«ايتەۋىر اقساقالدار ايتپادى دەپ...»

جاپون ماقالىنا جۇگىنسەك, «قارت كىسىنىڭ تاجىريبەسى تاسباقانىڭ ساۋىتىنان بەرىك». ول وكپەشىل, ءمىنشىل, كوڭىلىنە كىر ساقتاعىش, بىرەۋدىڭ ءىس-ارەكەتىن جوققا شىعارعىش ەمەس, «ارىستان ارتىنا قاراپ اقىرماس» دەگەندەي, كەلەشەكتىڭ تۇلعاسىن تاربيەلەيتىن كەمەل اقىلمان, كورەگەن كوشباسشى. دەمەك, ابايدىڭ حيكمەت كەۋدەسى, عۇلامالىق زەردەسى ەلدى دۇرىس جولعا باستاۋشى ءورى-قىرى بىردەي دانالىقپەن, ىزگىلىكپەن, ومىرلىك تاجىريبەمەن مۇزداي قارۋلانعان اقساقالدىڭ شىنايى تۇلعاسىن سيپاتتايدى. سوندىقتان دا:

ايتەۋىر اقساقالدار ايتپادى دەپ,

جۇرمەسىن دەپ, از عانا ءسوز شىعاردىق –

دەۋى حالىق تاعدىرىنا, ەل بولاشاعىنا, ونىڭ بىرلىك-تۇتاستىعىنا, اۋىزبىرشىلىگىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعاندىعىنان تۋىنداعان. زادىندا, ابايدىڭ ءاربىر ولەڭىنىڭ شىعۋ تاريحى بار. حاكىمنىڭ ءاربىر ءسوزى – سول ءبىر ءداۋىردىڭ سۋرەتى, تۇتاس ءبىر كەسەك كەمەڭگەرلىك كەڭەس. ول اسىل جۇرتىنىڭ العا باسۋىن, بيىكتەن كورىنۋىن, كوسەگەسى كوگەرىپ, تولىسىپ-جەتىلگەنىن كوكسەيدى. 1886 جىلى جازىلعان «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەيتىن نامىس ءارى سوگىس تولعاۋىندا:

اقساقالدىڭ, اكەنىڭ, ءبىلىمدىنىڭ,

سوزىنەن سىرداڭ تارتىپ, تەز جيرەنبەك –

دەيدى دە بۇل ويىن ودان سايىن «اقىلسىز شىنعا سەنبەي, جوققا سەنبەك», «يتتەي قور بوپ, وزىنە ءسوز كەلتىرمەك» دەپ, ونەرسىزدەردى, ق ۇلىقسىزداردى اشكەرەلەيدى, اقساقالدىڭ ءتىلىن الماعانداردى ايىپتايدى.

ون ءتورت جاسىنان باستاپ اكەسىنە قولعانات بولعان, ەل باسقارۋ ىسىنە ەركىن ارالاسقان, داۋ-شارلاردا ءمىنسىز تورەلىك ايتقان, زاماندى, قوعامدى حاس تامىرشىداي تانىعان, ادام بالاسىنىڭ تۇڭعيىق سىرلارىن قاپىسىز مەڭگەرگەن اباي:

مۇنداي ەلدەن بويىڭ تارت,

مەن قاجىدىم, سەن قاجى!

ايتىپ-ايتىپ ءوتتى قارت,

كونبەدى جۇرت, نە ىلاجى؟ –

دەپ, قازىنالى قارتتىڭ ەڭبەگى ەش بولعانىنا وزەگى ورتەنە وكىنەدى.

اباي رۋحاني قابىلەت, تانىم-تۇسىنىك, وي-پاراسات, ءبىلىم-بىلىك, سانا دەڭگەيى جوعارى ەستى اقساقالدى, ياعني ورىستىڭ ويشىلى نەكراسوۆ ايتقانداي, ء«بىر اۋلەتتىڭ تىرەگى, ار-ۇياتى, رۋحاني ۇستازى, دانالىق كوزى», «حالىقتىڭ, جالپى ادامزاتتىڭ دامۋىنا باعىت-باعدار بەرەتىن» تۇلعانى بىزشە ايتقاندا, كوپتى كورگەن, مىنەزگە باي, قايراتتى, نامىستى, جول-جوباعا جۇيرىك زيالى اقساقالدى ۇلگى ەتىپ وتىر. اسىلى, «اقساقالدىق», «ۇلكەندىك» ۇعىمىنا ۇشان-تەڭىز تاجىريبە, كەمەل كوزقاراس, ماقساتكەرلىك, كەڭپەيىلدىلىك, ەلشىلدىك-مەملەكەتشىلدىك, ەڭبەكشىلدىك, يماندىلىق, جاقسىلىقتى قورعاۋ, جاماندىقتى اشكەرەلەۋ ءتارىزدى قاسيەتتەر ەنەدى.

داناگوي, سىنشىل, الىستى بولجاعىش اباي ء«تىرى بولىپ توردە جوق, ءولى بولىپ كوردە جوق» «قارتاڭ باي», «قارتاڭ شال», «كەزبە شال» دەيتىن كوزبوياۋشى سۇرپاقبايلاردىڭ شاڭىن قاعادى, شايانداي شاعادى. ماسەلەن:

قارتاڭ تارتقان ادامنان وت ازايماق,

وت ازايسا, ءار ءىستىڭ ءبارى تايعاق.

شارۋاڭ ءۇشىن كورىنگەن اقىل ايتىپ,

جولىڭ تايعاق, اياعىڭ تارتار مايماق.

(«جۇرەك – تەڭىز, قىزىقتىڭ ءبارى –

اسىل تاس»)

بايبايشىل تارتىپ, باعا جوق,

جاستارعا جاپپاس جالا جوق.

جات قورانى كۇزەتكەن

قارتاڭ شالدا سانا جوق.

(«تۋعىزعان اتا, انا جوق»)

باسالقا ءسوز سەندە جوق,

ايتقان ءسوزىڭ «مالىڭ شاش».

يتشە ىندەت تىلەمەي

جات ۇيىڭدە, ولسەڭ دە اش!

ويلاپ-ويلاپ قاراسام,

وسىنداي شال قايدا جوق.

قوزعاۋ سالىپ قوزدىرعىش,

كەزبە شالدان پايدا جوق.

(«قايعى شىعار ىلىمنەن»)

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ستراتەگيالىق ءمان-ماعىناسى ايرىقشا ماقالاسىندا: «ابايدىڭ مول مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى» دەپ جازدى. ەندەشە, جاڭاشا كوزقاراس, جاڭاشا پايىم, اسىل قاسيەتتەرگە يە كىسىلىگى, تاجىريبەسى, تاعىلىمى مول داناگوي اقساقالدىقتىڭ زامانى تۋدى.