بارلىق سالادا قايتارىم مول بولۋعا ءتيىس

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا بولدى.

اق جاڭبىر

شىلدە, تامىز ايلارىندا تاۋلىكتەپ قۇيعان جاڭبىر قوستانايلىقتار كوپتەن بايقاماعان تابيعات قۇبىلىسى بولاتىن. كانىگى ديقاندار كوپ جاڭبىردىڭ مولشەرىنە دەيىن ءبىلىپ وتىردى. وبلىستاعى اتى اڭىزعا اينالعان عالىم-اگرونوم-ديقان ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي اينالاسى ەكى-ءۇش اپتانىڭ ىشىندە 9 ايدىڭ نورماسى جاۋدى دەپ باسىن شايقايدى. قۋاڭشىلىقتا شەگىرتكەدەن زارەسى كەتەتىن ديقاندار كەشتەۋ جاۋ­سا دا العاشىندا جاڭبىرعا قۋانىپ قالعان ەدى. بىراق جەر-كوكتى شىلقىتقان اق جاڭبىردان ابىرجي باستاعان. ودان كەيىن بىرنەشە كۇن قايتادان ىسىپ, ديقاندار ەگىن وراعىنا كىرىسە باستاعاندا-اق جاڭبىردىڭ قايتا ورالعان جايى بار. اينالدىرعان بىرنەشە كۇن قۇرعاقشىلىقتا ديقاندار ەگىننىڭ 10-15 پايىزىن جيناپ تا ۇلگەرگەن.

كەشە اسپاندى قورعاسىنداي اۋىر بۇلت قاپتاپ, تۇنىمەن جاۋعان جاڭبىر كۇندىز دە تىيىلمادى. ادەتتە, وبلىستىڭ باسقا وڭىرىندە توپىراقتىڭ تاڭدايى كەۋىپ جاتقاندا فەدوروۆ اۋدانىندا بيدايدىڭ تامىرى ناردەن قۇرعامايتىن. دەگەنمەن, مىنا جاڭبىردىڭ ارتىق ەكەنىن ديقانداردىڭ جۇزىنەن بايقاعاندايمىز. پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ ورنى بەلگىلەنگەن وسى اۋدانداعى «التىن ينۆەست» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ەگىس القابىندا تىگىلگەن اق شاتىردى تەسىپ كەتەردەي جاڭبىر سابالايدى. شىركىن, تابيعات ءسال سابىر ساقتاپ, كۇن اشىق بولعاندا وسى القاپتىڭ ءبىر جاعىندا باسىن ءيىپ كوتەرە الماي تۇرعان كۇنباعىس, ەكىنشى جاعىندا سارى التىنداي بيداي, ءۇشىنشى جاعىندا بىلمەگەن جانعا ءشوبى بەلۋاردان كەلەتىن شابىندىقتى ەلەستەتەتىن راپس القاپتارىنىڭ سانىنە كوز تويارلىقتاي ەدى. بۇل كورىنىس شارۋالاردىڭ بۇرىنعىداي پايدا تەك بيدايدا عانا ەكەن دەگەن ويدان ارىلىپ, نارىقتى تامىرشىداي تاپ باسقاندا, سوعان سايكەس سۇرانىمعا يە ءتۇرلى داقىلداردى ەككەندە تۇلكى بۇلاڭ بايلىقتىڭ ۇستاتارىن بىلە باستاعانىنىڭ كورىنىسى بولاتىن.

اق جاڭبىر شەلەكتەپ قۇيىپ تۇرعاندا پرەزيدەنت مىنگەن تىكۇشاق «التىن ينۆەست» شارۋاشىلىعىنىڭ القابىنداعى اق شاتىردىڭ قاسىنا كەلىپ قوندى.

ەكسپورت ۇلەسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك

وبلىس اكىمى نۇرالى سادۋاقاسوۆ ەلباسىنا وبلىستىڭ دامۋ قورىتىندىلارى مەن پەرس­پەكتيۆالارى تۋرالى ايتىپ بەردى. وبلىس ەكونوميكاسىن ايتقاندا الدىمەن ونەركاسىپ ءوندىرىسى اۋىزعا ىلىنەدى. ول زاڭدى. بۇگىنگە دەيىن 313 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى. كەن ءوندىرۋ ءىسى وڭىردەگى بارلىق ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 58 پايىزىن قۇرايدى. بۇرىن كەنىمەن, دانىمەن بەلگىلى قوستاناي وبلىسى سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ماشينا جاساۋ ورتالىعىنىڭ بىرىنە اينالا باستادى. جەڭىل ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى 2,6 ەسە ارتتى. وبلىس باسشىلىعى وبلىستا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ جانە بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ ءۇشىن رەسەي, بەلورۋس, ۋكراينا جانە الىس شەتەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىس­تار جاسايدى. بۇل جونىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «كەدەن وداعى تاۋار الماسۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ءبىز ازىرشە 90 پايىز قاجەتىمىزدى سىرتتان الامىز, ءوزىمىزدىڭ سىرتقا شىعاراتىنىمىز ماردىمسىز.

وسىنى وبلىس ويلاستىرىپ وتىر ما؟» دەپ سۇرادى. وعان وبلىس اكىمى: «بىزدەگى سىرتقى تاۋار اينالىمى جىلىنا 1 ميلليارد 800 ميلليون دوللار بولسا, سونىڭ 70 پايىزىن ەكسپورت, 30 پايىزىن يمپورت قۇرايدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ەلباسى مۇنىڭ قاناعاتتانارلىق كورسەتكىش ەكەنىن ايتا كەلىپ, يمپورت وسىدان ارتىپ كەتپەسىن دەگەن تىلەك ايتتى.

وبلىس مەجەسى – 4,5 ميلليون توننا استىق جيناۋ

كەزدەسۋدە اڭگىمەنىڭ باسىم باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ويىستى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىندا وبلىستا 50 ميلليارد تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى وندىرىلگەن. شارۋاشىلىقتار 72,6 مىڭ توننا مال ەتىنىڭ بارلىق ءتۇرىن جانە قۇس ەتىن, 261 مىڭ توننا ءسۇت وندىرگەن. ءىرى قارانىڭ سانى وسكەن, ول قازىر 422,3 مىڭ باستى قۇرايدى. وبلىستا بيىل 5 230,6 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگىلدى. ونىڭ ىشىندە 4014 مىڭ گەكتارعا بيداي, 243,4 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار, 504,5 مىڭ گەكتارعا جەمازىقتىق داقىلدار ورنالاستىرىلدى. وبلىس ديقاندارىنا وتكەن ەكى جىلعى قۋاڭشىلىق جەڭىل تيگەن جوق. وبلىس اكىمى نۇرالى سادۋاقاسوۆ ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلگەن كومەكتىڭ, جەڭىلدىكتەردىڭ ارقاسىندا قيىن جىل بولسا دا, ديقاندار ەڭسەسىنىڭ تۇسپەگەنىن ايتتى. اسىرەسە, ديقاندار العان كرەديتتىڭ پايىزدىق ۇستەمەسىن ارزانداتىپ, ونىڭ مەرزىمىنىڭ ۇزارتىلۋى كوپ جەڭىلدىك بولدى. وبلىستا جىل سايىن بيداي گەكتارى ازايىپ, ونىڭ ورنىنا مايلى داقىلدار مەن جەمازى قتىق داقىلدار كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بيداي بارلىق ەگىستىكتىڭ 92 پايىزىن قۇراسا, قازىر ونىڭ كولەمى 82 پايىزدان اسپايدى.

ەكى جىل بويى جەر اپشىسىن قۋىرعان قۇرعاقشىلىقتا وزىق ءادىستىڭ ارقاسىندا گەكتار ءتۇسىمى كوپتەگەن شارۋاشىلىقتا تومەندەگەن جوق. بيىل دا اۋا رايى ديقاندارعا وڭ قاباق تانىتا قويمادى. ماۋسىم ايى مەن شىلدەنىڭ ورتاسىنا دەيىن كوكتەن تامشى تامبادى. شىلدەنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كەشىگىپ جاۋعان جاڭبىر, ىلعالدىڭ تىم كوپ ءتۇسۋى ەگىنگە كەرى اسەر ەتتى. دەگەنمەن, وبلىس اكىمىنىڭ سەنىمى نىق كورىندى.

– بۇگىندە بارلىق القاپتىڭ 50 پايىزىنان ساپالى استىق جينالادى دەپ ويلايمىز, 45 پايىزى قاناعاتتانارلىق, ال 9 پايىزى تىم ناشار, بۇل بارلىق القاپتىڭ 400 مىڭ گەكتارىنداي بولادى. بيىلعى كۇزدە وبلىس ديقاندارى گەكتار باسى 10-10,5 تسەنتنەردەن ءونىم جيناماق, قامباعا 4-4,5 ميلليون توننا استىق قۇيىپ الامىز, – دەدى نۇرالى مۇستافا ۇلى. – بۇگىندە ەگىن وراعىنا بارلىق اۋداندار كىرىستى.

ەندىگى پايدا مال شارۋاشىلىعى مەن داقىلدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ەگۋدە

سونىمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا وبلىستا ىلكىمدى قادام بار. وبلىس اكىمى مۇنىڭ دا مەملەكەت تاراپىنان بولعان قولداۋ-كومەكتىڭ ارقاسىندا ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سوڭعى ءتورت جىلدا وبلىستا 23 ۇزدىك جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە 7 ساۋىن فەرمالارى, 7 ەت باعىتىنداعى شارۋاشىلىق, 5 مال بورداقىلاۋ شارۋاشىلىعى جانە 5 قۇس فابريكاسى قۇرىلدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا وتكەن جىلدار ىشىندە 1 تريلليون 600 ميلليون تەڭگە قولداۋ جاسالعانىن ايتتى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە جانار-جاعارمايعا, سۋبتسيديالارعا, گەربيتسيدكە, مال شارۋاشىلىعىنا بەرىلىپ وتىردى.

– ەندىگى جەردە ءبىر عانا ءدان, ونىڭ ىشىندە ءبىر عانا بيداي سەۋىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سۇرانىمعا يە ءونىمىن ءوندىرۋدى قولعا الۋ قاجەت. مال شارۋاشىلىعىن دامىتساق, سوعان سايكەس مالازىقتىق ءونىم ءوندىرۋدى كۇشەيتۋ كەرەك, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.

مۇنىڭ جاقسى مىسالدارى قوستاناي وبلىسىندا قازىردىڭ وزىندە بار. ءسوز العان «تۇرار» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋ­لى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى قاي­رات وسپانوۆ ەگىنمەن قاتار مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋدى قولعا العانىن ايتتى.

– 2010 جىلى 1200 باس تۇراتىن زاماناۋي ساۋىن فەرماسىن اشتىق. سيىرلار ءبىر ءساتتىڭ ىشىندە «كارۋسەل» ارقىلى ساۋىلادى. 2011 جىلى وبلىستاعى سياقتى ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق تا مول استىق جينادى, ءار گەكتاردان 30 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. سوسىن ءۇش جىلعا مال ازىعىنىڭ قورىن جاساپ الدىق. 2012 جىلى قۋاڭشىلىق بولىپ, ءشوپ از شىقتى. ال ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا مال ازىعى دا جەتكىلىكتى بولدى, مال توق بولعان سوڭ ءسۇت تە, اقشا دا, ادامدارعا جۇمىس تا بولدى, – دەدى قايرات وسپانوۆ.

كەزدەسۋدە ءسوز العان اۋىل شارۋاشى­لىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا داقىلدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ەگۋ باعىتىنىڭ باسىمدىعى بايقالادى. ەگەر 2009 جىلى بارلىق ەگىستىك القاپتىڭ 70 پايىزىنا بيداي سەبىلسە, قازىر ول 60 پايىز كولەمىندە. مينيستر داقىلدىڭ باسقا ءتۇرىن ەگۋگە كوشۋ ديقان ءۇشىن وڭاي ەمەستىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى. باسقا داقىل ەگۋ ءۇشىن باسقا تەحنولوگيا, باسقا تەحنيكا ءتۇرى, قويما كەرەك. ونىڭ بارلىعى دا ديقان ءۇشىن قارجىعا تۇسەدى. مينيستر قۇس ەتىنەن باسقا ەتتىڭ بارلىعى وزىمىزگە جەتەتىندىگىن ايتتى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەندىگى باعىتى ەكسپورتتاۋ بولۋى كەرەك.

ەلباسىنىڭ ءبىر ءتۇرلى ەگىستەن داقىلدىڭ باسقا تۇرلەرىنە كوشۋ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جەمازىقتىق داقىلدار كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن «يۆولگا حولدينگ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ۆاسيلي روزينوۆ تا قولدادى. ول ءوزى باسقاراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى حولدينگىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن, كوكونىس شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونى وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ قاتارىن كوبەيتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

– كەيدە قۇنارى از جەرلەرگە بيدايدان گورى جارما داقىلدارىن ەگۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولاتىندىعىن ەسكەرە بەرمەيمىز. دۇكەندەرگە بارساڭىز جارما سورەلەردە جاتپايتىندىعىن جۇرتتىڭ بارلىعى دا بىلەدى. سونىمەن قاتار, بارىنشا ۇقساتۋ ىسىنە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. ءبىر داقىلدىڭ وزىنەن قانشاما ءونىم, جارتىلاي دايىندالعان تاعامدار الۋعا بولادى. مۇنىڭ بارلىعى كەتكەن ەڭبەكتىڭ قايتارىمى دەگەن ءسوز, – دەدى ۆاسيلي روزينوۆ.

ادەتتەگىدەي, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستاناي وبلىسىنىڭ پوتەنتسيالىن جوعارى باعالادى.

– وبلىس قازاقستانداعى استىقتىڭ 30 پايىزىن, بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 10 پايىزىن بەرەدى. مۇنىڭ سىرتىندا قۋاتتى ءوندىرىسى تاعى بار. اكىمنىڭ بايانداعانىنداي, جالپى وبلىستاعى ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسى دەپ بىلەمىن. كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ كەلەدى. بيىل ەلىمىز بويىنشا 16 ميلليون توننا استىق وندىرىلەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ەندىگى كۇشتىڭ بار