كەرەكۋلىك مولدا اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ ەرتەدە جازعان «قازاق شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگى بار. وندا قازاقتاردىڭ قاجىلىق ساپارعا قاي كەزدەن باستاپ بارعانى جايلى مالىمەت كەلتىرەدى. ماشەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ العاشقى قاجى ۋاق نۇركەن دەگەن ادام ەكەن. ەكىنشى رەت 1858-ءشى قوي جىلى ك ۇلىك ساماي سوپى مەن نوعاي بايجان حازىرەت قاجىلىققا بارىپ, سول جاقتا ولگەن. وسى ءسوزدى جازىپ وتىرعان ءماشھۇر ءجۇسىپ مەن ءدال سول جىلى تۋىپپىن (1858), قازىر 70 جاستامىن, دەيدى. ال ءۇشىنشى رەت 1874 جىلى توبىقتى قۇنانباي, ايدابول قيشىل قىستاۋباي, اتباسارلىق ەگىزەك, جانايدار, قۇلان قىپشاق شونتىباي باستاعان ورتا جۇزدەن 20, كىشى جۇزدەن دوسجان حالفە, نۇرپەيىس حازىرەت باستاعان 100 ادام باردى, دەيدى. بۇل قازاقتىڭ ەسكى ەسەبى بويىنشا قاراكيىك جىلى ەكەن.
ماشەكەڭنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, مەككەگە ءۇشىنشى رەت بارعان قاجىلار اۋەلى قازاقتىڭ ماسكۇبىن ء(ماسحابىن) انىقتاتىپ, ودان كەيىن ورتالارىنان راسحود شىعارىپ, بولاشاقتا قاجىعا كەلگەن قازاقتار تۇراقتايتىن «قازاق تاقياسى» اتتى قوناقۇي سالدىرىپ, ونى قۇنانباي قاجىنىڭ اتىنا جازدىرعان. كەيىن قوناقۇيدى ورمانشى حاسەن شايقى داۋلاپ العان, ودان كەيىن توقال ارعىن ەشمۇحامەد داۋلاعان, بۇل كۇندە تاقيا دوسجان حالفەنىڭ اتىندا ەكەن, دەيدى (م.كوپەي ۇلى. قازاق شەجىرەسى, الماتى «جالىن». 1993 ج. 11-ب). ماشەكەڭ «وسىنى جازىپ وتىرعان مەن 70 جاستامىن» دەگەنىنە قاراعاندا, تاقيانىڭ دوسجان حالفە اتىنا جازىلۋى 1928 جىلى ىسكە اسقانى.
قوناقۇيدى 1905 جىلى قاراشا ايىندا قاجىلىققا اتتانىپ, 1906 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا قاسيەتتى ساپاردان ورالعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ءوز كوزىمەن كورگەن. قاجىنىڭ بالاسى احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە: «قاسيەتتى مەككە قالاسىنا بارعان شاكارىم اتاسى قۇنانباي باسشىلىعىمەن سالىنعان تاقيانى (تاكيەنى) ىزدەپ, تاۋىپ بارادى. بiراق «مەنەن بۇرىن باسقا قاجىلار كiرiپ قالعان ەكەن. ولاردى رەنجiتپەي, پاتەر الىپ ءتۇستiم» دەيدى قاجى (احات شاكارiم ۇلى. قاجىلىق ساپارى // اباي. – 1994. – № 9. – 37 ب.).
مەككە ساپارى جايلى جانە اتاسى قۇنانباي تۋرالى جازعان شاكارىمنىڭ «اتام جايلى ايتسام» دەگەن ەستەلىگى بار. وسى جازبادا قاجى: «قۇنانباي اتام 1874 جىلى قاجىعا بارعاندا قازاقتار تۇسەتىن مەككەدە ءبىر تاقيا ءۇي ساتىپ الىپ, قۇدايى قىلىپ ەدى. مەن پاقىر 1905 جىلدان 1906 جىلعا قاراي قاجىعا بارعاندا تاقيانى كوردىم. كىشى جۇزدەن سۇلتان دەگەن عالىم جىگىت يە بولىپ تۇر ەكەن. باسىندا قاجى مارقۇمنىڭ قويعان كۇتۋشىسى قاناتباي سوپى ەدى. ول كىسى ولگەن سوڭ كەمپىرى قولىنداعى جيەن قىزىن سۇلتانعا بەرىپ, تاقياعا يە قىلىپتى. بىراق سۇلتان ايتتى: تاقياعا مەن يەلىك قىلعانمەن بۇل كۇندە ول كىشى ءجۇز دوسجان قاجىنىڭ اتىندا جازۋلى تۇر» دەگەن دەرەكتى العا تارتادى.
كەلەسى ءبىر دەرەككە نازار اۋدارايىق. 1937 جىلى التاي-شاۋەشەك ولكەسىنەن ءبىر توپ قازاق قاجىلىققا بارعان. وسىلاردىڭ ىشىندە 15 جاستاعى بوزبالا, كەيىن تۇركيالىق اقساقال اتانعان دالەلحان جانالتاي بولعان. وسى كىسى ءوزىنىڭ 2000 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قيلى زامان – قيىن كۇندەر» اتتى ەستەلىگىندە, مەككەگە كەلگەن ءبىزدى وزبەك ابدۋللا بۇحاري دەگەن ادام قابىل الىپ, قالاداعى قازاقتاردىڭ دالەلى (كۇتىپ الۋشىسى) قۇسايىن سۇرۋجي دەگەن ادامعا تاپسىردى. ول كىسى ءبىزدى بۇرىننان بەرى قازاقتار تۇسەتىن قوناقۇي – قازاق تاقياسىنا اكەلدى دەپ ەسكە الادى.
دالەلحان اتامىز 1950-جىلدارى تۋعان جەرىن تاستاي كوشىپ ۇندىستانعا اۋىپ كەلەدى. 1955 جىلى ءۇندىستان اتىنان ەكىنشى رەت قاجىلىققا بارادى. وسى ساپارىندا اتامىز 1937 جىلى اكەسىمەن بىرگە تۇسكەن قازاق تاقياسىن كورگەنىن, بىراق بۇلاردى ءزايني كوشەك دەگەن تۇرىك دالەلى قابىلداعاندىقتان بارا الماعانى جايلى جازىپ, «مەن بارعاندا قوناقۇيدىڭ بۇرىنعى دالەلى قۇسايىن سۇرۋجي قايتىس بولىپ, ءىنىسى ابدۋللا سۇرۋجي يە بولىپ وتىر ەكەن» دەيدى (د.جانالتاي. «قيلى زامان – قيىن كۇندەر». – الماتى: دقق, 2000 ج. 125-ب). جوعارىداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1955 جىلدارى «قۇنانباي تاقياسى» امان-ەسەن تۇرعانى انىق.
جۋىقتا تاعى ءبىر دەرەكتىڭ ۇشىعى شىقتى. وتكەن جازدا ۋمرا قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە بارعان استانالىق جاندوس قونىسپاەۆ دەگەن جاس ازامات اۋعانستاندا دۇنيەگە كەلىپ, مەككەدە ەرجەتكەن يسا دەگەن قازاق بالاسىمەن تانىسادى. «يسانىڭ تاعدىرى اركىمنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن وقيعالارعا تولى. بالا كەزىندە ءزامزام بۇلاعىنىڭ باسىندا شومىلىپ ءوسىپتى. ول كەزدە ءزامزامنىڭ بۇلاعى يبراھيم ماقامىنىڭ تۇسىندا ەكەن... كوز اشقالى مەككەدە وسكەندىكتەن كوپ نارسەگە قانىق, شاھار تاريحىن دا جاقسى بىلەتىن بوپ شىقتى», دەيدى جاندوس ابۋمۋتاليف ۇلى.
ەكەۋارا اڭگىمە بارىسىندا يسا باۋىرىمىز: «مەنىڭ بالا كەزىمدە, ياعني 1980- جىلدارى ءال-حارام مەشىتىنە جاقىن ورنالاسقان قازاق تاقياسىنا بارىپ, ىشىنە كىرىپ ۇنەمى دارەت جاڭارتاتىن ەدىم. قاسىندا وزبەك, ۇيعىرلاردىڭ دا دالەلى (وكىلدىگى) بىرگە ەدى. انا ەكەۋىنە قاراعاندا, قازاق دالەلى ۇلكەن ءارى ەڭسەلى كورىنەتىن. كەيىن ارابتار بايىپ كەتىپ, سول ماڭداعى جاتاعان ۇيلەردىڭ ءبارىن كۇرەپ تاستاپ جاڭادان بيىك قوناقۇيلەر سالدى» دەمەسى بار ما.
مىنا جاڭالىققا ەلەڭ ەتكەن ازاماتتار «سەن كورگەن قازاق تاقياسى قاي جەردە ورنالاسقان ەدى؟» دەپ سۇرايدى عوي. يسا: ء«ال-حارام مەشىتىنەن الىس ەمەس جەردە «سۇق ساعير» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋماق بولدى. وسى اۋداننىڭ مەشىتكە قاراعان بەتىندە تاقيا تۇراتىن. ءدال قازىر تاقيانىڭ ورنىندا «دار ءال-تاۋھيد» اتتى قوناقۇي تۇر».
ال مىنا ءبىر سۋرەت ەرتەرەكتە تۇسىرىلگەن «سۇق ساعير» اۋدانىنىڭ مەشىتكە قاراعان اۋماعى ەكەن. ياعني, يسا باۋىرىمىز ايتىپ وتىرعان تۇسپال وسى. سۋرەتتەگى جىپىرلاتىپ رەتسىز سالىنعان كونە ۇيلەردىڭ ءبىرى «قازاق تاقياسى» بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى تاقيانىڭ ورنىنا سالىنعان «دار ءال-تاۋھيد» قوناقۇيى ءدال وسى جەردە. ءال-حارام مەشىتىنە ىرگەسى ءتيىپ تۇر. قالاي دەسەك تە, قۇنەكەڭدەر قازىعىن قاداعان قازاق تاقياسىنىڭ سورابى بەرتىنگە دەيىن ساقتالعان كورىنەدى.