«اباي جولىندا» ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ قۇنانبايدىڭ پورترەتىن سۋرەتتەگەندە بىلاي دەپ جازادى: «...قۇنانبايدىڭ جالعىز ساۋ كوزى ونىڭ كوتەرىڭكى جال تۇمسىعىنىڭ سول يىعىنا شىعىپ الىپ, قالعىماي, ساقشىداي باعىپ, وسى ءوڭىردى قالت ەتپەي كۇزەتىپ تۇرعان سياقتانادى. قويا بەرسىن, سالعىرتتىعى جوق سەرگەك, قاتال كۇزەتشى». تۇسىنگەن ادامعا وسىنداعى ەڭ سالماقتى ءسوز «سالعىرتتىعى جوق» دەگەن.
سالعىرتتىعى جوعىنىڭ ارقاسىندا عانا ول قالعىماي, ەلىن ساقشىداي باعىپ وتىر. ەگەر سالعىرتتىققا جول بەرسە ونىڭ يىعىنا يت پەن قۇس شىعىپ الىپ, ەلدىڭ ءوزى اۋا جايىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ول ءوز قوعامىنىڭ ۇلكەن جاۋلارىنىڭ ءبىرى سالعىرتتىق ەكەنىن جاقسى تانىعان جان.
ءبارى بىردەي قۇنانباي بولماعانىمەن ءبىزدىڭ جەتىلگەن قوعامىمىزدا دا ەلدى باعاتىن زيالى قاۋىم بار. قاي كۇندە اقىل دا, اقىل تۇتارلىق سالماقتى ءسوز دە سولاردان شىعۋى كەرەك. بيلىك ولاردىڭ ءسوزىن مويىنداي قويماعانىمەن ءبارىبىر ەسكەرەدى. ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ونىڭ ايتقان ءسوزى كوبىنەسە ءادىل, بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. مۇندايدى جۋرناليستەر كوتەرگەنىمەن اۋزىنىڭ دۋاسى جوق, قانشا جەردەن اششى شىندىق, ادىلەتتى داۋ بولسا دا بيلىك وعان نازار اۋدارمايدى. ەجەلدەن كونسەرۆاتيۆتىك ۇستانىمدى قولاي كورەتىن بيلىگىمىز كوبىنە «سونىڭ كەرەگى بار ما» دەگەننەن اسا قويمايدى. ال قوعام «جۋرناليست بولعان سوڭ جازۋ مىندەتى عوي, ايتقانى دۇرىس ەكەن, بىراق سونىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي - اۋ» دەپ جۇرە تىڭدايدى, بايىبىنا بارمايدى.
مۇندايدا سوڭعى ءسوز زيالى قاۋىمدا بولۋى كەرەك. ءبارىنىڭ پارقىن ايىراتىن ولاردىڭ اقىل-ويى ءجۋرناليستىڭ كوتەرگەن ماسەلەسىنە سىني كوزبەن قاراپ, تاجىريبەسى مەن بىلىمىنە سۇيەنىپ, ءوزىنىڭ سالماقتى ءسوزىن سول عانا ايتا الادى. الايدا ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم ونداي سالماقتى ءوزىنىڭ يىعىنا جولاتقىسى كەلمەي تۇر, ويتكەنى وعان بويىنداعى سالعىرتتىق جىبەرمەيتىن سياقتى.
ينتەلليگەنتسيا دەگەن ءسوزدى قازاقشا «زيالى قاۋىم» دەپ اتاعان الدىڭعى اعالارىمىز ونىڭ وي ەڭبەگىمەن اينالىساتىن ءبىلىمدى جانە شىعارماشىل توپ قانا ەمەس, ورتاعا وي تاستايتىن, ادىلەتتى ارقاشان جاقتايتىن, ادامگەرشىلىك تاربيەنىڭ دە قاينار كوزى بولۋعا ءتيىستى دەپ وسىناۋ بيىك اتاۋدى ويلاپ تاپتى ەمەس پە؟ فيلوسوف امانگەلدى ايتالى اعامىز ءوزىنىڭ «ينتەلليگەنتسيا مەن زيالى قاۋىمنىڭ تاريحي جاۋاپكەرشىلىگى» اتتى ماقالاسىندا (17 ماۋسىم 2014 جىل. https://e-history.kz/kz/contents/view/2121) مۇستافا شوقايدىڭ زيالى قاۋىم دەپ كىمدەردى ايتامىز دەگەن ساۋالعا قالاي جاۋاپ بەرگەنىن كەلتىرەدى: «بiر قاراعاندا, جەڭiل كورiنگەنiمەن, شىن مəنiندە بۇل ساۋالعا دۇرىس جاۋاپ قايىرۋ وڭاي ەمەس. وقىعان, تəربيە كورگەن ادامنىڭ بəرiن «زيالى» دەپ اتاپ, ونى سول ادام وزi تəن بولعان ۇلتتىڭ «ۇلتتىق زيالىسى» قاتارىنا قوسا بەرۋگە بولادى دەپ ويلاساق, ءسوزسiز, قاتەلەسەمiز. بiزدiڭشە, بەلگiلi بiر مۇرات ماقساتتاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جəنە سول بەلگiلi مۇرات-ماقساتتار توڭiرەگiنە جينالعان وقىمىستىلاردى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىق زيالىلار قاتارىنا تەك وز حالقىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جəنە əلەۋمەتتiك دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتە الاتىن ادامدار عانا كiرە الادى. زيالىلاردىڭ مiندەتi ۇلى دا قاسيەتتi بولۋى سەبەپتi وتە اۋىر. حالىقتى ۇلت دەڭگەيiنە كوتەرۋ, ياعني جەرi, سۋى, قازىناسى, تiلi مەن دiنi بار بولعان حالىق بۇقاراسىن بiرلەستiرiپ, ولاردىڭ ساناسىن بiرتۇتاس ساياسي, əلەۋمەتتiك, ۇلتتىق ساناعا جەتكiزۋدە ۇلى تاريحي مiندەتتiڭ ماڭىزدى بiر بولiگi زيالىلاردىڭ ۇستiنە جۇكتەلەدi» دەگەن ەكەن ول. سونىمەن بىرگە ا.ايتالى اعامىز «زيا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «جارىق» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ايتا كەلىپ, «ول جارىق — ار-وجداننىڭ, يماننىڭ نۇرى. «زيالى» دەگەن ۇعىم قازاق دۇنيەتانىمىندا ءبىلىمدى, مəدەنيەتتىلىك, ازاماتتىق سەزىممەن قاتار يماندىلىق, ار-وجدان, مەيىرىمدىلىك, راقىمدىلىق قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەيدى ول.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى ومىرىمىزدە وسى تالاپتارعا ساي كەلەتىن زيالى قوعام بار ما؟ ارينە, جوق دەپ ايتا المايسىڭ, از بولسا دا بار. بىراق ولار سالعىرت. ال سالعىرتتىق ورىستار ايتاتىن «راۆنودۋشيە», ياعني بەيجايلىق, نەمقۇرايلىقتان دا جامان. سوڭعىسى كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىندا بولۋى مۇمكىن, ويتكەنى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءبىلىمى, اقىل پاراساتى, ادامگەرشىلىگى, يماندىلىعى تەرەڭ ەمەس. سوندىقتان بەيجاي, ال زيالى قاۋىمدا وسى ايتىلعان قاسيەتتەردىڭ ءبارى بار, بىراق... بىراق ول - سالعىرت.
اباي ءوزىنىڭ وتىز ءبىرىنشى قارا سوزىندە: «وي كەسەلدەرى: ۋايىمسىزدىق, سالعىرتتىق, ويىنشى-كۇلكىشىلدىك...» دەيدى. وكىنىشكە قاراي ءبىز زيالى قاۋىمىمىز وسىنداي كەسەلگە ۇشىراعان سياقتى. ايتپەسە مىنا, تومەندەگى ماسەلەگە نە ايتۋعا بولادى؟
قۇداي بەرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جاقسى بولسىن, جامان بولسىن وتىز جىلداي ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. قازاق ۇلتى ءوزىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, الەمنىڭ باسقا دا مارتەبەلى حالىقتارىنىڭ ساناتىنا ەندى. ءوزىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەدى, استاناسىن جاڭادان تۇرعىزدى, حالىقارالىق بىرنەشە ماڭىزدى شارانى وتكىزىپ, الەمنىڭ اۋزىنا ىلىكتى. ونەردەن, سپورتتان شىققان ساڭلاقتارىمىز ەلىمىزدىڭ اتاعىنا اتاق, داڭقىنا داڭق قوسىپ جاتىر. قالامىز بەن دالامىزدى جاڭعىرتىپ, تاريحىمىزدى دا تارازىلاپ, وتارلاۋشىلار كورسەتىپ, سىزىپ كەتكەن ءبىراز ادىلەتسىزدىكتەردەن دە باس تارتىپ جاتىرمىز.
بىراق... بىراق ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى ەكى بىردەي ۇلكەن قالامىزدىڭ اتىن وزگەرتە الماي, ءالى كۇنگە وتارلاۋشىلاردىڭ بەرگەن اتىنان ارىلا الماي كەلەمىز. نەگە؟
ءتىپتى بۇل اتاۋلار سوڭعى وتارلاۋشىلاردىكى دە ەمەس, بۇرىنعىلارىنىڭ بەرگەن اتاۋلارى ەدى عوي. سولتۇستىك شىعىستاعى قيماقيا دەگەن ەجەلگى قالانىڭ ورنىنا سالىنعان وتارلاۋشىلاردىڭ قامالىنىڭ اتاۋى قالامىزعا يە بولىپ, قازاقشالاعاندا ادامنىڭ نامىسىنا تيەتىن «پاۆەلدىڭ سىيى» بولىپ تۇر. وتارلاۋ قۇرالى قامالدى تۇرعىزعان پاتشانىڭ شەنەۋنىكتەرى 1861 جىلى پاتشانىڭ بالاسىنىڭ تۋ قۇرمەتىنە سولاي اتاسا ءبىز دە ءالى كۇنگە سول اتاۋدان ارىلا الماي, باس شۇلعىپ كەلەمىز.
وتارلىق ەزگىدەن تولىق قۇتىلا الماعاندىعىمىزدىڭ, ءوزىمىزدىڭ ەركىمىزدىڭ وزىمىزدە بولماعاندىعىنىڭ ءبىر ايعاعى بولىپ ەكىنشى قالامىز «پەتروپاۆل» دا تۇر. ونىڭ ءتىپتى ەجەلدەن جەر اتىمەن بايلانىستىرىلعان ءاپ- ادەمى «قىزىلجار» اتاۋى دا بار...
جۋرناليستەر, كەيبىر عالىمدار ەكى قالانىڭ دا اتىن وزگەرتۋ تۋرالى كوپتەن بەرى ماسەلە كوتەرىپ كەلەدى. بىراق سونى قولداپ, وزدەرىنىڭ سالماقتى ءسوزىن ايتا الاتىن زيالى قاۋىم جوق. ىشتەرىنەن ءبارى دە وسىلاردىڭ وزگەرگەنىن قالايدى ەمەس پە؟ ەندەشە نەگە ۇندەرىن شىعارىپ, جۋرناليستەردى قولدامايدى؟
وسىنىڭ ءوزى سالعىرتتىق كەسەلدەن سياقتى. بىرەۋ ىستەسىن, مەن ارالاسىپ قايتەمىن دەگەن سياقتى پيعىل ابدەن باستارىن باۋراپ العان. جوعارىداعى اتاۋلار جاندارىن اۋىرتادى, بىراق سونىمەن كۇرەسۋگە سول باياعى سالعىرتتىقتان شىعا المايدى. ەگەر زيالى قاۋىم سالعىرتتىقتان ارىلماسا ءبىزدىڭ العا قادام باسۋىمىز دا قيىن-اۋ. وسىلاي كەتە بەرەتىن بولسا جاڭاعا قول جەتكىزبەك تۇگىلى بارىمىزدان دا بىرتىندەپ ايىرىلا بەرەتىن شىعارمىز. سالعىرتتىق-جامان كەسەل.
قىزىلجار