قيىرداعى قايىرىمدى قازاق

راسىندا حالقىمىزدىڭ باۋىر­مالدىق, ادامگەرشىلىك, يماني قاسيەتى بولماسا جۇزدەگەن ەتنوس وكىلدەرىن باۋىرىنا باسىپ, باسىنان سيپاپ, ءتاڭىر بۇيىرتقان نەسى­بەسىن ءبولىپ بەرەر مە ەدى. اباي اتا­مىز 14-ءشى قارا سوزىندە, راقىم­شىل­دىق, مەيىرباندىلىق, ءارتۇر­لى ىستە ادام بالاسىن ءوز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلاعانداي ولارعا دا بول­سا يگى ەدى دەمەك, بۇلار – جۇ­رەك ءىسى, دەيدى. ياعني دانا­نىڭ جوعا­­رى­­داعى ءسوزى «ادامداردى جاق­سى كور­مەيىن­شە, وزىڭە تىلە­گەن جاق­­سىلىقتى باس­قالارعا دا تىلە­مە­ي­ىنشە شىن مۇسىلمان بولا الماي­سىڭ» دەگەن يسلام وسيەتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر.

وسى ورايدا, قازاقتىڭ باۋىر­­مال­­دىعى جايلى مىنا ءبىر وقي­عانى اڭگى­مەگە تۇزدىق رەتىندە تولعاي وتىرا­يىن. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە تەحنيكا­لىق رەداكتور جانە كومپيۋتەرلىك دي­زاين ىسىنە جاۋاپ­تى زاۋرەش نۇعمانوۆا دەگەن قارىن­داسى­مىز بار. تۋعان جەرى – رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسى.

– ءۇشىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى, – دەيدى زاۋرەش ەسما­عۇلقىزى. – اكەممەن بىرگە قالا شەتىندە ورنالاسقان اسا ءىرى اسكەري قوسىنعا كەلدىك. مۇن­داعى وڭىر­لىك اسكەري قۇرىلىمنىڭ كومان­­ديرى گەنەرال-لەيتەنانت اعاي ا­كەيدىڭ جان دوسى ەدى. ەكەۋى ۇنەمى اڭعا بىرگە شىعاتىن ءارى بالا كەزدەن بىرگە وسكەن ەسكىنىڭ ادامدارى-تىن.

كەلگەن شارۋامىز تۇگەسكەن سوڭ سىرتقا بەتتەپ بارا جاتىپ, قوسىننىڭ شەرۋ الا­ڭىندا شۇپىر­لەپ تۇرعان سولداتتاردى كوردىك. بارلىعى قىزىل ارميا ساپىندا بورىشىن وتەۋگە كەلگەن جاس ساربازدار ەكەن. اكەي ولارعا تاڭىرقاي قاراپ: «تاۋىقتىڭ ۇرپەك بالاپاندارى سياقتى ساپ-سارى ءارى ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن وتە ءبىر قىزىق دۇنيە ەكەن» دەپ تىڭ كورىنىسكە باجايلاي قاراپ بارا جاتىپ, كەنەت «انانى قارا» دەدى تاڭدانىپ. جالت قاراسام, ساپ-سارى بالاپانداردىڭ ارا­سىندا قارعانىڭ بالاسىنداي قاپ-قارا بىرەۋ تۇر. اكەي: «وي­بۋ, مىنا جالعىز قازاق بالاسى جات جەردە قالاي كۇن كورەدى, وبال-اي» دەپ, كۇڭىرەنىپ كەتتى. جا­قىن­داپ بارىپ قارا بالادان «قاي­دان كەلدىڭ؟» دەپ سۇرادى. اناۋ «قازاقستاننانمىن» دەدى. «قى­زىم ۇرىستا تۇرىس جوق, مەن انا گە­نە­رال دوسىما سويلەسەيىن, مىنا با­لانى ۇيگە الىپ كەتەيىك», دەدى اكەم.

ءسويتىپ قارا بالانى گەنەرالمەن كەلىسىپ ۇيگە الىپ كەلدىك. ەكى جىل تاپجىلماي ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرا­تىن بولدى. ودان كەيىن اسكەري بورى­شىن وتەگەن ەسەبىندە ەلىنە قايتادى. قارا بالانىڭ ۇلتى دۇن­گەن, اتى – گەرا ەكەن. قاپشاعايدا تۋىپ-ءوسىپتى. قازاقشا اجەپتاۋىر بىلەدى, ورىسشاسى دا جامان ەمەس.

ماسەلە قارا بالانىڭ ۇلتىن­دا ەمەس, قازاق جەرىندە تۋىپ, قازاق­­تىڭ اۋاسىن جۇتىپ, ءتۇرى قازاققا ۇقساعان بەيۋاز بەينەنى كورگەن قيىرداعى ءبىر قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى ويانىپ, ونى تۇم­سىقتىعا شوقىتتىرماي باۋىرىنا باسقاندىعىن ايتپايسىز با؟! مىنە, بۇل قازاقتىڭ باۋىر­مال­دىعىنىڭ ناقتى دالەلى ەمەس پە؟!

ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كور­مەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ ارداقتى اباي اتامىز ايتقانداي نەمەسە اتاقتى جىراۋ بۇقار بابامىزدىڭ «اينالا الماي ات ءولسىن, ايىرا الماي جات ءولسىن, جات بويىنان ءتۇڭىل­سىن, ءبارىڭىز دە ءبىر ەنەدەن تۋ­عان­داي بولىڭىز» دەگەنى سياقتى قيىر­داعى باۋىرمال قازاق ەسماعۇل اعامىزدىڭ قايى­رىمدى ءىسى مۇنىمەن بىتپەيدى ەكەن. جارىقتىق جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلگەن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارى اتا-انادان بىردەي ايىرىلىپ جوق­شىلىقتان ەل كەزىپ, ەتەگىنە ءسۇرى­نىپ جۇرگەن نۇر­­لىباي اتتى جەتىم جىگىت­تى تاۋىپ الىپ: «ەي, باۋىرىم, جات جارىل­قاماي­دى, اعايىن الالامايدى دەگەن اتام قازاق. سەنىڭ توڭىپ جۇرگەنىڭ, مەنىڭ تويىپ جۇرگەنىم جاراماس, سەن ماعان ءىنىم بول, مەن اعالىققا جارايىن, ءجۇر ۇيگە» دەپ الىپ كەلىپ اۋزىن اققا تيگىزگەن, اسىراپ ساقتاعان.

زاۋرەش قارىنداسىم ايتادى: «قالادا ەڭسەلى ءۇيىمىز بولدى. اكەمىز كوزىنە قازاق كورىنسە, جەتەلەپ شاڭىراققا الىپ كەلەتىن. مەن ەس بىلگەلى قوناقسىز وتكەن كۇنىمىز جوق. مەنەن كەيىنگى ءىنىم سالا­ۋاتتىڭ ارمان دەگەن دوسى بار ەدى. تۇر­مىس-تىرشىلىگى تاقىل-تۇقىل. اكەم ونى دا بالا قىلىپ الىپ, باسىنا وتاۋ تىگىپ, قازانىنا اس سالىپ, تىرلىگىن تىكتەپ بەردى».

كەيدە ءبىز وسىنداي باۋىر­مال­دىق ۇلگىسىن عاراب پەن فاراب جۇرتىنان ىزدەپ, ءۇزىپ-ج ۇلىپ جەتكەن اڭىز-افساناعا ەنتەلەي ۇيىپ, ەتپەتتەي قۇلاپ وتىرامىز. مۇنداي باۋىرمالدىقتى ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جاسايدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلى دالامىزدان نەسىبەسىن ايىرىپ, ەسەن-ساۋ وتىرعان جۇزدەگەن ەتنوس قازاق باۋىرمال بولماسا باستارىنا باق قونار ما ەدى. وسىندايدا اسىلى وسمان اپامىز ۇنەمى ايتاتىن «قازاقستانداعى باسقا جۇرتتار قازاققا قارىزدارمىز» دەيتىن ءماندى تام­سىلىندە اتان تۇيەنىڭ جۇگى جاتقان جوق پا؟!

سونىمەن اڭگىمەنىڭ باسىنا قايتا ورالايىق. قيىرداعى باۋىرمال قازاقتىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ, ەكى جىلدىق اسكەري مەر­زىمىن اياقتاعان گەرا امان-ەسەن ەلىنە قايتادى. «اشتىقتا جەگەن قۇي­قانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەگەندەي, شاڭى­راعى­نان پانا تاپ­قان قازاق اۋلەتىنە حات جازىپ, ۇنەمى حابارلاسىپ تۇرىپتى.

ارادا تاعى ءۇش جىل وتكەندە, ياعني 1992 جىلى نۇعمانوۆتار اۋلە­­تىنە گەرادان حات كەلىپتى. «قۇر­­مەتتى اتا-انا, مەن شاڭىراق كوتەرىپ, وتاۋ قۇرماقپىن. ۇيلەنۋ تويىم­نىڭ قۇر­مەتتى قوناعى بولىپ, قۇدالىقتى باسقارىڭىزدار!». تۋعان ۇلىنداي بولىپ كەتكەن بالا­نىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسۋ ءۇشىن ەسماعۇل اعامىز جارى ساۋلە اپاي­مەن بىرگە الىپ-ۇشىپ جەتەدى. گەرا­نىڭ جارى ۇي­عىر قىزى ەكەن. ەكى جاق ۇيلەنۋ تو­يىن قازاق داس­تۇرى­مەن وتكىزىپ, الىس­تان كەل­گەن قوس قوناققا قاق توردەن ورىن بەرىپ, ءارى الىستان كەلگەن قۇرمەتتى قۇدا­لار دەپ تانىپ, ات-شاپان سىيلاعان ەكەن.

ەسماعۇل اعامىز 2010 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ساۋلە اپامىز قازىر بالا-شاعاسىمەن بىرگە جاڭا قونىس استراحان وبلىسى زنامەنسك قالاسىندا تۇرىپ جا­تىر. كەشە استاناداعى قىزى زاۋ­رەشكە حابارلاسىپ, «قورداي وقي­عا­سىنا الاڭداپ وتىرمىن, ءبىز­دىڭ گەرا قايدا ءجۇر ەكەن حابا­رىن ءبىلشى. قۇداي قازاقتى ب ۇلىن­شىلىكتەن ساق­تاسىن. بەرەكەسى بۇ­زىل­ماسىن» دەپ سالەم ايتىپتى.

سۋرەتتە: قيىرداعى باۋىرمال قازاق – ەسماعۇل نۇعمانوۆ