قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق يدەياسىن العاش جاريالاعان م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى.
ەلباسىنا «ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇلدىزى» ناگراداسى تابىستالدى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ممۋ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچيمەن كەزدەستى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنا ارنالعان ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ كورمەسىمەن تانىستى جانە ممۋ مۋزەيىن ارالاپ كورىپ, وندا «قۇرمەتتى قوناقتار» كىتابىنا جازبا قالدىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆيكتور سادوۆنيچيمەن اڭگىمە كەزىندە الدىمەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان, ۇزاق ۋاقىت بويى جوعارى بەدەلگە يە بولىپ كەلە جاتقان وقۋ ورنى ەكەنىن جانە سۇرانىستاعى ماماندىقتار بويىنشا مامان دايىندايتىن ءىرى ءارى ماڭىزدى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
سودان كەيىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ دامۋ تاريحىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.
– مەن 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ممۋ قابىرعاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيانى جاريا ەتتىم. سوندا ءبىز جوسپارلاعان بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ تۇتاس تۇجىرىمداماسىن ۇسىندىم. ناتيجەسىندە, 2014 جىلى ءبىز وسى وداقتى قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدىق. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قيىندىقتارعا قاراماستان, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋدە. قىرىقتان اسا ەل بۇل بىرلەستىككە قوسىلۋعا نيەت ءبىلدىردى. ويتكەنى قازىرگى زاماندا ينتەگراتسياسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ينتەگراتسيا مەملەكەتتىڭ ودان ءارى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ەاەو-نىڭ بولاشاعى بار دەپ سانايمىن. الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار ەلباسى قازاقستاننىڭ استاناسىندا ورنالاسقان ممۋ فيليالىنىڭ دامۋ قارقىنىنا توقتالدى.
– رەسەي پرەزيدەنتىمەن كەلىسىمگە سايكەس ءبىز قازاقستان استاناسىندا ممۋ فيليالىن قۇردىق. بۇگىندە فيليالدىڭ اياسى كەڭەيىپ, ورىن جەتىسپەۋشىلىگى بايقالىپ جاتىر. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ممۋ فيليالى ءۇشىن جالپى اۋدانى 20 000 شارشى مەتر بولاتىن وقۋ كورپۋسىن پايدالانۋعا بەرەمىز, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, ممۋ فيليالىنىڭ جاڭا وقۋ كورپۋسى سارىارقا اۋدانىندا ورنالاسقان جانە 800 ستۋدەنتتى وقىتۋعا قاۋقارلى بولماق. جاڭا كەشەن 3 نىساننان تۇرادى: وقۋ كورپۋسى, جاتاقحانا جانە گاراج. وقۋ كورپۋسى 4 بلوكقا بولىنسە, جاتاقحانا 350 ورىنعا شاقتالعان. بۇعان قوسا بۇل عيمارات وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ الەۋەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
– ەگەر ءبىز العا جىلجىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستەن قالعىمىز كەلمەسە, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋمەن اينالىسۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ءبىز قازاقستاندا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن» قۇردىق. وسى جوعارى وقۋ ورنىنا سايكەس كونتينگەنتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىز بۇكىل ەل بويىنشا 22 زياتكەرلىك مەكتەپ سالدىق. بۇل مەكتەپتەردىڭ تۇلەكتەرى دۇنيەجۇزىلىك جانە حالىقارالىق وليمپيادالارعا قاتىسىپ ءجۇر, – دەدى ەلباسى.
ءوز كەزەگىندە رەكتور ۆيكتور سادوۆنيچي نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۋنيۆەرسيتەتكە ارنايى ات باسىن بۇرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى نىعايتۋداعى ەلباسىنىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– مەن ءسىزدىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە دەگەن ىقىلاسىڭىزدى وتە جوعارى باعالايمىن جانە ەاەو-نىڭ دامۋىنا قوسقان وراسان ۇلەسىڭىزگە تاڭدانامىن. ءسىز قاشاندا دۇرىس جانە ناقتى شەشىم قابىلدادىڭىز. بارلىق ۋاقىتتا ىنتىماقتاستىققا باسىمدىق بەردىڭىز, – دەدى ممۋ رەكتورى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ممۋ-دىڭ قۇرمەتتى دوكتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇلدىزى» جوعارى ناگراداسىمەن ماراپاتتالدى.
كوشپەلى كورمەنىڭ مازمۇنى كوشەلى
ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ىرگەسى قالانىپ, ىلگەرىلەۋى جولىنداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشەلى ىستەرى دارىپتەلگەن كوشپەلى كورمەنىڭ رەسەي استاناسىنداعى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن باستاۋ العانى دا ۇلكەن مانگە يە. ويتكەنى ءدال وسى وقۋ ورداسىندا وسىدان 26 جىل بۇرىن 1994 جىلى ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ كوپجاقتى, تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىعى فورماتىندا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جاريا ەتتى. سودان بەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ باستاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, بۇل يدەيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا ارقاۋ بولدى.
ەلباسى بىرەگەي يدەيانى ۇسىنىپ قانا قويماي, سونىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ومىرشەڭدىگى ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ممۋ قابىرعاسىندا اشىلعان كورمەنىڭ «ن.نازارباەۆ – ەۋرازيا ينتەگراتسياسىنىڭ ساۋلەتشىسى» دەپ اتالعانى دا سوندىقتان. اتالعان كورمە قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسىن بەكىتە تۇسكەن ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭىنەن قانات جايۋىنداعى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولىن جانە بۇل باستامانىڭ جاڭا جاھاندىق جاعدايداعى دامۋ باعدارىن جان-جاقتى كورسەتۋدى ماقسات تۇتتى.
ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى ءامىرحان راحىمجانوۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتتە جاساعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى ۇسىنىسى بۇگىندە ەاەو-نىڭ تابىستى جۇمىسىنىڭ ۇستىنى بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان – رەسەي: مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ ەتالونى», «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان تاجىريبەگە دەيىن» جانە «بولاشاق ينتەللەكتۋالدىق ۇلت» دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كورمەدە كەلۋشىلەرگە ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ارحيۆ, كىتاپ, مۋزەي قورلارىنان ماتەريالدار ۇسىنىلدى.
العاشقى بولىمدە ەلباسىنىڭ جەكە ءارحيۆىنىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە دايىندالعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ وزەگى رەتىندە قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ تاريحى مەن كەزەڭدەرى كورسەتىلدى. بۇل ءبولىمنىڭ ەكسپوزيتسيالارىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءار جىلدارى تاپسىرىلعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ماراپاتتار توپتاماسى, رەسەيدىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى ۇسىنعان سىيلىقتار كەشەنى, سونداي-اق قولتاڭباسىمەن سىيعا تارتىلعان كىتاپتار ۇسىنىلعان.
ەكىنشى بولىمدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تاريحى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى باعىتتا سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن بايلانىستىرىپ كورسەتىلگەن. وداقتىڭ دامۋ تاريحىنان حابار بەرەتىن فوتوماتەريالدار مەن ماڭىزدى قۇجاتتار بۇل ەكسپوزيتسيانىڭ مازمۇنىن اشتى.
ال ءۇشىنشى بولىمدەگى ماتەريالدار ەلباسىنىڭ دارىندى جاستارمەن, ستۋدەنتتەرمەن, جاس عالىمدارمەن, جاس كاسىپكەرلەرمەن جىل سايىنعى كەزدەسۋلەرىنەن سىر شەرتەدى. وسىنداي كوپتەگەن جۇزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق يدەيالارىن ايتىپ, جاستار ساياساتىن دامىتۋعا قاتىستى جوسپارلارىمەن بولىسكەن. ەكسپوزيتسيادا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىندە جۇيەلى دامۋعا باعىتتالعان ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى باياندايتىن ماتەريالدار قويىلعان. سونداي-اق مۇندا ەلباسىنا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى تاپسىرعان مانتيالار مەن باسقا دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ەستەلىك سىيلىقتارىن تاماشالاۋعا بولادى.
جاڭا عيمارات بەرىلەدى
بۇعان قوسا كورمەگە كەلۋشىلەر ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ جيناقتارىنان م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قاتىستى ارحيۆتىك جانە مۋزەيلىك ماتەريالدارمەن, اتاپ ايتساق, سىيلىقتار مەن قوعامدىق ماراپاتتار, فوتوماتەريالدار جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى وقۋ ورداسىندا وقىعان دارىستەرىمەن تانىستى.
كورمەنى تاماشالاۋ بارىسىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا كەلگەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتى سوزگە تارتتىق. ول جوعارىدا ەلباسى اتاپ وتكەن ممۋ-دىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى جاڭا عيماراتى تۋرالى ايتىپ بەردى.
– قازاقستان مەن رەسەي ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا قاشاننان تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. ونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە 1999 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمشارتتىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلعانىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. بۇل فيليال بۇگىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق عيماراتىندا ورنالاسقان. وسى ساپار بارىسىندا جاعىمدى جاڭالىق رەتىندە ممۋ فيليالىنا جاڭا عيمارات بەرىلەتىنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل ۇزاق ۋاقىت بويى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە ەدى. ممۋ فيليالىندا قازىر 605 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ سارىارقا اۋدانىنان ورىن تەبەتىن فيليالدىڭ جاڭا عيماراتى ستۋدەنتتەردىڭ سانىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. مۇنىڭ ءبارى – ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاسالعان جاعداي. ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىندا اتالعان فيليال دا جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋ فورماتى – ءبىزدىڭ جوو-لاردان وزگەشە. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلدەگى فيليالدا وقيتىن ستۋدەنتتەر 1-2 جىل ماسكەۋ قالاسىنا كەلىپ ءبىلىم الادى. مۇنى تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىرعان باعدارلاما دەۋگە نەگىز بار, – دەدى مينيستر.
بۇگىندە رەسەي استاناسىنداعى ممۋ-دە قازاقستاندىق 500-گە جۋىق ستۋدەنت وقىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرازى كورمەگە كەلىپ, تانىمىن كەڭەيتەتىن ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا قانىقتى.
– ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ءبىزدىڭ ەلدە اشىلعان ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىندا ءبىلىم الىپ جاتىرمىن. ەكونوميكا ماماندىعىنىڭ 2-كۋرس ماگيسترانتىمىن. قازىر ديپلوم قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرۋ ءۇشىن ماسكەۋ قالاسىندا ءجۇرمىز. ەلدەن جىراق جۇرگەن سوڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتكە ەلباسىنىڭ ات باسىن بۇرعانىن ەستىپ قۋانىپ قالدىق. بۇگىن كورمەنى تاماشالايىق دەگەن نيەتپەن ءبىر توپ قازاقستاندىق ارنايى كەلدىك. بۇل كورمە ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىمەن جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلكەن ىستەردىڭ اتقارىلعانىنا كوز جەتكىزە تۇستىك. كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى. قازاقستاننىڭ ەڭسە تىكتەپ, ەلەۋلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ەرەن ەڭبەگى سىڭگەن ەلباسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى ءبىز سياقتى جاس ۇرپاقتى ۇدايى العا جەتەلەپ, جىگەرلەندىرەدى, – دەدى ممۋ-دىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ستۋدەنتى بوتاگوز يبايدۋللاەۆا.
جالپى, ماسكەۋدەگى اتالعان كورمەگە 700-گە جۋىق ماتەريال اكەلىندى. ونىڭ ىشىندە 200-دەن استامى – جادىگەر, 250-ءى – مۇراعات ماتەريالدارى, قالعانى – كىتاپتار مەن فوتوبەينە ماتەريالدار. ەندى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى جاريا بولعان جەردەن باستاۋ العان ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ارناۋلى كوشپەلى كورمەسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا جالعاسىن تابادى.
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan» – ماسكەۋدەن (رەسەي)