پارلامەنت ماجىلىسىندە وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى جان-جاقتى تالقىلاندى.
بيۋدجەتكە قىمقىرىلعان 10,4 ملرد تەڭگە قايتارىلدى
القالى جيىندا ءسوز باستاعان پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسيمباەۆا پالاتا ماقۇلدايتىن زاڭ جوبالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدى ءارى كۇردەلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ – مەملەكەت قاراجاتىن باقىلاۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 93-قادامىندا اۋديت پەن مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىستارىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قازىر وسى مىندەتتەردى ورىنداۋ بويىنشا بىرقاتار ناقتى شارا قابىلدانىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ءتيىستى زاڭناما جەتىلدىرىلىپ, ادىسنامالىق بازا ازىرلەندى, مەملەكەتتىك اۋديتورلارعا سەرتيفيكاتتاۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە 2019 جىلى مەملەكەتتىك اۋديتورلار انىقتاعان قارجىلىق بۇزۋشىلىق كولەمى 4 ەسە ازايدى. ناقتىراق ايتساق, 2015 جىلى مۇنداي بۇزۋشىلىق كولەمى 1,9 ترلن تەڭگەنى قۇراسا, 2019 جىلى ول 478 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن. قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردى جويىپ, قىمقىرىلعان قاراجاتتى بيۋدجەتكە قايتارۋ بويىنشا دا وڭ ديناميكا بايقالۋدا. وتكەن جىلى بيۋدجەتكە 10,4 ملرد تەڭگە قايتارىلدى, الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 10 ەسەگە دەيىن ءوستى, – دەدى ۆيتسە-سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭ كورسەتكىشتەرمەن قوسا سالادا ءالى دە بولسا شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمالار بار ەكەن. مىسالى, مەملەكەتتىك ورگاندار بولىنگەن قاراجاتتى ەسەپتى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن فورمالدى تۇردە يگەرىپ قالۋعا ۇمتىلۋىن توقتاتار ەمەس. بۇل بيۋدجەتتى اتقارۋدا ساپالى ناتيجە كورسەتۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ورگانداردا سالىنعان قاراجاتتىڭ جوسپارلانعان ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدەگى تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىستەمەسى جوق. بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ ولشەمشارتتارى دا ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدى.
– بۇگىنگى ۇكىمەت ساعاتىندا قابىلدانعان شارالاردىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىن بولعىزباۋ جانە ازايتۋ, بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىن, اۋديت پەن قارجىلىق باقىلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ودان ءارى قانداي شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن تالقىلايمىز. ءبىز بۇل ماسەلەنى 2016 جىلى Nur Otan پارتياسىنىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندەگى فراكتسياسىنىڭ جينالىسىندا, سونداي-اق 2017 جىلى وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا ارنايى تالقىلاپ, ءتيىستى ۇسىنىستار بەرگەن ەدىك. بۇگىنگى تاقىرىپ اياسىندا وسى ۇسىنىستاردىڭ ورىندالۋ ناتيجەسى دە قارالادى, – دەدى گۇلميرا يسيمباەۆا.
ەلەكتروندى اۋديت جەمقورلىقتىڭ الدىن الادى
ودان ءارى كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىسى جونىندە پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ دەپۋتاتتار الدىندا كەڭىنەن ايتىپ بەردى.
– 2015 جىلى «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» نەگىزگى زاڭنىڭ قابىلدانۋى قازاقستاندا مەملەكەتتىك اۋديت جۇيەسىن قۇرۋعا باستاما بولدى. مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ سەرتيفيكاتتالعان قىزمەتكەرلەرى 2017 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى قابىلداعان جاڭا ستاندارتتار بويىنشا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا 2018 جىلى زاڭنامالىق بازا جەتىلدىرىلدى جانە مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ ودان ءارى دامۋىنا تۇرتكى بولدى. تۇزەتۋلەر پاكەتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەحانيزمدەردى كۇشەيتۋگە, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردىڭ كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە ەلەكتروندى اۋديتكە كوشۋگە مۇمكىندىك بەردى, – دەدى مينيستر.
جاۋاپتى ورگان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ جانە ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 4 جىل ىشىندە ۇلتتىق كوميسسيا 1,5 مىڭنان استام مەملەكەتتىك اۋديتوردى سەرتيفيكاتتاۋدان وتكىزگەن. سونىمەن قاتار بارلىق مەملەكەتتىك جانە اتقارۋشى ورگانداردا 54 ىشكى اۋديت قىزمەتتەرى قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك اۋديت جانە تاۋەكەلدەر جونىندەگى كەڭەستەردىڭ 79 وتىرىسى وتكەن. ال قاشىقتان تەكسەرۋ ادىستەرىن ەنگىزۋ جانە دامىتۋ اۋديت وبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتقان. ساتىپ الۋدا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ كورسەتكىشى 19%-دان 2%-عا دەيىن كەمىگەن.
– بىلتىر ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتى 245 ملرد تەڭگە سوماسىندا قارجىلىق بۇزۋشىلىق جاعدايىن انىقتاپ, بۇل كورسەتكىش قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار جالپى سوماسىنىڭ 39%-ىن قۇرادى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسى بويىنشا قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ نەگىزگى كولەمى بۋحگالتەرلىك ەسەپتىلىكتى جۇرگىزۋ تارتىبىنە (77%), جوسپارلاۋ مەن باسقا دا شىعىستاردى پايدالانۋ كەزىندە بيۋدجەتتىك قارجىنى اسىرا كورسەتۋگە (12%), كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى اكتيۆتەرىن باسقارۋعا (4%) بايلانىستى بولىپ تۇر. اتالعان ماسەلەلەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا جۇرگىزىلگەن جۇمىسقا ۇقساس بارلىق نەگىزگى پروتسەستى اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى جۇيەلى شەشۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك اۋديتكە كوشىرۋ ارقىلى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن قولدانا وتىرىپ, الدىن الۋ ءاۋديتىن دامىتۋ كوزدەلدى. بۇل تۇرعىدا جوسپارلى تەكسەرۋلەر 6,5 ەسەگە ازايدى جانە اۋديتورلاردىڭ اۋديت وبەكتىلەرىن ارالاۋ مەرزىمى قىسقارتىلدى, – دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
قارجى ءمينيسترى بيىل العاش رەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىگىنە اۋديت جۇرگىزەتىنىن حابارلادى. سونىمەن قاتار ول سالاداعى پروبلەمالار تۋرالى ءسوز قوزعاپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2017-2019 جىلدار ارالىعىندا 16 اۋديتور مەن كومەكشى بولىمشەنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى ۇستالىپ, سوتتالعان. اۋديتورلاردىڭ جەمقورلىققا شاتىلۋىنا تەكسەرەتىن نىساندارمەن تىكەلەي بايلانىسۋى ىقپال ەتەدى. بۇگىندە ءاۋديتتىڭ 44%-ى ونلاين تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر.
اۋديتورلىق قىزمەتتى اۋتسورسينگكە بەرۋگە اسىقپاۋ كەرەك
پارلامەنت ءماجىلىسى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى گۇلجان قاراعۇسوۆا بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسىرەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك اۋديت جانە تاۋەكەلدەر جونىندەگى كەڭەس سياقتى قۇرالداردى پايدالانۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول 2017 جىلى ۇكىمەت ساعاتىندا ايتىلعان دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس قارجى مينيسترلىگى ىشكى اۋديت قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىستەمەسىن ناقتى كريتەريلەرمەن ازىرلەگەنىن, مەملەكەتتىك ورگانداردى باعالاۋ ادىستەمەسىن پىسىقتاعانىن, وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارعانىن مالىمدەدى.
– قارجى مينيسترلىگىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستاماسىمەن تەكسەرىستەردى اۋديتورلىق ۇيىمدارعا اۋتسورسينگكە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قاراستىرۋعا ءالى ەرتە. حالىقتىڭ شاعىمدارى مەن وتىنىشتەرىنە جاۋاپ بەرۋ جانە سول بويىنشا تەكسەرۋگە شىعۋ – بۇل مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل قىزمەتتى اۋتسورسينگكە بەرۋدىڭ 2007 جىلدان بەرگى حالىقارالىق تاجىريبەسى بويىنشا اۋتسورسينگتە بەلگىلى ءبىر سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى بار ەكەنىن كورسەتەدى, – دەيدى گۇلجان قاراعۇسوۆا.
بۇعان قوسا دەپۋتات رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋى مەن جوسپارلانۋىندا اشىقتىقتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى.
تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆقا جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ وكىلى كونستانتين پلوتنيكوۆقا سۇراقتارىن قويىپ, پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
سولاردىڭ قاتارىندا دەپۋتات جەكسەنباي دۇيسەباەۆ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى بىرقاتار ءىرى كومپانيانىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزىپ, مەملەكەتتىك حولدينگتەر, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ قورىتىندىسىن سۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ميللياردتاعان تەڭگەسى ءتيىمسىز پايدالانىلادى, ۋاقىتىلى جۇمسالمايدى, كەيدە ارنايى شوتتاردا مۇلدەم پايدالانىلماي جاتادى. مىسالى, «قازاگرو» حولدينگىنە سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن شامامەن 473 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 2016 جىلى حولدينگ شىعىندارى 92,3 ملرد تەڭگەنى, 2018 جىلى 126 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسى جىلدارى ولار مەملەكەتكە ءبىر تەڭگە دە ديۆيدەند تولەمەگەن ەكەن.
بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ءاليحان سمايىلوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءتيىستى جۇمىس توبى قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق حولدينگتەر بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا», «بايتەرەك» جانە «قازاگرو» جۇمىستارىنا تالداۋ جۇرگىزىلدى. اتالعان حولدينگتەردىڭ كەيبىر ينۆەستيتسيالىق جوبالارى ءتيىمسىز, سونداي-اق بورىشتىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ ءوسۋى بايقالادى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك حولدينگتەردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ كەرەك جانە ولاردىڭ كورسەتكىشتەرىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە سايكەستەندىرۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ساتىپ الۋلارىن بىرىڭعاي زاڭمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
– قازىر بىرىڭعاي ساتىپ الۋ زاڭناماسى بويىنشا جوبا ازىرلەپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا بىرقاتار ۇسىنىس بىلتىر جەلتوقسان ايىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ەنگىزىلدى. «قازاگرو» حولدينگىنە ارنايى توقتالساق, بىلتىر بۇل حولدينگكە وڭتايلاندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى تاپسىرمالار بەرىلدى. ناتيجەسىندە, قازىر شتات سانى قىسقارعانىن كورىپ وتىرمىز. بيىل تاعى دا «قازاگرونىڭ» شىعىندارى 2 ملرد تەڭگەگە ازايادى. جالپى, شىعىندار 15 ەسە ازايىپ, بيىل ولار تازا تابىسقا شىعادى. سالانى قارجىلاندىرۋ 77 ملرد تەڭگەگە, ياعني 400 ملرد تەڭگەدەن 477 ملرد تەڭگەگە ۇلعايدى. ەندى بۇل – العاشقى ناتيجەلەر, – دەيدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
ۇكىمەت ساعاتىندا تالقىلانعان ماسەلەلەر بويىنشا دەپۋتاتتار ءتيىستى ۇسىنىمدار قابىلدادى.