قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ نەسيەلەرىن وتەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ, تولەمدى قايتا قاراستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بانكتەرمەن, باسقا دا قارجى ۇيىمدارىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسى ماسەلەگە جەكە توقتالىپ وتكەن ءجون. كوپتەگەن كاسىپكەر توتەنشە جاعداي كەزىندە نەسيەنىڭ پايىزدىق ۇستەمەاقىسىن ەسەپتەمەۋ ءۇشىن بانكتەرگە تاپسىرما بەرۋدى سۇراپ وتىر. مۇنداي قادام بانكتەردى شىعىنعا ۇشىراتاتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ولار دا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ اجىراماس بولىگى. دەگەنمەن, مەن تاعى دا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن تۇسىنىستىك تانىتۋدى سۇرايمىن. بانكتەر قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندا مەملەكەت ولارعا ايتارلىقتاي كومەك بەردى. قازىر سىزدەر حالىققا جانە وتاندىق بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋلەرىڭىز كەرەك.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ مالىمدەمەسىنەن
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعدايعا جانە مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارىنا بايلانىستى مالىمدەمە جاسادى. بۇعان دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنى جاريالانعان بولاتىن. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلىپ, ازاماتتارعا نەسيەنى وتەۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. پرەزيدەنت اسىرەسە ۇنەمى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ءزارۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەندىگى حالىققا كومەك قولىن سوزار ۋاقىتى كەلگەنىن ايتىپ, نەسيەنىڭ ۇستەمە پايىزىن تومەندەتۋ سىندى شارالاردى قابىلداۋعا كەڭەس بەردى. بۇل باستاما وتاندىق ساراپشىلار تاراپىنان قولداۋ تابۋدا.
قارجى سەكتورىنا سىناق
مەملەكەت باسشىسى قاجەت بولعان جاعدايدا مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا نۇسقاۋلىق شارالار قولعا الىناتىنىن, جاعداي ودان ءارى ۋشىعاتىن بولسا, ۇكىمەت پەن قارجى سالاسىنىڭ قۇزىرلى ورگاندارى بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدايتىنىن باسا اتاپ وتكەن ەدى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جوباەۆ قازىرگى الەمدىك ەكونوميكا تىعىرىققا تىرەلىپ, تەڭگە قۇنسىزدانىپ, كوروناۆيرۋس سالدارىنان كارانتين رەجىمىندە ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ, حالىق ۇيىندە وتىرۋعا ءماجبۇر بولعان قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا بانكتەر ءوز كليەنتتەرىنە كومەك قولىن سوزۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل قادامعا ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت مۇرىندىق بولىپ وتىر.
̶ نەسيەلەردىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋ, پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە دە وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرگە بانكتەر تاراپىنان بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن دە نازارعا الدى. بۇل رەتتە بىزدەگى Halyk Bank, «تسەنتركرەديت», Jýsan سياقتى ءىرى بانكتەر پرەزيدەنت ايتقان نەسيەلەردىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋعا, پايىزىن تومەندەتۋگە ەش قيىندىقسىز بارا الادى. سەبەبى ولاردىڭ ءبىر جىلدىق تابىسى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى. بۇل بانكتەر تاراپىنان رەزەرۆتەن تۇسكەن قاراجاتقا ورتا كاسىپكەرلىككە بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزىن تومەندەتۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. بىراق مۇنداي «جومارتتىقتى» بارلىق بانكتەر بىردەي جاساي المايدى. سەبەبى بۇل بانكتەر كوممەرتسيالىق ۇيىم بولعاندىقتان جۇمىسشىلارىنا تولەنەتىن جالاقىسى بار, وعان قوسا, بانك ءوزىنىڭ اينالما كاپيتالىن ساقتاۋعا مۇددەلى, – دەيدى ەكونوميست. سونىمەن قاتار بانك سالاسىنداعى احۋالدىڭ كۇردەلەنۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن 12 پايىزعا كوتەرگەنى تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز كاسىپورىندار مەن حالىقتىڭ 17 ترلن تەڭگە دەپوزيتتەگى اقشاسىنا بانكتەردىڭ پايىزى كوتەرىلدى دەگەن ءسوز. بۇل سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ دە قاراجاتى ارتقانىن بىلدىرەدى. س.جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, دەپوزيتتەرگە بەرىلەتىن ۇستەمە پايىز ارتقاندىقتان نەسيەنىڭ دە مولشەرلەمەسى 14-15 پايىزدان 17-18 پايىزعا دەيىن جوعارىلاۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى بانكتەر, شىققان شىعىن اقشالارىن نەسيە پايىزى ارقىلى جابۋدى كوزدەيدى.
ال بەرىلگەن نەسيەلەردى ۇستەمە پايىزسىز قايتاراتىنداي جاعداي جاساۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. سەبەبىن ەكونوميست بىلاي تۇسىندىرەدى:
̶ بانك تاراپىنان 1 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلىپ, ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە ۇستەمە پايىزسىز قايتاراتىن بولسا, اتالعان مەرزىم ارالىعىنداعى ينفلياتسيالىق جوعالتۋعا الىپ كەلەدى. بىراق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعان يپوتەكالىق بانكتەر مەن قورلاردا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ پايىزىن 3-4 ايعا ەسەپتەمەۋگە مۇمكىندىكتەرى بار, وعان الەۋەتى جەتەدى, – دەيدى س.جوباەۆ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قازىرگى جاعدايعا تۇسىنىستىك تانىتۋىن قاداپ ايتقانىمەن, نارىق زاڭى بويىنشا بۇل بانكتەرگە قانداي دا ءبىر ناقتى بۇيرىق بەرۋ مۇمكىن ەمەس. GSB UIB بيزنەستى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ سوزىنشە, ەندىگى «جۇكتىڭ اۋىر بولىگى» بانكتەردىڭ وزدەرىنە تۇسەيىن دەپ تۇر.
– الەمدە ورىن العان 2007-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسىنان كەيىن جاھانداعى ءىرى بانكتەردىڭ ءوزى داعدارىستان تولىقتاي ساۋىعىپ كەتتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. سول كەزەڭدە ۇلتتىق قوردان 4 ملرد دوللار قۇردىمعا كەتكەلى تۇرعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قۇتقارۋعا بەرىلگەن بولاتىن. مەملەكەت بىرنەشە بانكتىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الىپ, ول بانكتەر تىپتەن مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن ەدى. كەيىن «قۇتقارىلعان» بانكتەردىڭ بارلىعى بانكروت بولدى. قازىر «كەزىندە سونشاما قاراجاتتى وسى بانكتەر ءۇشىن جۇمساۋ قانشالىقتى قاجەت بولدى؟» دەگەن بەلى بۇكىر سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى ۇلتىق قوردىڭ قۇتقارۋ ءۇشىن بولىنگەن قاراجاتىنان كەيىن كوپ ۇزاماي 1-2 جىلدا بانكتەر بانكروتقا ۇشىرادى. اقىرى قۇردىمعا كەتەتىنى بار, نەگە بىردەن سول كەزدە بانكروت بولۋىنا كوندىكپەدىك دەپ وكىنەمىز. قانشاما قاراجات دالاعا كەتكەنىن كەيىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز, – دەيدى ساراپشى. وسى رەتتە, قازىرگى قىسىلتاياڭ شاقتا بانكتەر قانشالىقتى حالىققا كومەكتەسۋگە دايىن دەگەن سۇراق تۋىندايدى. م.حالىقتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نەسيە بويىنشا تولەمدەردى شەگەرۋگە مۇددەلى ەكەندەرىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. ەسكەرەتىنى, ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرىپ, سوعان ساي دەپوزيتتەردىڭ دە پايىزى كوتەرىلدى. بۇل دەپوزيتتەردىڭ يەسى – بانكتەردىڭ سالىمشىلارى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندى ولار سالىمشىلار الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداي الا ما؟ دەپوزيتتەردىڭ ەڭ تومەنگىسى 12 پايىزدان باستالادى. مۇنداي تالاپتاردى ورىنداۋ بانكتەر ءۇشىن قيىندىق تۋعىزباي ما؟ ەرتەڭ بانكتەر سالىمشىلار الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداي المايتىنىن ايتىپ, مەملەكەتتەن كومەك سۇرايتىنداي حالگە جەتپەي مە؟ GSB UIB بيزنەستى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى قازىرگى قارجىلىق كەلەڭسىزدىكتەرگە بايلانىستى مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.
سالىق سالماق سالمايدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسىپكەرلەر سالىقتىق جۇكتەمەنى ازايتۋعا قاتىستى قوسىمشا قولداۋعا مۇقتاج ەكەنىن ايتىپ, بۇل باعىتتا دا كەشەندى شارالار قولعا الىناتىنىن جەتكىزدى. ەكونوميست س.جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار جۇمىس ىستەسە دە, ىستەمەسە دە مەملەكەتكە تولەۋى ءتيىس سالىقتارى بار. مىسالى, م ۇلىك سالىعى, جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن جەكە ادامداردىڭ تابىس سالىعى, قوسىمشا قۇن سالىعى سىندى 11 سالىق ءتۇرى مىندەتتەلگەن. وسىنىڭ بارلىعى تولەنۋى ءتيىس.
– كەشە عانا مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك سالىقتان بوساتۋ تۋرالى شەشىمىن جاريالادى. بۇل قادام جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر ءۇشىن ايتارلىقتاي جەڭىلدىك بولماق. ال قالعان سالىقتارعا جۇمىس ىستەلمەگەن ۋاقىتتا تولەنبەگەنىمەن كەيىن تولەۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. بۇل قادام كارانتين كەزىندەگى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قولداۋعا باعىتتالعان باسىمدىقتار بولىپ وتىر, – دەيدى ول.
پرەزيدەنتتىڭ سالىققا قاتىستى شەشىمى ءدال ۋاقىتىندا قابىلدانعان قادام ەكەنىن م.حالىق تا اتاپ ءوتتى. بۇعان دەيىن نەسيە دەمالىسىنا بايلانىستى شارالار قابىلدانسا, ەندى كومەك رەتىندە سالىققا قاتىستى ناقتى شەشىم شىعارىلعانىن, اسىرەسە, بۇل قادام بيزنەس ءۇشىن اسا ءتيىمدى بولىپ وتىرعانىن ايتادى ساراپشى.
– سونىڭ ىشىندە ەڭبەكاقى قورىنا تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى جەڭىلدەتىپ, سالىقتان بوساتۋ اسا قاجەت شەشىم ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, ءاربىر ازامات تابىسىنان ءبولىپ تولەپ وتىرعان 10 پايىزدىق جەكە تابىس سالىعى, الەۋمەتتىك سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەمدەر, ياعني مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا تولەنەتىن تولەمدەردىڭ بارلىعىنان مەملەكەت قازان ايىنا دەيىن بوساتىپ وتىر. بۇعان قوسا, 20 پايىزدىق كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى جانە 12 پايىزدىق قوسىلعان قۇن سالىعىنان دا 3 اي كولەمىندە تولەۋ مىندەتتەلمەيدى. بۇل پايىزدار تۇپتەپ كەلگەندە ايتارلىقتاي سالماق تۇسىرەتىنىن ەسەپتەپ كورۋگە بولادى. بۇل ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاقسى كومەك دەپ ايتار ەدىم, – دەدى ەكونوميست.
پرەزيدەنتتىڭ كۇنى كەشە جاريالانعان مالىمدەمەسىندە ەكونوميكانىڭ ەڭ كوپ زارداپ شەككەن سەكتورلارىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى 6 ايعا (بيىلعى 1 ساۋىردەن 1 قازانعا دەيىن) ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان ۇستالاتىن سالىقتان جانە باسقا دا تولەمدەردەن بوساتىلاتىنىن ايتتى. بۇل تىزىمگە قوعامدىق تاماقتانۋ, ساۋدا, كولىك قىزمەتى, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت, ءىت, قوناقۇي, تۋريزم جانە باسقا دا سالالار كىرەدى. ەلدەگى تۇتاستاي كىرىس كوزى توقتاعان بۇل سالالاردىڭ جاعدايى راسىندا ءماز ەمەس. ءبىر جاعىنان كاسىپكەرلەر زارداپ شەكسە, ەكىنشى جاعىنان جۇمىسشىلار, ياعني قاراپايىم حالىق جالاقىسىنان قاعىلىپ وتىر. ناۋرىز ايىنىڭ 23-ءى مەن 27-ءسى اراسىندا ياعني 5 كۇندە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا, تۋريزم سالاسىندا جۇمىس ىستەگەندەردىڭ 80%-ى, ونەر جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنىڭ 76,8%-ى, قوعامدىق تاماقتانۋ 72,5%-ى ەڭبەكاقىسىز, جالاقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلگەن. وسى رەتتە تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىندە قولداۋ كورسەتىلەتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ وتىر. ەندىگى مەملەكەت وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دە, قاراپايىم حالىقتى دا تىعىرىقتان الىپ شىعۋ جولىن قاراستىرۋدا.