تۇراتىدا تۋعان تارلاندار

قوس باتىردىڭ تۋعان جەرى – تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى ۋست-كان اۋدانى, چەرنىي انۋي اۋىل­دىق اكىمشىلىگىنە قاراستى تۇراتى اتتى شاعىن مەكەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, بۇل ولكەگە قازاقتار حVIII عاسىردىڭ 60-جىلدارى كەلىپ قو­نىس­تانىپتى. رە­سەيلىك ميسسيونەرلەر تاراپىنان جەرگىلىكتى قازاقتاردى شوقىندىرۋ ءىسى جۇر­­گىزىلگەن. ءتىپتى ۇكىمەت ءوز قار­جى­سىنا اۋىلدىڭ ورتاسىنا شىر­­كەۋ تۇرعىزعان. بەرتىندە سول شىر­كەۋ قۇلاتىلىپ, ونىڭ ورنىنا قا­زاقتىڭ قوس باتىرىنىڭ ناسيحات تاقتاسى ورنالاستىرىلىپتى (سۋرەتتە).

جوعارىدا ايتقانىمىزداي قازاقتاردى شوقىندىرۋ بارىسىندا تۋعانباي جانە ەلەۋىس دەگەن ەكى ادام ميسسيونەرلەرگە قارسى شىعىپ, ءوز جاقتاستارىن باستاپ, قازىرگى تۇراتى اۋىلى ورنالاسقان جەرگە اۋا قونىستانعان.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باس­­تالعان جىلدارى بۇل اۋىلدا   20-25 ءۇي قازاق بولعان كورىنەدى. وسى بىرنەشە ءتۇتىننىڭ ەر ازاماتتارى ەل قاتارلى سوعىسقا اتتانىپتى. اياداي اۋىلدىڭ ءتورت جىگىتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان. وسىلاردىڭ ەكەۋى – قازاق. بۇلار ەرتەدە بۇعاۋعا باسىن يمەي كەتكەن تۋعانباي مەن ەلەۋىستىڭ نەمەرەلەرى.

قازىر چەرنىي انۋي اۋىلىن­داعى ورتا مەكتەپ ق.تۋعانباەۆتىڭ اتىندا بولسا, تۇراتىداعى باس­تاۋىش مەكتەپكە ج.ەلەۋىسوۆ ەسىمى بە­رىلىپتى. وسى باتىر قانداس­تارىمىز جايلى ايتار بولساق:

قادىران تۋعانباەۆ – 1942 جىلى 18 جاسىندا مايدانعا شا­قىرىلىپ, بارلاۋشى بولعان. كە­ڭەس ارمياسىنىڭ 333-ءشى ديۆيزياسى, 1116-شى اتقىشتار پول­كىندا جاۋىنگەرلىك مىندەتىن ات­قارادى. 1943 جىلى كەڭەس ارمياسى دنە­پرگە كەلىپ تىرەلەدى. نەمىستەر وزەننىڭ ارعى جاعالاۋىنا وتە كۇش­تى قورعانىس شەبىن قۇرىپ, كە­ڭەس اسكەرىنە قارسى سوققى الاپات بەرۋگە كوپ ۋاقىت دايىندا­لادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى ەڭ ءبىر شەشۋ­شى شاي­قاستاردىڭ ءبىرى وسى. اسكەر­لەردىڭ ارعى جاعالاۋعا امان-ەسەن ءوتىپ, شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ 333-ءشى ديۆيزياعا جۇكتەلىپتى.

قارسى جاعالاۋدىڭ بيىك دوڭە­سىنە ورنالاسقان جاۋ پۋلەمەتى قى­زىل ارميا اسكەرلەرىنە وق بۇر­كىپ, اتتاپ باستىرماي قينايدى. جاۋدىڭ پۋلەمەتىنە قارسى شاپقان قازاق قادىران گراناتا تاستاپ, تا­جالدىڭ ءۇنىن وشىرەدى. بىراق ءوزى دە اۋىر جارالانادى. 1944 جىلى 19 ناۋرىزدا قادىران تۋعانباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بە­رىلەدى. ەسىل ەر ونى كورە الماپ­تى. جار­لىق شىعاردان ءۇش اي بۇ­رىن قايتپاس ساپارعا اتتانعان ەكەن.

جانىبەك ەلەۋىسوۆ – 1925 جى­لى تۋعان. 1942 جىلى 17 جاسىندا مايدانعا سۇرانادى. بىراق ونىڭ ءوتىنىشىن كوميسساريات 1943 جى­لى قابىل ەتىپ, 6 ايلىق مەرگەندەر كۋرسىنا جىبەرەدى. سول جى­لى ول ۆورونەج مايدانىنىڭ 6-شى گۆار­ديالىق ديۆيزياسى 25-ءشى گۆار­ديالىق اتقىشتار پولكى قۇرا­مىندا سوعىستى باستاعان. 1943 جىلى 16 قازاندا دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زيدۋ­مىنىڭ جارلىعىمەن كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولادى.

ج.ەلەۋىسوۆ پۋلەمەت پولكىنا كوماندير بولىپ تاعايىندالادى. مايداننىڭ العاشقى كۇنى ونىڭ پولكى جاۋدىڭ 40 جاياۋ اسكەرىن ءولتىرىپ, 95 نەمىستى تۇتقىندايدى. جاكەڭ باستاعان پولك اسكەرلەردىڭ دنەپر, پريپياتي وزەندەرىنەن امان-ەسەن وتۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قو­سادى. 6-شى گۆارديالىق ديۆي­زيا­نىڭ كومانديرى گەنەرال-مايور گ.يۆا­نوۆتىڭ ەستەلىگىندە: ء«بىر شاي­قاس ءالى ەسىمدە: ۇرىس كە­زىندە پولكىنەن جال­عىز قالعان جانىبەك ءبىر پۋلەمەتتەن ەكىن­شىسىنە جۇگىرىپ ءجۇرىپ اتىسىپ, جاۋ اسكەرىن تۇساپ تۇردى. نەمىستەر ول جەر­دە بىرەۋ ەمەس, بىرنەشە ادام بار دەپ شاتاس­قان. مىنە, وسى باتىر قازاق بالاسى جانىبەك بولاتىن».

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جانى­بەك ەلەۋىسوۆ 1946 جىلى مايداننان ورالىپ, ءوزى تۋعان اۋىلداعى ورتا مەكتەپتە ديرەكتور بولادى. 1954 جىلى قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ, ۇزاق ۋاقىت شەمونايحا اۋدانىندا تۇرىپتى. كەيىن 1962 جىلى قازىرگى اتىراۋعا كوشىپ, دوسااف وبلىستىق فيليالىنىڭ سپورتتىق اتقىشتار كلۋبىنىڭ باسشىسى بولدى. قالالىق كەڭەستىڭ دەپۋ­تاتى بولىپ سايلاندى. قازىر اتىراۋ قالاسىندا باتىر اتىندا كوشە بار. 1972 جىلى دوسااف جەلىسى بويىنشا قازىرگى تاراز قا­لاسىنا اۋىستىرىلادى. 1991 جى­لى زەينەتكەرلىك دەمالىس شىعىپ, 1996 جى­لى 21 ساۋىردە تاراز قالاسىندا ومىردەن وزدى.