الىمجەتتىككە قانداي جازا بار؟

قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ 15 پايىزى, ال اۋىلدىق جەرلەردە ءاربىر بەسىنشى ايەل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى. جىل سايىن ەلىمىزدىڭ داعدارىس ورتالىقتارىندا 25 مىڭنان استام ايەل زاڭگەرلەر مەن پسيحولوگ مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنسە, №150 سەنىم تەلەفونىنا حابارلاساتىندار سانى 15 مىڭنان اسىپ, 4 مىڭعا جۋىق زورلىق‐زومبىلىق كورگەن ايەلدەر مەن بالالار ۋاقىتشا جاتىن ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى ەكەن.

تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن جاندارعا ءزابىر كور­سەتكەندەردى جازالايتىن زاڭ­نىڭ الەۋەتى مەن جا­بىرلەنۋشىلەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى بۇل ماسەلەنى اشىق اڭگىمە الاڭىندا تالقىلاۋداي تالقىلاپ كەلەدى.

 «داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ وداعى» زتب باسقارما ءتورايىمى زۋلفيا باي­سا­كوۆا­نىڭ ايتۋىنشا, بيىل قاڭتار ايىن­دا اكىمشىلىك كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە وراي, جابىرلەۋشىگە ايىپپۇل سالۋ وتباسى بيۋدجەتىنە ايتارلىقتاي سالماق تۇسىرەتىندىكتەن, توقتاتىلعان. الاي­دا ايىپپۇلدى قوعامدىق جۇمىسپەن ال­ماستىرۋ تۋرالى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ ءوتىنىشى ەسكەرىلمەي وتىر. ەندىگى كە­زەكتە قۇقىق بۇزعان ازامات ەسكەرتۋمەن شەكتەلىپ, 15 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جۇزەگە اسادى. وت­باسىنداعى الىمجەتتىككە توسقاۋىل قويۋعا مۇنداي جازا ءتۇرى جۇمساق. سوندىقتان دا ونى قىلمىستىق زاڭناما دەڭگەيىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان زۋلفيا بايساكوۆا وتباسىنداعى كيكىلجىڭنىڭ زاردابىن بۇگىندە ايەلدەر عانا ەمەس, بالالار مەن ەگدە ادامدار دا تارتىپ جۇرگەندىگىن ايتادى. «اكە, انا, بالا» دەگەن ۇعىمداردى قۇرمەتتەمەۋ قوعامىمىزعا ءتان جايت ەمەس-ءتى. الايدا سوڭعى جىلداردا اجىراسقان وتباسىلار, اكەسىز وسكەن بالا ۇعىمىمەن قاتار جەتىمدەر, قارتتار, ءتىپتى انا مەن بالا ءۇيىنىڭ كوبەيۋىنە قىنجىلىسىن بىلدىرگەن ز.بايساكوۆا داعدارىس ورتالىقتارىنا بالالارىنان ءزابىر كورگەن انالاردىڭ دا باس ساۋعالاپ, اراشا سۇراپ كەلۋى جان­تۇر­شىگەرلىك جاعدايلاردىڭ كەڭ ەتەك الىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ كورىنىسى, دەپ اتاپ ءوتتى.

قازىرگى كەزدە ورتالىق ماماندارىن التى جىلدان بەرى كۇيەۋىنىڭ وزبىرلىعىن كورىپ كەلە جاتقان گ.كۋباشەۆانىڭ تاعدىرى الاڭداتۋدا. ونىڭ ورتالىققا كەلگەنىنە 20 كۇننەن اسقانىمەن, جابىرلەۋشىگە ءالى كۇنگە جازا تاعايىندالماعان. انا مەن بالالارىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ورتالىق ماماندارى گ.كۋباشەۆا­عا تەگىن ادۆوكات قىزمەتىن ۇسىنىپ وتىر. داعدارىس ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تاتيانا ميدونىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزستان ازاماتشاسى گ.كۋباشەۆانىڭ بۇل ورتالىققا ەكىنشى مارتە كەلۋى. تۋىستارى الىستا بولعاندىقتان, تۇرمىستا بولعان التى جىلدان استام مەرزىمدە توركىنشىلەمەك تۇگىلى, ۇيدەن قارىس قادام اتتاپ شىعۋعا تىيىم سالىنعان جاس كەلىنشەك ۇرىپ-سوعۋدان كوز اشپاعان. كۇيەۋى وتكەن جىلى اكىمشىلىك جازاعا تارتىلىپ, ايىپپۇل تولەگەنىمەن, وتباسىنداعى جاعداي وزگەرە قويماعان. بالالارىن وزىنە قارسى قويىپ, كۇيەۋىنىڭ قورقىتۋىمەن وتباسىنا ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. ۇزدىكسىز كۇش كورسەتۋ جالعاسا بەرگەندىكتەن, گ.كۋباشەۆا ورتالىققا قايتادان پانا سۇراپ كەلگەن. قازىرگى كەزدە ەكى بالا اناسىمەن, ەكەۋى اكەسىمەن قالعاندىعىن ايتقان ورتالىق ماماندارى بالدىرعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداۋلى. ورتالىقتىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتكەرى ءۇمىت امەتوۆا اكەسىمەن قالعان بالالاردىڭ جاعدايىن كورىپ قايتقانىمەن, ءتيىستى ورىندار تاراپىنان ناقتى قامقورلىقتىڭ جوقتىعىن العا تارتتى. ال تالعار قالاسىنان وتباسى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىنە اراشا سۇراپ كەلگەن ۆالەريانىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس. التى جاستان اسقان بالاسىمەن سەرگەلدەڭگە تۇسكەن جاس انا ءۇشىن وتباسىلىق ءومىر ما­عىناسىن جوعالتقان. سەبەپسىز, كەيدە قىز­عانىشتىڭ سالدارىنان كۇيەۋىنىڭ سوققىسىنا جىعىلىپ, اياعىندا قاشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. داعدارىس ورتالىعىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ۆالەريا ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن تۋىستارىنا ورالىپ, كۇيەۋىمەن زاڭدى تۇردە اجىراسقان. بىراق بۇل جاعدايعا قاراماستان, كۇيەۋى ونى باقىلاۋدا ۇستاپ, قورقىتۋىن توقتاتار ەمەس. ءتيىستى ورىنداردان جاۋاپ كۇتىپ وتىرعان ۆالەريا بالاسىنىڭ ومىرىنە الاڭداۋلى.

قازىرگى كەزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا كومەككە جۇگىنگەندەر سانى 1474-ءى قۇرسا, ولاردىڭ 310-ى­ داع­دارىس ورتالىعىن پانالاعاندار تىزىمىندە (106 ايەل مەن 204 بالا). گ.كۋباشەۆانىڭ قورعاۋشىسى الماتى قالالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ №9 زك ادۆوكاتى الما مۋسينا بۇگىندە داعدارىس ورتالىعىنا كۇيەۋىنەن ءزابىر كورىپ, پانا سۇراپ كەلگەن ايەلدەردىڭ كوپتىگىن ايتادى. تىپتەن اراشا سۇراعان قوڭىراۋلاردىڭ ءجيى تۇسەتىندىگىنە قاراپ, قوعامداعى بۇل جاعدايدىڭ كەڭ ەتەك الىپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن ا.مۋسينا جەڭىل جاراقاتتاعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكپەن جازالاۋ وتباسىنداعى «اگرەسسورلار» ءۇشىن بايلاۋلى قولىن بوساتقانمەن بىردەي بولىپ وتىر, دەيدى. الايدا جازا تۇرلەرىن كۇشەيتكەنىمىزبەن, قول كوتەرۋگە بەيىم تۇراتىن ەر ادامداردى بۇل ادەتتەن ارىلتۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان دا شەتەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ساراپتاپ, جابىرلەۋشىگە جازا ءتۇرى رەتىندە بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە ءماجبۇرلى تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

داعدارىس ورتالىعىنىڭ پسيحولوگى سالتانات ماۋسەيىتوۆا بالالار ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, ولاردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتا كۋاگەر رەتىندە ەمەس, جابىرلەنۋشى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت, دەيدى. بۇگىندە داعدارىس ورتالىعى ماماندارىنا تۇسەتىن سالماق تا, جاۋاپكەرشىلىك تە جوعارى. ارنايى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە وتباسى مۇشەلەرى قايتا تابىسىپ جاتادى. الايدا گ.كۋباشەۆانىڭ باسىنان وتكەن جاعداي ورتالىقتا تۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ايەلدەردىڭ دە باسىنان وتكەن. سوندىقتان جازالاۋ تۇرلەرىن كۇشەيتۋمەن قاتار «اگرەسسورمەن» دە جۇيەلى جۇمىستار قاجەت دەپ سانايدى پسيحولوگ مامان.

مىسالى, گەرمانيادا جابىرلەۋشىنى قاماۋمەن قاتار جارتى جىل وڭالتۋ وندىرىسىندە جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى كەزدە داعدارىس ورتالىعى كۇش كورسەتۋشى تاراپپەن جۇمىستاردى جولعا قويۋدىڭ ستاندارتتارى ازىرلەنگەن. س.ماۋسەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جابىرلەۋشى 15 تاۋلىك نەمەسە 3 جىل مەرزىمگە وتىرىپ كەلگەننەن كەيىن دە وتباسىنا, ايەلىنە, بالالارىنا قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەسە, ۇرىپ-سوعۋ جاعدايلارى قايتالانا بەرەتىنى انىق. وعان جابىرلەنگەن ايەلدەردىڭ ۇزاق جىلدار بويى ۇرىپ-سوعۋدىڭ قۇربانىنا اينالىپ وتىرعاندىعى دالەل.

پسيحولوگ مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, وتبا­سىنداعى كيكىلجىڭدى جاسىرىپ وتىرۋ سالدارى ستوك­گولم سيندرومىنا سوقتىرادى. بالاسىنان ايىرىلۋى, باس­پاناسىز قالۋ, ءتىپتى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بەدەلىنە بايلانىستى قوعامدىق پىكىردەن قورقۋ, ت.ب. جاعدايلار ايەلدەر مەن ەرەسەك بالالاردى ءماجبۇرلى تۇردە وسىنداي جاع­داي­عا دۋشار ەتەدى. قۇقىقتىق قوعامدا وت­با­سى قۇندىلىقتارىنىڭ مارتەبەسى جو­عا­رى بولماسا, ايەلدەردىڭ انا رەتىندەگى دارەجەسى ارتپاسا, ەر ادامدار وتباسىنىڭ تى­رەگى مەن مەملەكەتتىڭ قورعانى رەتىندەگى جاۋاپ­كەرشىلىگىن تۇسىنبەسە, ونىڭ سالدارى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا سوق­تى­راتىنى ءسوزسىز, دەيدى سالا ماماندارى.

قورىتا ايتقاندا, جاقىندا قوعام­دا­عى ايەلدەردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, ولار­عا قامقورلىق كورسەتۋ ماقساتىندا «قا­زاقستانداعى ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى جول كارتاسى» ازىر­لەندى. قازاقستان ايەلدەر كۇشتەرى اليانسى­نىڭ الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قول­داۋى­مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋى ناتيجەسىندە قول­عا الىنعان يگى باستاما قولداۋعا ءزارۋ ايەلدەردىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتقانداي. قازىرگى كەزدە ءبىر عانا الماتى قالاسىندا ايەلدەر 54 پايىزدى قۇراسا, ولاردىڭ ورتاشا جاسى – 35,2, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 78 جاس­تى قۇرايدى. جۇمىسپەن قامتىلعاندارى 52 پايىز بولسا, جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىندا 32 پايىز ايەلدەر ەڭبەك ەتەدى. بۇل كورسەتكىشتەردەن نازىك جاندىلاردىڭ قوعامنىڭ دامۋى جولىنداعى بەلسەندىلىگىن كورە­مىز. الايدا ولار وتباسىن ساقتاپ قالۋ, بالا تاربيەسى, دەنساۋلىق ماسەلەسىندە تۋىنداي­تىن تۇيتكىلدى جايتتاردىڭ كوپتى­گىن ال­عا تارتادى. كۇندەلىكتى ومىردە بەتپە-بەت كەلەتىن ماسەلەلەرگە جول كارتاسى دۇرىس باعىت سىلتەي السا دەگەن ۇمىتتەرى دە جوق ەمەس. بۇل ىستە قالالىق قانا ەمەس, وڭىر­لىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دا بەلسەندىلىگى قاجەت.

الماتى