋارەس كولدەنەڭ تۇردى.

شەشۋشى جەكپە-جەك قايدان وڭاي بولسىن, ونىڭ سىرتىندا وليمپيادا الاڭى بولسا! رينگكە شيرىعىپ شىققان باعلان بەكزات ءبىرىنشى كەزەكتە ۇپاي سانىن 5:2-گە جەتكىزىپ ۋھ دەدى. ەكىنشى اينالىمدا ءتىپتى اشىلدى. رينگتىڭ ۇستىندە سۇتكە تويىپ جەلىدەن جاڭا بوساعان ق ۇلىنداي ويناقتادى. 30 سەكۋند وتپەي جاتىپ ۇپاي سانىن 7-گە, 15 سەكۋند وتكەندە 11-گە اپاردى. قوڭىراۋ سىڭعىر ەتكەندە ەسەپ ايىرماسى 15:4-ءتى كورسەتتى. ءۇشىنشى راۋندتا ريكاردو حۋارەس بارىن سالدى. ەكى قولىن كەزەك قارماپ ولەرمەندىكپەن ۇمتىلدى. ءتىپتى بىرنەشە ۇپاي دا الىپ ۇلگەردى. ءبىزدىڭ بەكزات بولسا, جورعا جۇرىسپەن تاي­پاق قارانى كۇتىپ الادى دا, سولق ەتكىزىپ ءبىر سالىپ قويىپ تايپالادى-اۋ شىركىن. ەسەپ 20:14. مىنانى قارا!

سوڭعى ساتتەر. تايپاق قارانىڭ سىلەسى قۇرىعان, جەڭىلگەنىن مويىنداي باستاعان سياقتى. بەكزات سىرگەلى تايىنشامەن ويناپ جۇرگەن كۇپىبايدىڭ تەنتەك ۇلىنداي تاڭداپ ۇرادى, تولعاپ سوعادى, لىپ ەتىپ ارتقا تارتىلادى, بىلق ەتىپ جانىنا قاراي ىرعيدى. شەبەرلىك ەمەي نەمەنە. سوڭعى ەسەپ 22:14. بەكزات بوكستان قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى!!!

بۇل كۇندەر قازىر ساعىنىشقا اينالدى. جىل سايىن باۋىرىمىزدىڭ تۋعان كۇنى 4 ساۋىردە ەسى دۇرىس قازاق الماس قى­لىش الداسپان ۇلىن ءبىر ءسات ەسىنە الىپ, دۇعا باعىشتايدى. اللانىڭ راحمەتىنە, پايعامباردىڭ شاپاعاتىنا بولەن, بەكزات با­ۋىرىم! ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن قويىن داپ­تە­رىم­دەگى مىنا ءبىر جىرمەن اياقتايىن:

بۇلتتى جارىپ, ايدى اشقان,

الماس قىلىش الداسپان,

موڭىرەپ تۋعان مارقاسقام,

شەڭگەلى قۇماي سالالى,

سارشوگىل مۇزداي بالاعى,

سەرپىپ تارتسا جۇدىرىق,

ادىرنادان اعىتىلعانداي تالاعى,

ەڭىرەپ تۋعان, ەر بەكزات,

سەندەي ۇل قايتا تۋا ما؟