ءوزىمىز تۋىپ-وسكەن باتىس قازاقستان وبلىسى اقجايىق اۋدانىنداعى بازارشولان اۋىلىنىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اجەپتاۋىر بيىك وبا بولاتىن. جىل سايىن مامىر ايىندا ات بايگەسى مەن پالۋان كۇرەسى ادەتتە سول ماڭدا وتەتىن. «وبا دەگەن – وبا اۋرۋىنان ولگەن ادامداردى ءبىر جەرگە جيىپ, كومگەن جەر» دەگەندى ۇلكەندەردەن ءجيى ەستىگەسىن بە, الگىندەي وبالاردىڭ توڭىرەگىنە جاقىنداۋعا جۇرەكسىنەتىنبىز...
اتپەن قاشىپ قۇتىلعان...
وتكەن عاسىرلاردا ەلگە ءولىم بولىپ تيگەن وبا اۋرۋىنان تالاي اۋىلدىڭ تايلى-تاياعى قالماي قىرىلىپ قالعانى تاريحي شىندىق. ەمى جوق ەرەكشە ىندەتتەن قۇتىلۋدىڭ سول كەزدەگى جالعىز جولى – اتالعان اۋرۋدىڭ اتى ەستىلگەن جەردەن ۇدەرە كوشۋ, قاشۋ بولىپتى.
تايپاق وڭىرىندە 1890-1976 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, ەرەكشە قاسيەتىمەن, ەمشىلىگىمەن تانىمال بولعان ارىستان اتا جۇمالى ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى ءبىر قىزىق حيكايانى اقسۋاتتىق زەينەتكەر مۇرات عۇبايدۋللين بىلايشا جەتكىزەدى:
...ارىستان جىگىت كەزىندە ناعاشىسىنىڭ ۇيىنە قىدىرىپ بارىپتى. ناعاشىسى بەرىش ەكەن, بولاشاقتى بولجاپ وتىراتىن قاسيەتى بار قارت كورىنەدى. جيەنىنە قوي سويىپ قوناقاسىن بەرىپ, تاڭەرتەڭ:
– جيەنجان, ءجۇر, مال شىعارىپ كەلەيىك, – دەپ ىلەستىرىپ شىعىپتى. قويدى قورادان شىعارىپ جاتىپ, ءۇڭىلىپ قاراپ تۇرىپ:
– ە, جاعداي قيىن ەكەن, بالام, – دەپتى. سويتسە ناعاشىسى ءتىرى قويدىڭ جاۋىرىنىن قاراپ, كۇندىك وقيعانى بولجاي بەرەدى ەكەن.
– مەن قازىر ىشكە كىرەمىن. سەن كىرمەي تۇرا تۇر. اناۋ اۋىلدىڭ باعىتىنان ءبىر اتتىلى شاۋىپ كەلە جاتىر. سونى الىستان توقتاتىپ, قايتارىپ جىبەر. سونان سوڭ اتىڭنىڭ ايىلىن مىقتاپ تارتىپ ال دا, جەلگە قاراي قاش! – دەپتى قارت, – قۇتىلساڭ سەن قۇتىلارسىڭ. ءبىز قۇتىلماسپىز. ەلگە وبا كەلگەن ەكەن!
ناعاشىسى وسىنى ايتىپ, جيەنىنە باتاسىن بەرىپ, باق تىلەپ, ۇيگە كىرىپ كەتەدى. ارىستان قاتتى تىكسىنىپ قالسا دا ناعاشىسىنىڭ قاداپ ايتقان كورىپكەلدىگىن سىناماق بولىپ, سىرتتا تۇرىپ كۇتەدى. الگىندەي بولماي ايتقان جاعىنان قۇيىن-پەرەن بولىپ شاۋىپ كەلە جاتقان بىرەۋ كورىنىپتى. حابارشىنى قاشىقتان ايقايلاپ توقتاتىپ, «بىلەمىز!» دەپ قايتارىپ جىبەرەدى دە, ارىستان ناعاشىسىنىڭ ايتقانىنا مويىنسۇنىپ, اتىن ەرتتەپ الىپ جەلگە قارسى جەلىپ جونەلگەن ەكەن.
جەلمەن تارالاتىن اجال ىندەتىنەن جيەنىن قۇتقارىپ جىبەرىپ, وزدەرى مەرت بولعان ناعاشىسى تۋرالى ارىستان ولە-ولگەنشە ايتىپ وتىرادى ەكەن...
ەسىڭدە مە, ەسىمتوبە؟!
اعام جانىبەك ايتاتىن وسى اڭگىمەنى ەستىگەن سايىن 1913 جىلى تايپاق وڭىرىندە, اتاپ ايتساق «ەسىم توبەسى» اتالاتىن جەردە (قازىرگى بازارشولان اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ەلدى مەكەن) بولعان الاپات وبا ەپيدەمياسى تۋرالى دەرەك ويىما تۇسەدى.
حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە (1900-1926) بۇرىن ورال گۋبەرنياسى, كەيىننەن ورال وبلىسى اتالعان وڭىردە وبا ىندەتى 43 مارتە باس كوتەرىپتى. بۇگىندە ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار بولىمىندە ساقتاۋلى تۇرعان «ۋرالو-كاسپيسكي كراي (ۋرالسكايا گۋبەرنيا ي بىۆشيە زەمليا ۋرالسكوگو كازاچەگو ۆويسكا ي ۋرالسكايا وبلاست) كراەۆەدچەسكي سپراۆوچنيك پو يستوري, گەوگرافي, ەكونوميكە ي بىتۋ رۋسسكوگو ناسەلەنيە كرايا» («جايىق-كاسپي ولكەسى», اۆتورلارى ك.ۆ.دانيلەۆسكي مەن ە.ۆ.رۋدنيتسكي, ورال قالاسى, 1927 جىل) اتتى كىتاپتا حح عاسىردىڭ باسىندا ورال گۋبەرنياسى اۋماعىندا بولعان وبا وشاقتارى تۋرالى تومەندەگىدەي مالىمەت كەلتىرىلەدى:
جوعارىداعى كىتاپتىڭ دەرەگىنشە, 1904-1926 جىلدار ارالىعىندا ورال گۋبەرنياسى اۋماعىندا 1585 ادام وباعا شالدىعىپ, سونىڭ 1564-ءى قازا تاپقان ەكەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ادام شىعىنى – 1904 جىلى سارايشىقتا (ول كەزدە گۋرەۆ ۋەزى ورالعا قاراعان) باس كوتەرگەن وبادا بولعان. سول جولى 416 ادام داۋاسىز دەرتتىڭ قۇربانىنا اينالىپتى. تۇتاس اۋىلداردى جايپاپ كەتكەن الاپات اپاتتىڭ قاتارىندا 1913 جىلى ەسىمتوبە مەن كالمىكوۆتا بولعان وبا وشاعى بار. سول جولى ەسىمتوبە اۋىلىندا 342 ادام وباعا ۇرىنىپ, سونىڭ بىرەۋى عانا امان قالعان ەكەن. قازاقتار «كىناز» دەپ اتايتىن كالمىكوۆ ەلدى مەكەنىنەن سول جولى 14 ادام وپات بولعان.
ارينە وبا وشاقتارىن اۋىزدىقتاۋدا سول كەزدەرى جاڭا قۇرىلا باستاعان وباعا قارسى كۇرەس ستانسالارى ەرەكشە قىزمەت جاساعان. داۋاسى, ەمدەۋ جولدارى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان اتىشۋلى دەرتپەن ءوز باسىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ كۇرەسكەن سول ءبىر ابزال جانداردىڭ ءىسى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. 1908 جىلى قازاقستانداعى تۇڭعىش وباعا قارسى زەرتحانا حان ورداسىندا اشىلسا, 1912-1913 جىلدارى جىمپيتى, كالمىكوۆ (قازىرگى تايپاق) جانە جاڭاقازان اۋىلدارىندا دا جۇمىس ىستەي باستاعان.
حالەلدىڭ جان كۇيزەلىسى
قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ (1883-1939) ورال گۋبەرنياسىنداعى وبا وشاقتارىن جويۋعا, حالىقتى قۇتقارۋعا, ساقتاندىرۋعا ءبىر كىسىدەي قاتىسقان.
1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينا اكادەمياسىن ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن, التىن مەدالمەن بىتىرگەن حالەل وفيتسەر رەتىندە كەلىسىمدى مەرزىمگە اسكەري مىندەتىن وتەۋگە جىبەرىلگەن. الدىمەن پەرم گۋبەرنياسىندا, كەيىن 2-ءشى تۇركىستان, 2-ءشى ورال كازاك-ورىس اتقىشتار باتالونىندا اسكەري كىشى دارىگەرلىك قىزمەت اتقارادى. وسى جىلدارى ورال قالالىق اۋرۋحاناسىندا ءبىر جىل مامانداندىرۋ كۋرسىنان وتەدى. 1912-1913 جانە 1915 جىلدارى وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەس ىسىنە قاتىستى. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن يمپەراتورلىق قولا مەدالمەن ماراپاتتالادى.
1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازەتىندە «تامىر ءدارى حاقىندا», «سارى كەزىك – سۇزەك», «جۇقپالى اۋرۋ حاقىندا» سىندى كاسىبي, الەۋمەتتىك-ساياسي تاقىرىپتاردا ماقالا جاريالاپ, وزىندىك وي-پىكىرىن ءبىلدىرىپ تۇردى. «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا» («قازاق حالقىنىڭ ىشىندەگى وبا ىندەتىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟» 1916 جىل) دەگەن كىتابى ءوز كەزىندە وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن تۇگەل قامتىعان ەڭبەك بولدى.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەسىمتوبەدەگى الاپات ىندەتتىڭ ناق ورتاسىندا بولعانىن ىعىلمان شورەكۇلىنىڭ «وبا» دەپ اتالاتىن ولەڭىنەن كورەمىز. «حالەلدىڭ اتىنان» شىعارىلعان ولەڭنىڭ كىرىسپەسىندە «1913 جىلى كالمىكوۆ قالاسىنىڭ ەسىمتوبەسىنەن وبا اۋرۋى شىققاندا ىشىندە بولعان دارىگەردىڭ جان كۇيزەلىسى» دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرىلىپتى:
بيسميللا, ءسوز باستايمىن قالام الىپ,
اق قاعاز, سياساۋىت تامام الىپ.
جىلىندا مىڭ توعىز ءجۇز ون ءۇشىنشى
كوپ حالىق اپات تاپتى نازالانىپ.
الاشا, ماسقار, تانا رۋلارى,
سارباستى, ەسىمتوبە تۇرۋلارى.
جاقسىباي, دەندەردەن دە كوپ كىسى ءولدى,
شاشىراپ قازالىعا جۇعۋلارى.
جىگىتتەر, دەي كورمەڭدەر قازا قايدان,
ءجۇزىڭدى راۋشان ەتكەي كۇن مەن ايدان.
ۇشىراپ وسى اپاتتان كوپ كىسى ءولدى
قىزىلجار, دەندەر مەنەن
جاقسىبايدان.
اپاتتى جامان اتاپ تاپتىق حابار,
پوچتالون, تەلەگرامم ءجۇرىپ شابار.
جادى ەتىپ ءبىر اللانى ءبىز دە تۇردىق
ساقتا دەپ پازىلىڭ كەڭ قادىر-جالەل.
دوكتوردىڭ قىزمەتىندە
تۇردىق ءدايىم,
كۇن بولدى زاماناقىر قايعى-ءۋايىم,
ساعىندىق ۇلكەن-كىشى ەل ادامىن
قۇربىنىڭ, اعا-جەڭگە قىزىل ءشايىن.
كىنازدىڭ بارىپ تۇردىق قالاسىنا,
قامالعان كارانتين اراسىنا.
اۋىلدان مال تابام
دەپ شىققانمەنەن,
وي ءتۇستى جىگىتتەردىڭ ساناسىنا.
قۋادى جالعان دۇنيە ادامزاتتى
تىرشىلىك قىزىعىندا بالدان ءتاتتى.
كومۋگە جەر قازۋشى بولماعان سوڭ
ولىكتى ءجۇز ەلۋدەن وتقا جاقتى.
اسپانعا ءتۇتىن شىقتى بۋداق-بۋداق,
توماردى كاربولكەمەن سالعان تۋراپ.
يەسى ءولىپ, ءتورت ت ۇلىك مال
توزىپ كەتتى
اقكولدىڭ باقاسىنداي ۋلاپ-شۋلاپ.
قاپ-قارا ءتۇتىن شالعان زىلماڭكەلەر
ادىرە قىر باسىندا قالدى قۋراپ.
كورەمى كوز الدىندا ويران ءۇيدى
مال قالىپ, قوجا باسىن جويعان ءۇيدى.
ىزبىراي, زىلماڭكەسىن – ءبارىن جاعىپ,
قارايتىپ كەرەگەسىن قويعان ءۇيدى.
كوبى ءولىپ, ازى قالدى وسى دەرتتەن,
كەم ەمەس ءۇشبۋ اپات جانعان ورتتەن.
سەكىلدى قارا سيا جۇققىشتىعى
اقىرى سەبەپپەنەن داعدىر جەتكەن.
حال بىلگەن, باتا وقىعان ادامداردىڭ
ءبارى دە ۇلەس الدى كەلگەن-كەتكەن.
قاماۋلى كارانتين اينالاسى
بۇل اپات مارقۇمدارعا بولدى وكتەم.
قايعىعا قاسىرەتپەن ازا بەرىپ
كۇيىنىپ ءسوز سويلەيمىز جازا بەرىپ.
ءدۇنيا, ادىرا قالساڭ ءبارى سونداي
ۋاقىتسىز ءشاي ىشپەيمىز قازا كورىپ.
تارتادى سانيتارلار سالىپ ىرعاق,
قۇر كەۋدە سۇيرەلەدى جەردى تىرناپ.
جينالىپ كوپ اعايىن قاۋىم بولىپ,
كۇن قايدا قۇران وقىر مولدا جيناپ.
جىگىتتەر, ارمانى جوق
ولگەن جاننىڭ –
اق جۋىپ, جانازا وقىپ
كومگەن جاننىڭ.
اي جاتتى كەيبىر ادام ءىسىپ-ءشىرىپ,
قىزىل يت كەۋدەسىندە ولگەن مالدىڭ.
كوز كوردى مۇنداي ءتۇرلى
عالاماتتى-اي,
جۇرەمىز دۇنيە قۋىپ سالاماتتا-اي.
ب ۇلىنگەن توپ-توپ بولىپ كوپ ادامدار,
سەكىلدى قيامەتتىڭ عالاماتى-اي.
ساۋ بولەك, اۋرۋ بولەك, ولگەن بولەك,
اينالا قاراۋىل تۇر ءدوپ-دوڭگەلەك.
اراننان قارعىپ وتكەن سۇر كيىكتەي
قاتىسقان قازا تاپتى ەلدەن بولەك.
باتىرلىق تىرلىك ەمەس
بولماي قورقاق,
ولگەندەر تولىپ جاتىر
بولىپ ورپاق.
قازاسىز بالا-شاعا ءتىرى قالدى,
سەكىلدى جۇتتان شىققان
بۇزاۋ-تورپاق.
بۇل دەرتتەن مىرزا-بايلار,
ءبارى دە ءولدى,
بەلگىلى جاسى جەتكەن كارى دە ءولدى.
قىزىل تون, يىق ىشىك, جىبەك كيىپ,
جاس جاندار قاسىرەتپەن جانىپ ءولدى.
ميراسقور بۇل ساپاردا بايىپ قالدى,
سەكىلدى ءوردى جايلاپ مالى كەلگەن.
بىرەۋلەر جانتالاسىپ, ساسىپ ولگەن,
قاسىرەت قارا تۇمان باسىپ ولگەن.
اسىل زات, جيعان اقشا, جيھازدارىن
جاسىرىپ ءار ورىنعا شاشىپ ولگەن.
قيعاش قاس قىزدار ءولدى قارقاراداي,
تىزدىرگەن مانەتتەرى جالتىراپ-اي.
تاعدىرعا بايبىشە دە مويىنسۇندى,
عالاجسىز اق ماڭدايى
جارقىراپ-اي.
قيىلعان قىرشىنىنان جاس ادامدار,
ولىمنەن حابارى جوق ماس ادامدار.
سۇپىلار, قاجى-مولدا, ءبارى دە ءولدى,
حالقىنا يناباتتى باس ادامدار.
بۇلاردىڭ اقىراپ-قاۋىس اجال
ايى-اي,
تابىلعان بۇل وقيعا قازالى ايى-اي.
جىگىتتەر, ءبىر قۇدايدان سۇرانالىق,
وسىنداي تاپ بولماعاي پالە-جاي-اي.
قايعىلى قازى, قارتا شايناعاننان
ۋايىمسىز ارتىق ەكەن قارا ءشاي-اي.
(ىعىلمان شورەك ۇلى, «ارىس» باسپاسى, الماتى, 2001 جىل, اتىراۋ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى, 194-197 بەتتەر).
مىنە, ءبىر اۋىلدى تىپ-تيپىل قىلعان وبانىڭ بىزگە بەلگىلى تاريحى وسىنداي. بۇگىن الەم جۇرتىن ابىگەرگە سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتى تۇسىندا بۇدان عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن بولعان وقيعانى ەسكە الا وتىرىپ, قاۋىپ كوپ, مۇمكىندىك از كەزدە اجالمەن ارپالىسقان اق جەلەڭدى جانداردىڭ رۋحىنا باس يەمىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى