مارشال تيتونىڭ ورىنداۋىنداعى «قاراتورعاي»

تويدىڭ ابدەن قىزعان تۇسىن­دا موڭعوليا مارشالى يۋ.تسەدەن­بالعا يۋگوسلاۆيا ەلىنىڭ باسشىسى, اسكەري مارشال يوسيف بروز تيتو جو­لىققىسى كەلەتىنى جايلى حابار جەتەدى.

بروز تيتو  – 1892 جىلى حور­ۆاتيانىڭ سولتۇستىگىندەگى كۋم­رو­ۆەتس اتتى ەلدى مەكەندە تۋ­عان. ءبى­رىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. 1915 جىلى مايدان الا­ڭىندا جارالانىپ ورىستاردىڭ تۇتق­ىنىنا ءتۇسىپ, لاگەردە بولعان. وسىندا ءجۇرىپ ورىس ءتىلىن ۇيرەنگەن. ءتىپتى لەۆ تولستوي شىعارمالارىن تۇپ­نۇسقادا ءسۇيسىنىپ وقىعان. كەيىن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ حا­لىقارالىق قايراتكەرلەرىنىڭ بى­رىنە اينالىپ, 30 جىل مەملەكەت باسقارىپ, 40 جىل يۋگوسلاۆيا كوممۋنيستەرىنە كوسەم بولدى.

ءسويتىپ ەكى ەلدىڭ قوس مارشالى ماسكەۋ تورىندە قول الىسىپ, ورىس تىلىندە ارمانسىز اڭگىمەلەسكەن. ءبىر ارەدىكتە بروز تيتو: «سەكە, مەنىڭ ارمانىم بيەباۋدىڭ باسىندا تۇرىپ, سارى قىمىزدان قانعانشا ءبىر ءىشۋ. ەستۋىمشە, ءسىزدىڭ ەلدىڭ جاي­لاۋىندا تامىز­دىڭ شۇيگىن شو­بىنە پىسكەن قىمىز كوپ دەيدى. قۇ­داي بۇيىرسا, كەلەسى جى­لى بىرگە وتى­رىپ, جايلاۋدا قىمىز ىشسەك قالاي؟» دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ۇسى­نىس ايتا­دى. يۋ.تسەدەنبال جا­رىق­تىق «كەلىڭىز, قانشا ىشسەڭىز دە­ قىمىز تابىلادى» دەپ جالباق قاعادى.

سونىمەن كەلەسى, 1968 جىلى يۋگوسلاۆيا باسشىسى موڭعول ەلىنە كەلەدى. كومىلىپ قىمىز ىشە­دى. جۋىقتا وسى تاريحي ساپار جاي­­لى جازىلعان ەستەلىككە كو­زىم ءتۇس­تى. اۆتورى – موڭعولحۋ بەس­تاي­ ۇلى دەيتىن قازاق ەكەن. بۇل اعا­­مىز شىڭعىس حان جۇرتىنا اتى ءما­لىم جۋرناليست. ءبىر ايىبى – تەك موڭعولشا جازادى. ۇزاق جىل ەلدىڭ باس باسىلىمى «ۇنەن» («پراۆدا») گازەتىندە ءتىلشى بولعان.

مۇكەڭنىڭ ايتۋىنشا, بروز تيتونىڭ ءومىر-تاريحىندا كوش­پەندىلەردىڭ ءداستۇر-سالتى ايرىق­شا قىمبات. ويتكەنى 1915 جىلى ورىستىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن ول ورالعا جەر اۋدارىلادى. تيتو بۇل ارادان قاشىپ شىعىپ وم­بى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى الەك­ساندروۆسك اۋىلىندا جان­ساۋعالاپ جۇرگەن جەرىنەن قازاقتىڭ ءبىر بايى وكىل بالا ەتىپ «اسىراپ» الادى. ءسويتىپ تيتو قازاقتىڭ ۇلى بولىپ شىعا كەلەدى. وكىل اكەسىنىڭ سىبىرلىكتەردەن ساتىپ العان سۋ ديىرمەنىن ىسكە قوسىپ, ۇن تارتىپ قازاقتاردى قارىق قىلادى. 

بۇل وقيعا جايلى 1987 جى­لى ماسەكەۋدە جارىق كورگەن «وني وستايۋتسيا س نامي» اتتى تيتو­نىڭ ءوز ەستەلىگىندە: «تۇر­مەدە ءولىمشى قالدە جاتقان مەنى قازاقتىڭ ءبىر داۋلەتتى ادامى كەلىپ, الىپ كەتتى. 10 شاقتى كيىز ۇيدەن تۇراتىن قازاق اۋىلىنا اكەلدى. كەيىن بىلسەم بۇل جەر قازاق­تاردىڭ مەكەنى ەكەن. ورىس­تار ولكەنى «كيرگيزسكايا كراي» دەپ اتاعاندىقتان مەن ءوزىمدى ال­عاشىندا قىرعىزداردىڭ اراسىندا ءجۇر­مىن دەپ ويلادىم. كەيىن ءبىلدىم بۇلار ۇشان-تەڭىز دالانىڭ يەسى, ءارى كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى مۇراگەرى قازاقتار ەكەن. وكىل اكەمنىڭ تەك وزىندە 2500 جىلقى بولدى. مەن قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەيتىن جانە حالىق اندەرىن ناقىشتاپ ايتاتىن دا­رەجەگە جەتتىم. ايداۋدا جۇر­گەندە وكپەمە سۋىق ءتيىپ, اۋىر دەرت­كە شالدىققان ەدىم. قازاق اۋى­لىنا كەلىپ ۇزدىكسىز قىمىز ءىشۋدىڭ ارقاسىندا 3 جىلدا قۇلان-تازا ايىقتىم».

تاعى ءبىر دەرەك, ورىس قالام­گەرى ەۆگەني ءماتونيننىڭ «جزل» سەريا­سىمەن 2012 جىلى جارىق كورگەن «بروز تيتو» اتتى كىتابى بار. وسى تۋىندىنىڭ «رەسەي تۇت­قىنىندا بولعان كۇندەر» ات­تى بولىمىندە: «1917-1920 جىل­­­دار ارالىعىندا يوسيف بروز قىرعىزداردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇردى. ول ءوزىنىڭ وكىل اكە­سى جەك­سەنباەۆقا (تۇپنۇسقادا جاك­­سەن­باەۆ) ادال بولدى. ول ءوز اعايىن­دارىن (قازاقتاردى ايتادى) اقتاردىڭ بۇلاپ-توناۋىنا قارسى كوتەرىپ, حالىقتى بولشە­ۆيكتىك سەنىمگە باعىتتادى» دەپ جازىپتى. بۇل جازبادان ءبىز تي­تونى قازاق اسىراپ العانىن انىق اڭعارامىز.

سول سياقتى اتالعان تاقى­رىپ بويىنشا ىزدەنگەن قازاق ءجۋر­ناليسى قۋانىش احمەتوۆ مار­قۇمنىڭ پايىمداۋىنشا تي­تونىڭ اسىراپ العان وكىل اكەسى – يسا جەكسەنباەۆ دەگەن اۋقاتتى قازاق. ونىڭ ومبى قالاسىنا تاياۋ ماڭدا  جەكە شارۋاشىلىعى بول­عان. ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان, جىلقى وسىرگەن. ءتىپتى يسەكەڭ كور­­شى ميحايلوۆكا اتتى اۋىلدا تۇراتىن پولينا بەلوۋسوۆا دەگەن ورىس قىزعا قۇدا ءتۇسىپ, قالىڭ مالىن تولەپ تيتونى ۇيلەندىرگەن. ونىمەن قويماي قىزىل بورەنەدەن قيۋ­لاستىرىپ ءۇي سالىپ بەرگەن. يسەكەڭ 1937 جىلى ومبىلىق قاي­راتكەر مۇقان ايتپەنوۆتىڭ كونتر­رەۆوليۋتسيالىق توبىندا بولدى دەگەن جالا ارقالاپ, «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ كەتكەن ەكەن. ۇر­پاقتارى (جۇنىسوۆتەر) بار. ولار ومبى وبلىسى شارباقتى اۋدانى «قويشىباي» اۋىلىندا تۇرادى («ەگەمەن قازاقستان». 25 شىلدە, 2001 ج).

ءسوزىمىزدىڭ باسىنا قايتا ورا­لايىق. موڭعولدىڭ كەڭ كوسىلگەن دالاسى, شۇرقىراعان جىلقى, جايىلىپ جاتقان مالدى كورىپ, ءوزىنىڭ قازاق دالاسىندا وتكىزگەن كۇندەرى ەسىنە تۇسكەن تيتو «مە­نىمەن قازاق­شا سويلەسەتىن ادام بار ما؟»  دەيدى عوي. سول تۇستا موڭعوليانىڭ جوس­پارلاۋ اگەنت­­تىگىنىڭ توراعاسى, كەيىن مي­نيستر­­لەر كەڭەسىنىڭ  ءبىرىنشى ورىن­باسارى­ قىزمەتىنە دە­يىن كوتەرىل­گەن, با­لا كەزىن­دە قازاق­تاردىڭ اراسىندا ءوسىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن تۇمەن­بايىر راگشا دەگەن ازامات «كەل, سويلەسەيىك مەن بارمىن» دەپ­تى. ءسويتىپ, ەكەۋى كەڭ جايلاۋدا كيىز ۇيدە قىمىز ءىشىپ وتىرىپ قازاقشا كوسىلگەن كورىنەدى. سو­دان قىمىزعا قىزعان تيتو «مەن قازاقشا ولەڭ ايتام» دەيدى عوي. «قانداي ولەڭ ايتاسىز؟» «قاراتورعاي». قاسىنداعى راگشا دوسى دەرەۋ «مارشال تيتونىڭ ورىنداۋىندا قازاقتىڭ حالىق ءانى «قاراتورعاي» دەپ سالتاناتتى تۇر­دە جاريالاپ جىبەرىپتى. سودان ەكەۋى قوسىلىپ الگى ءاندى ايتىپ شىققان ەكەن. تىڭداپ وتىرعان باس حاتشى, مارشال تسەدەنبال قول سوعىپ قارىق بولىپتى.

بۇل وقيعانى حاتقا تۇسىرگەن ادام جوعارىداعى موڭعولحۋ اعا­مىز. ءبىز مۇكەڭنىڭ بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ۇلان-باتىردا جارىق كورگەن «قارلى التايدىڭ كۇمبىرى» اتتى مىڭ بەتتىك ەستەلىك-جازباسىنان الىپ, ءوزىمىز بىلەتىن دەرەك-دايەكتى قوسىپ قازاقتىڭ جال­پاق تىلىمەن وقىرمانعا جەتكى­زىپ وتىرمىز.

سۋرەتتە: كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە قىمىز ءىشىپ وتىرعان يۋ.تسەدەنبال مەن بروز تيتو. 1968 جىل. موڭعوليا.