قازاق تىلىندە جاڭاشالانعان «قورقىت اتا كىتابى»

«قورقىت اتا كىتابىنىڭ» نەگىزگى ەكى نۇسقاسى بار. ونىڭ ءبىرى ‒ 1815 جىلى فون ديتس تاپقان ون ەكى جىردان تۇراتىن درەزدەن نۇسقاسى. ونىڭ مۇ­قا­­باسىندا «كيتابي دەدەم قورقۋد اليا ليساني تايفە-ي وعۋزان» (وعىز تاي­پا­سىنىڭ تىلىندەگى قورقىت اتام كىتا­بى) دەپ جازىلعان. ال ەكىنشىسى ‒ يتا­ليا­لىق تۇركولوگ ەتتورە ءروسسيدىڭ ۆاتيكان كىتاپحاناسىنان تاپقان التى جىردان تۇراتىن نۇسقاسى. ۆاتيكان نۇس­قاسىنىڭ مۇقاباسىندا «حيكايەت-ي وعىز­نامە-ي قازان بەگ ءۋا عايرى» (قازان بەك جانە باسقالارىنىڭ وعىزناما حيكايالارى) دەپ جازىلعان. سونداي-اق درەزدەن قول­جازباسىنىڭ فون ديتس جاساعان كو­شىرمە نۇسقاسى بەرلين كورولدىك كىتاپ­حا­نا­سىن­دا ساقتاۋلى تۇر. ال 2018 جىلى تەگەراندا ءۋالي مۇحاممەد قوجا جازبا جادىگەردىڭ ءۇشىنشى نۇسقاسىن تاپتى. «تۇركىستان», «گۇنبەد» نەمەسە «تۇرىكمەن ساحرا» دەپ اتالاتىن بۇل نۇسقا دا قازىرگى تاڭدا عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى.

قورقىت اتا جىرلارى جونىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن شەتەلدە دە, تۇركيادا دا كوپتەگەن زەرتتەۋ جاسالدى. قورقىت اتا جىرلارىن العاش ح.و.فلەيشەر, ح.ف.ديتس, تەودور نەلدەكە, ۆ.بارتولد, ءا.ديۆاەۆ, تۋمانسكي, ك.ينوسترانتسەۆ, ف.بابينگەر, ەتتورە روسسي سەكىلدى نەمىس, ورىس, يتاليان عالىمدارى زەرتتەدى. اسىرەسە تۇركيادا مۋحاررەم ەرگين, ورحان شايك گوكياي, سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەن, سادەتتين وزچەليك, وسمان فيكري سەرتكايا, مۋستافا كاچالين, احمەت بيجان ەردجيلاسۋن; ازەر­بايجاندا ح.اراسلى, م.تاحماسيب, ش. دجەمشيدوۆ, ە.دەميردجيزادە, ف.زەينالوۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ درەز­دەن مەن ۆاتيكان نۇسقالارىنا قا­تىس­تى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ورنى ەرەكشە.

ال 2018 جىلى ءۋالي مۇحاممەد قوجانىڭ تەگەراندا تاپقان «تۇركىستان», «گۇنبەد» نەمەسە «تۇرىكمەن ساحرا» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى نۇسقاسىن مەتين ەكيدجي, يۋسۋف ازمۋن جەكە-جەكە, ال ناسير شاحگۋلي, ۆاليوللاح ياكۋبي, شاحرۋز اتاباي, سارا بەحزاد جانە راميز اسكەر سەكىلدى عالىمدار بىرلەسە قاراستىرىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن 2019 جىلى جاريالادى. وسىلايشا, ءتۇبى ءبىر تۇركىگە ورتاق ۇلى بابا مۇراسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزدىكسىز زەرتتەلىپ, كوپ­تە­گەن ەڭبەك جارىق كورىپ كەلەدى.

ءبىز وسى ماقالادا 2019 جىلى قورقىت اتا جىرلارىنا قاتىستى قازاقستاندا جاريالانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ەڭبەككە توقتالعىمىز كەلەدى. نۇر-سۇل­تان قا­لا­­سىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەرسيتەتى, قورقىت اتا عىلىمي زەرت­­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن باس عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى گ ۇلىم شاديەۆا دايىنداعان «قورقىت اتا كىتابى (درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانس­كريپ­­تسياسى, قازاقشا جاڭاشالانعان ءما­تىنى, سوزدىگى)» دەگەن اتپەن جارىق كور­گەن ەڭبەكتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – اتالمىش جازبا جادىگەردىڭ درەزدەن نۇس­قاسىنىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ترانس­كريپتسياسىمەن بىرگە قازاق تىلىندە جاڭا­شالانىپ بەرىلۋى.

اتالمىش ەڭبەك «كىرىسپە» (4-35-بب.), درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن قازاقشا جاڭاشالانعان, ياعني قازاقشاعا اۋدارىلعان ءماتىنىن قامتيتىن «قورقىت اتا كىتابى» (37-305-بب.); «قوسىمشالار» (305-323-بب.); «سوزدىك» (324-367-بب.) جانە «فاكسيميلە» (369-680 بب.) دەگەن بەس بولىمنەن تۇرادى. ەڭ­بەكتىڭ سوڭىندا پايدالانىلعان ادە­بيەت­­تەر ءتىزىمى (681-683-بب.) مەن مازمۇنى (684-687-بب.) بەرىلگەن.

اۆتورلار ەڭبەكتىڭ كىرىسپە بولىمىندە قورقىت اتا جىرلارى مەن جازبا جا­دىگەر­دىڭ درەزدەن, ۆاتيكان جانە بەر­لين نۇسقالارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىپ, «قورقىت اتا كىتابىنا» قا­تىس­تى ەۋروپا, رەسەي, تۇركيا جانە ازەر­باي­جاندا جاسالعان زەرتتەۋلەر مەن ونىڭ قازاقستاندا زەرتتەلۋ كەزەڭدەرىنە توق­تا­لادى.

بۇدان بۇرىن قازاقستاندا «قورقىت اتا كىتابىن» ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.باي­دىل­داەۆ ورىس تىلىنەن (1986), كەيىننەن ب.ىسقاقوۆ پەن ش.ىبىراەۆ تۇرىك تىلىنەن (1994; 1999) اۋدارىپ جاريالاعان بولا­تىن. قازاق تىلىندەگى بۇل اۋدارمالار قورقىت اتا جىرلارىنىڭ مازمۇنىن, تاقى­رىبىن, قۇرىلىمىن كورسەتۋى تۇرعىسىنان قانشالىقتى قۇندى ەڭبەكتەر بولسا دا, نەگىزگى تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىلماعاندىقتان, ادەبي, ەركىن اۋدارما سيپاتىندا بولىپ, جازبا جادىگەردىڭ تىلىندە كورىنىس تاپقان ماڭىزدى تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اشىپ كورسەتە الماعان. جاڭا ەڭبەكتىڭ كىرىسپە بولىمىندە وسى ماسەلە تۋرالى ايتىلىپ, ورىس تىلىنەن جاسالعان اۋدار­ما­دا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ءتىلى مەن قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەردىڭ كوزدەن تاسا قالىپ قويعانى بىلدىرىلگەن. سونداي-اق جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىنە دۇرىس اۋدارىلماۋىنا بايلا­نىس­تى تۇپنۇسقاداعى «قازىلىق» دەگەن تاۋ اتاۋىنىڭ قازاق تىلىنە «كاۆكاز» دەپ اۋدارىلعانى جانە تاعى باسقا دا ساي­كەس­­سىزدىكتەر كورسەتىلگەن. ءا.قوڭىرات­با­ەۆ پەن م.بايدىلداەۆتىڭ, ب.ىس­قا­قوۆ پەن ش.ىبىراەۆتىڭ اۋدار­ما­لا­­رىنان مىسالعا الىنعان جيىرما بەس­كە جۋىق سويلەم مەن ءسوز تىركەسى نە­گىزگى تۇپ­­نۇس­قا­مەن سالىستىرىلىپ, كەم­شىن تۇس­تا­رى كورسەتىلىپ, دۇرىس اۋدار­ما نۇس­قا­سى دا بەرىلگەن. مىسالى, تۇپ­نۇسقاداعى «ول زاماندا وعۋز يىگىت­لەرىنە نە قازا گەلسە ۇيحۋدان گەل­ۇرى­دى» (D.97b75-6) دەگەن سويلەمدى ءا.قوڭى­راتب­اەۆ پەن م.بايدىلداەۆ قازاق تىلىنە «وعىزدار زامانىندا جىگىت باسىنا قيىن­دىق تۇسەر بولسا, ول سونى ءتۇس كورىپ ءبىلۋ­شى ەدى» دەپ تۇپنۇسقادان الشاقتاپ اۋدارعان. ال بۇل سويلەم م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆانىڭ اۋدارماسىندا «ول زاماندا وعىز جىگىتتەرىنە قانداي جامان­دىق كەلسە دە, ۇيقىدان كەلەتىن» دەگەن تۇردە تۇپنۇسقاعا ساي, تىلدىك ەرەكشە­لىك­تە­رى دە تولىق ساقتالىپ بەرىلگەن.

سول سەكىلدى جازبا جادىگەردەگى ەداۋىر ءسوز تىركەسى مەن سويلەمدەر ورىس تىلىنەن جا­سال­عان اۋدارمادا قازاق تىلىندە ساق­تال­­عان ورتاق فورمالار ەسكەرىلمەي اۋ­دا­­رىلعان. مىسالى, اعزى دۋالى (اۋزى دۋالى) ‒ اسىل تۋعان ءبىر ەر; تورى ايعىر (تورى ايعىر) ‒ كۇرەڭ ات; بەشىكدە بەلە­دۇگۇم (بەسىككە بولەگەن) ‒ بەسىكتە ءوسىر­دىم; باشى قايۋسى ولمۇش (باسقايعى بولىپ) ‒ سورايعان باسى قالىپتى; ياشانۋبان ياعى يەتتى (جاسانعان جاۋ جەتتى) ‒ قاتارىن تۇزەپ جاۋ كەلدى; اياعىنا ات تۇشاعىن ۇرۇڭ (اياعىنا تۇساۋ سالىڭدار) ‒ اياعىنا ات تۇياعىن كيگىزىڭدەر; قادەمى قۇتسۇز گەلىن (قادامى قۇتسىز كەلىن) ‒ تاعدىرى باقىتسىز كەلىن جانە ت.ب.

ال م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆا­نىڭ اۋدارماسىندا جوعارى­دا­عى مىسال­داردا جاقشا ىشىندە كورسەتىپ وتكەنى­مىز­دەي, جازبا جادىگەر ءتىلى مەن قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەر بارىنشا ساق­­تالىپ بەرىلگەن. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇل تۇر­عى­دان, جاڭا ەڭبەكتى تىلدىك زەرتتەۋلەرگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى.

كىرىسپە بولىمنەن كەيىن م.جولداس­بە­كوۆتىڭ «اسىل ارنالار (زەرتتەۋلەر, ماقالالار)» (1986) اتتى ەڭبەگىنەن الىن­عان «قورقىت ء(Vىىى ع.)» دەگەن بولىمدە نەگى­زىنەن قورقىت اتا جىرلارىنىڭ ماز­مۇنى, تاقىرىبى, قۇرىلىمى, پايدا بولۋى, تارالعان ايماعى, تۇركى حا­لىق­تا­رى­نىڭ ورتاق ادەبي جادىگەرى بولۋىمەن قاتار, قورقىت اتانىڭ دا تاريحي تۇلعا ەكەنى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىلىپ, بۇقاش حان, سالور قازان ورداسىنىڭ شابىلۋى جانە بامسى بەيرەك تۋرالى جىرلاردىڭ قىسقاشا مازمۇنى باياندالىپ, نەگىزگى يدەياسى باسا كورسەتىلگەن.

وسى ورايدا پروفەسسور م.جول­داس­بەكوۆتىڭ اتالمىش بولىمدە ايت­قان پىكىرلەرى ەرەكشە نازار اۋدارار­لىق. ول «قورقىت اتا كىتابىندا» كەزدە­سە­تىن ولەڭ, ماقال-ماتەل, ناقىل سوز­دەر­دىڭ, سونداي-اق جىرلاردىڭ وقيعا جە­لىسى مەن بايانداۋ ءستيلىنىڭ كۇلتەگىن, تونىكوك جازبالارى, «الپامىس» جىرى سەكىلدى ەپيكالىق شىعارمالارعا ءتان ەرەكشەلىكتەر كورسەتەتىنىن, تاريحي جىر-داستاندارمەن ساباقتاس ەكەنىن مىسالدارمەن ايتىپ وتكەن. سونىمەن قاتار قورقىت اتا جىرلارىنىڭ ءVىى-ءVىىى عا­سىر­­لاردا سىرداريا بويىندا تىرشىلىك كەشكەن وعىز تايپالارى اراسىندا پايدا بولىپ, تۇركى حالىقتارى اراسىندا اۋىزشا تۇردە كەڭ تارالعانىن, وعىزداردىڭ ول كەزەڭدە قاڭلى, قىپشاق, نايمان, قارلۇق تاي­پا­لارىمەن ءبىر گەوگرافيالىق ايماقتا ءومىر سۇر­گەنىن, جەتىسۋ, ىستىقكول, ال­ما­­لىق جانە سايرامنان ىعىسىپ, سىرداريانىڭ تومەنگى ايماعىنا قو­نىس­­تانعانىن, ءحىى عاسىردان باستاپ قورقىت اتا جىرلارىنىڭ حاتقا تۇسە باستاعانىن, بىراق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا تەك ەكى نۇسقاسىنىڭ ساقتالىپ جەتكەنىن, بۇلاردىڭ ىشىندە درەزدەن نۇسقاسىندا قىپشاق, ال ۆاتيكان نۇسقاسىندا وعىز ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى باسىم ەكەنىن, جازبا جادىگەردىڭ ءتىلى تۇرىكمەن, ازەربايجان, قازاق, باشقۇرت, قاراقالپاق تىلدەرىنە جاقىن دەپ سانالاتىنىن بىلدىرگەن. عالىمنىڭ بۇل پىكىرىنىڭ نەگىزدى ەكەنىن جوعارىدا جازبا ەسكەرتكىش تىلىنە قاتىس­تى بەرىلگەن مىسالدار دا قۋاتتاي تۇسەدى.

جاڭا ەڭبەكتىڭ ەڭ باستى, ماڭىزدى بولىگى ‒ «قورقىت اتا كىتابى» (37-305-بب.) دەگەن ءبولىمى. بۇل بولىمدە جازبا جادىگەردىڭ درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن قازاق تىلىنە جاڭاشالانعان ءماتىنى بەرىلگەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆا جازبا ەسكەرتكىشتىڭ ترانسكريپتسياسىن جاساۋمەن قاتار, بارلىق تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن ناقتى اشىپ كور­سە­تەتىندەي دارەجەدە جىرلاردى ءسات­تى اۋدارىپ شىققان. تۇپنۇسقانىڭ تران­س­كريپتسياسى مەن اۋدارماسىنىڭ الدىندا ترانسكريپتسيا الىپپەسى (37-38-بب.) ۇسىنىلىپ, درەزدەن نۇسقاسىنداعى اراب ارىپتەرىنىڭ قازىرگى قازاق (كيريلل) الىپبيىندەگى ترانسكريپتسيالىق بالامالارى كورسەتىلگەن. درەزدەن نۇسقاسىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسىندا سول جاقتاعى باعانعا تۇپنۇسقانىڭ ترانسكريپتسياسى, ال وڭ جاقتاعى باعانعا جولما-جول سايكەس كەلەتىندەي تۇردە قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى بەرىلىپ وتىرعان.

فاكسيميلە ترانسكريپتسياسى مەن ونىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىن سالىس­تى­رىپ وقۋ ءۇشىن وڭ باعاندا تۇپنۇس­قا­داعى پاراق, بەت جانە جول­دىڭ ءنومىرى رەتتى تۇردە كورسەتىلىپ وتىرعان (D.3a-1, D.3b-1, ت.ب. سەكىلدى). تۇپنۇسقاداعى جولدار قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا, تۇپنۇسقا ماتىندەگى سويلەم رەتى دە ساقتالىپ, ماعى­نا­لىق بۇتىندىك ەسكەرىلگەن. مىسالى, تۇپنۇسقادا:

ياپا ياپا قارلار ياعسا يازا قالماز,

ياپاعۋلۋ گوكچە چەمەن گۇزە قالماز

(D.3b-8, 9).

قازاقشا اۋدارماسى:

جاپالاق-جاپالاق قار جاۋسا دا

جازعا قالماس,

جايقالعان كوك شالعىن ءشوپ

كۇزگە قالماس.

تۇپنۇسقادا:

قارا قايعۋلۋ ۆاقىا گوردۇم. يۋمرۋعۋم­دا تالبىنان ءشاحينى, بەنۇم قۋشۋمى ءولۇر كوردۇم (D.23a-12, 13).

قازاقشا اۋدارماسى:

قارا قايعىلى وقيعا ء(تۇس) كوردىم. قولىمدا تالپىنعان قىراننىڭ, قۇسىمنىڭ ولگەنىن كوردىم.

تۇپنۇسقاداعى ءماتىننىڭ ناقتى, دۇرىس اۋدارىلۋى تىلدىك زەرتتەۋلەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى ادەبي, ەركىن اۋدارمالار ارقىلى تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى سالىستىرىپ زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. جول­ما-جول, تۇپنۇسقا ماتىنگە سايكەس تۇردە اۋدارما جاسالعاندا عانا جازبا ەس­كەرتكىشتەگى سوزدەردىڭ قازاق تىلىن­دە­گى بالامالارىن ناقتى كورسەتۋ, سالىستىرۋ وڭايىراق بولادى. مۇنىڭ, اسىرەسە, قىپشاقتىق ەلەمەنتتەردىڭ ايقىن­دا­لۋىن­دا ۇلكەن ماڭىز بار.

شىنىندا دا, م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆا دايىنداعان ەڭبەكتەن قازىرگى تۇرىك تىلىندە قولدانىلمايتىن, ال كەيبىرى تۇرىك ءتىلىنىڭ تەك ديالەكتىلەرىندە عانا كەزدەسەتىن بايى- (بايۋ), كوتۇر- (كوتەرۋ), وقىرا- (وقىرانۋ), قارعا- (قارعاۋ), وبرىل- (وپىرىلۋ), يورت- (جورتۋ), ساسى (ساسىق), تالبىن- (تالپىنۋ), ات چاپ- (اتپەن شابۋ), يالمان (جالمان, قىلىشتىڭ ۇشى), دان-دانسۇح (تاڭسىق), قالىن (قالىڭ, كوپ, مول, ءنوپىر), بوگەلەك (بوگەلەك), ءۇز- ء(ۇزۋ, جۇلۋ), چونگەل- (شۇڭىرەيۋ), كەڭەش- (كەڭەسۋ), ياعرىن (جاۋىرىن), ءورۇ تۇر- (ورە تۇرۋ), يىگىت يەلىڭ (جىگىت-جەلەڭ), قارجاش- (قارجاسۋ), يەلىم (جەلىم), سەكسەن- (سەس­كە­نۋ), ياشۋر- (جاسىرۋ) سەكىلدى جانە ت.ب. كوپتەگەن ءسوزدىڭ قازاق تىلىندە ساقتالىپ قالعانىن كورەمىز.

سونداي-اق قورقىت اتا جىرلا­رىن­دا­عى كەيبىر مورفولوگيالىق فورمالار دا قازىرگى قازاق تىلىندە ساقتالىپ قالعان. ماسەلەن, يورتقىل (D131a-11) – جورتقىن; قالىن وعۋز ەلىنە گەلگۇم يوح, ‒ دەدى (D.132a-1) – قالىڭ وعىز ەلىنە كەلگىم جوق, – دەدى.

ەڭبەك اۆتورلارى نەگىزىنەن درەزدەن نۇسقاسىن ترانسكريپتسيالاپ, اۋدارسا دا, قولجازباداعى كەمشىن, تولىق ەمەس تۇستاردى ۆاتيكان نۇسقاسىن دا نازارعا الا وتىرىپ تولىقتىرىپ, قاتە جازىلعان جەرلەردى تۇزەتىپ وقىپ, سىلتە­مە­لەردە كورسەتىپ وتىرعان. مىسالى, درەزدەن نۇسقاسىندا (D.3b-6-7) «كۇل دەپەجۇك ولماز. قارا ەشەك باشىنا ۇيان ۇرساڭ قاتىر ولماز» دەپ جازىلعان ءبولىم ۆاتيكان نۇسقاسىمەن سالىستىرىلىپ «كۇل دەپەجۇك ولماز, [گۇيەگۇ وعۇل ولماز]. قارا ەشەك باشىنا ۇيان ۇرساڭ قاتىر ولماز» (كۇل توبە بولماس, [كۇيەۋ ۇل بولماس]. قارا ەسەكتىڭ باسىنا جۇگەن سالساڭ دا, قاشىر بولماس) دەپ تولىقتىرىلىپ بەرىلگەن. درەزدەن نۇسقاسىن ترانسكريپتسيالاعاندا بۇدان بۇرىن قولجازبا بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ورحان شايك گوكياي, مۋحاررەم ەرگين, سادەتتين وزچەليك, مۇستافا كاچالين, سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەن سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى دە ەسكەرىلىپ, پايدالانعان تۇستارىن سىلتەمەلەردە ءبىلدىرىپ وتىر­عان. تۇپنۇسقا ءماتىندى ترانسكريپتسيا­لاپ, اۋدارۋ بارىسىندا قاجەتتى تۇسىنىك­تە­مەلەر مەن تۇزەتۋلەردى, سونداي-اق اۆتور­لاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇستانىم-كوزقا­راس­تارىن بىلدىرەتىن جالپى سانى 536 سىلتەمە بەرىلگەن. ەڭبەكتە بۇرىنعى زەرتتەۋلەردەن تولىقتاي وزگەشە, اۆتور­لاردىڭ وزدەرىنە ءتان وقۋ ءستيلىن كور­سە­تە­تىن, جاڭاشا ماعىنا ۇستەگەن تۇستار دا كەزدەسەدى. مىسالى, قوي- ەتىستىگى قۇي- تۇرىندە ء(سوزىنى قۇلاعىنا قۇيماز), ءۇش-/ ۇش- ەتىستىگى ءوش (ادەمە ءوش ‒ ادامعا ءوش), باسات بيسات دەپ, ت.ب. تۇردە وقىلعان.

ەڭبەكتىڭ «قوسىمشالار» (305-323-بب.) بولىمىندە قورقىت اتا جىرلارىنداعى 102 كىسى ەسىمى, 10 رۋ-تايپا جانە 58 جەر-سۋ اتاۋى الفاۆيتتىك رەتتە ءتىزىلىپ, ءتيىستى كەيىپكەرلەردىڭ كىم ەكەنى, قاي جىرلاردا كەزدەسەتىنى, تۋىستىق بايلانىستارى, جىرلارداعى ءرولى, جالپى سيپاتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن. جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەردە ءتيىستى جەرلەردىڭ بۇرىنعى كەزەڭدەردە جانە قازىر قايدا ورنالاسقانى جونىندە پىكىر بىلدىرىلگەن. جالپى العاندا, انادولى (تۇركيا), ازەربايجان, گرۋزيا, ارمەنيا, كاۆكاز ايماعى (داعىستان, ابحازيا/ رەسەي فەدەراتسياسى), سيريا جانە ور­تا ازيانىڭ قورقىت اتا جىرلارىندا قامتىلعان ايماقتار ەكەنى ءمالىم. جىر­لارداعى الاتاۋ, ارقا بەل (ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى سارىارقا), گوكچە تاۋ (كوكشەتاۋ), قازىلىق (قازىعۇرت), قاراتاع (قاراتاۋ), قارا­جۇق (قاراشىق), تۇركىستان سەكىلدى جەر اتاۋ­لارىنىڭ قازىرگى تاڭدا ورتا ازيادا, اسىرەسە قازاقستاندا كەزدەسە­تى­نىنە نازار اۋدارىپ, جوعارىدا ايتىپ وتكەن تىلدىك ەرەكشەلىكتەرگە زەر سالا قاراعاندا, جىرلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ وسى ايماقتا تۋىپ, كەيىننەن باتىس پەن وڭتۇستىككە قاراي ويىسىپ, تولىعا تۇس­كە­نىن اڭعارامىز.

ەڭبەكتىڭ «سوزدىك» (324-367-بب.) بولىمىندە جىرلارداعى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى الفاۆيتتىك رەتپەن ءتىزىلىپ, قا­زاق­شا بالامالارى بەرىلگەن. بۇل بولىمدە يندەكستىڭ بەرىلمەۋى, قانداي ءسوز­دىڭ قاي جەردە كەزدەسەتىنى بەلگىلەنىپ كور­سە­تىلمەۋى ەڭبەكتىڭ ءبىر كەمشىن تۇسى دەپ ويلايمىز. كىتاپتىڭ سوڭعى بولىمىندە 155 پاراقتان تۇراتىن درەزدەن نۇس­قا­سى­نىڭ فاكسيميلەسى العاشقى جانە سوڭعى مۇقابا بەتىمەن بىرگە ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن باسىلعان.

پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ پەن زەرت­تەۋ­شى گ.شاديەۆا دايىنداعان «قورقىت اتا كىتابىن» وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقس­تان­دا اتالمىش جازبا جادىگەرگە قاتىستى جاسالعان اسا ماڭىزدى ەڭبەك دەپ سانايمىز. بۇدان بۇرىن ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىنەن جاسالعان ەركىن, ادەبي اۋدارمالارمەن سالىستىرعاندا شىعارمانىڭ درەزدەن نۇسقاسىنان ترانسكريپتسيالانىپ, تۇپنۇسقا ەرەكشەلىكتەرى مەي­لىن­شە ساقتالا وتىرىپ, قازاق تىلىنە اۋدا­رىلۋىنىڭ تىلدىك زەرتتەۋلەر ءۇشىن ماڭىزى زور. وسىلايشا شامامەن سەگىز مىڭعا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىر­كە­­سىن قامتيتىن جىرلاردىڭ تىلدىك ەرەك­شە­­لىكتەرى, ءتىلدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋ كەزەڭ­دەرى, تاريحي گرامماتيكاسى, تىلدىك قۇرى­لى­مى, وزگەرۋ زاڭدىلىقتارى, سوزدىك قوردىڭ ساقتالۋى نەمەسە جوعالۋى سەكىل­دى كوپتەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ, ايقىن­­داۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بۇل تۇر­عىدان اتالمىش ەڭبەك كەلەشەكتە «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ءتىلى مەن تىلدىك ەرەك­شەلىكتەرىنە قاتىستى جاسالاتىن زەرت­­تەۋلەرگە نەگىزگى دەرەككوز بولۋعا لا­يىق شىعارما. قورقىت اتا جىرلارىندا كەزدەسەتىن قىپشاقتىق ەلەمەنتتەر, جەر-سۋ اتاۋلارى, سالت-داستۇرلەر مەن تاعى باسقا دا ماعلۇماتتاردىڭ ءتىل, تاريح, فولكلور, ادەبيەت, ەتنوگرافيا زەرتتەۋلەرىنە وزىندىك ۇلەس قوسارى انىق. سول سەبەپتى الەمدىك دەڭگەيدە تانىل­عان قۇندى جادىگەردىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ترانسكريپتسياسىن دايىنداپ, قازاق تىلىندە جاڭاشالاعان پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ پەن PhD دوكتورى گ.شاديەۆانى, سونداي-اق وسى ەڭبەكتىڭ دايىندالىپ, جارىق كورۋىنە اتسالىسقان رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەلەرى پروفەسسور ا.مۇساقوجاەۆا, پروفەسسور د.قىدىرالى, پروفەسسور ش.ىبىراەۆ, قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءا.قازاق­باەۆ جانە عىلىم ماگيسترى ر.الىم­بەكوۆتى شىن جۇرەكتەن قۇتتىق­تاي­مىز. ەڭبەكتىڭ تۇركولوگيا عىلىمىنا, قورقىتتانۋ سالاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسار جاڭا, تىڭ زەرتتەۋلەرگە باستاما بولاتىنىنا سەنىمىمىز مول.

ەردجان الكايا,

پروفەسسور, فىرات ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتى قازىرگى تۇركى تىلدەرى مەن ادەبيەتتەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى

ەلازىع قالاسى, تۇركيا