قازاقتىڭ ۇلى شەجىرەشىسى كورەگەن كوزدى, قارا ءسوزدى عۇلاماسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى «بەتپاق شولىندە نۇرا دەگەن جەر بار ەدى. سوندا تاسقا باسىلعان تاڭبالار بار. ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى اراسىندا قازاقتىڭ تاڭبالارىنا قاتىستى تالاس بولسا سول تاستان بارىپ قاراسادى. الاشا حاننىڭ جارلىعىمەن باسىلعان تاڭبا دەسەدى» دەگەن ەكەن. «تاريحتىڭ ناعىز كەيىپكەرى – ادامدار» دەيدى ويشىلدار.
تاريح – ادامزات بالاسىنىڭ شىنايى جىلناماسى, شەجىرەسى, پايدا بولعاننان باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى ءومىر ارالىعى, تىرلىگى مەن ماقسات-مۇراتى دەسەك بولادى. تاڭبالى تاس – بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزدىڭ, بۇتىندىگىمىز بەن ماقسات-مۇددەمىزدىڭ قارا شاڭىراعى, مەملەكەت نەگىزىنىڭ التىن الىپپەسى. عىلىمىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى, قايناعان قازانى دەر ەدىم. كورنەكتى عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ جازبا شەجىرەلەرىندە «قازاق ساحاراسىنداعى مادەنيەتتىڭ ءبىر جارىق ءتۇرى – تاريحي داۋىرلەردە وسى ارانى قونىستاپ كەلگەن تايپالاردىڭ تاس بەتىنە جازىپ قالدىرعان بەلگىلەرى» دەگەن سويلەم بار. الكەي بابامىزدىڭ پىكىرىنشە تاڭبالى تاستى العاش زەرتتەگەن عالىم ا.ي.شرەنك: «تاڭبالى تاستىڭ» زور اتاققا يە بولۋىنىڭ سەبەبى, بۇل جەردە قازاقتار ۇلى مەرەكە جاساپ, ( ۇلى جيىن دەسەك تە بولادى) ۇران شاقىرىپ, ءبىر ەل بولىپ قوسىلعان جەرى دەيدى. سوندىقتان بۇل تاستى كوپ عالىمدار «تاريحتىڭ زور كۋالىگى» دەپ اتاعان» دەپتى.
1970 جىلدارى ۇلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين وسى تاڭبالى تاسقا ونىڭ تاريحىن, تابيعاتىن, وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, جەر قىرتىسىن, ويى مەن قىرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت كەلگەن ەكەن. وسى زەرتتەۋلەرى ارقىلى «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ «الماس قىلىش» اتتى ءبولىمىن جازۋىنا سەپتىگى تيگەن. ابىلقايىردان بولىنە كوشكەن كەرەي مەن جانىبەك حاندار حV عاسىردىڭ ورتاسىندا «تاڭبالى تاستا» حان كەڭەسىن شاقىرىپ بارلىعى كەلەشەكتە ءۇش جۇزگە ءبولىنىپ ءبىر حانعا باعىنۋدى ماقۇلداسىپتى. بىراق بۇل ءۇش جۇزگە ءبولىنۋ ماسەلەسى ءبىرجولا شەشىلمەيدى. ارادا تالاي تولقۋلار بولادى. وسى ماجىلىستەن كەيىن ارادا الپىس جىل وتكەندە قاسىمحاننىڭ بالاسى حاقنازار حاننىڭ كەزىندە بۇكىل قازاق رۋلارى ءبىر بىتىمگە كەلەدى. ءۇش ءجۇز بوپ, ءۇش وردا تىكتى. ال ول جولى كۇردەلى ءبىر ماسەلە شەشىلدى. حالىق اقساقالى اسان قايعى ءار رۋدىڭ بەلگىسى ەتىپ تاڭبا ۇلەستىردى, دەپ جازدى ءىلياس ەسەنبەرلين.
«تاڭبالى تاسقا» نازار اۋدارعانداردىڭ ىشىندە عالىمدار اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ اتىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «جەزقازعان اۋدانىنىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرى» دەگەن 1941 جىلى جازعان ماقالاسىندا ق.ساتباەۆ اڭىزدارعا سۇيەنىپ قازاقتىڭ قازاق بولعان, تۋ تىككەن جەرى تاڭبالى تاس ءوڭىرى, دەپ اتاپ كورسەتەدى. بەلگىلى عالىم ج.ارتىقباەۆ بولسا: قازىرگى كۇنگە دەيىن شەجىرە بىلەتىن اقساقالدار تاڭبالى تاستى قانىش ساتباەۆ جازعان مازمۇندا ايتىپ كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التىن وردا ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر سەرگەلدەڭدە جۇرگەندە التى الاش توبىنا كىرەتىن ەلدەر وسى تاڭبالى نۇرادا باس قوسىپ وزدەرىنىڭ جەكە مەملەكەت بولاتىنىن جاريا ەتكەن. قازاقتىڭ «تاڭبالى تاستى» ءتۇپ تامىرداعى الاشا حان اتىمەن بايلانىستىرۋدا دا وسى سەبەپتى دەپ ويلايمىز», دەيدى.
بۇل تاڭبالى تاس بىرنەشە مارتە تۇعىرلاندى, ودان كوزدەن تاسا ەتىپ جوعالتىپ الدىق. سوڭعى مارتە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنا جول تارتقان ەدىك. كەيىن تاڭبالى تاستىڭ ءبىر بولىگىن الىپ كەتكەن ازامات ءتۇرلى جاعدايلارعا ۇشىراپ, اقىرىندا اۋىل قاريالارىنىڭ ايتقان اقىل كەڭەستەرىمەن تاستى قايتا ءوز ورنىنا اكەلىپ, استىن اق كىرپىشتەن ءورىپ تۇعىر جاساپ ورناتىپتى. وسى جاڭا جايعا ورنالاستىراردا الگى ەسكى تۇعىردان شىنى ىدىس شىعىپتى, ىشىندە بۇكتەلگەن قاعازعا ء«بىز تاستى قايتىپ ورنىنا اكەلىپ قويدىق» دەپ ون ەكى ادام قول قويىپ, جازۋ جازىپ قالدىرىپتى. «قايتقان زاتتىڭ قايىرى بار» دەيدى دانا حالقىمىز.
تاڭبالى نۇرا وڭىرىندەگى جەر اتاۋلارى:
نۇرا – بەتپاق دالانىڭ شولىندەگى تاڭبالى تاس جاتقان ايماق; ساكەننىڭ سورى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين كولچاكتىڭ تۇرمەسىنەن قاشىپ قۋعىندا جۇرگەندە قاراعاندى, جەزقازعان, ارقا وڭىرىنەن قاراتاۋ اسىپ, تۇركىستانعا بارا جاتقاندا كەشىپ كەسىپ وتكەن ۇلكەن سور; جىرا – ەكى بەتكەيلى ەنى ۇلكەن ارىق. كۇز, كوكتەمگى جاۋىن, قاردىڭ سۋى اعىپ, سورعا قۇيىلىپ جاتادى; نۇرانىڭ قارا تۇزى – تاڭبالى تاستان 1 شاقىرىمداي جەردە ۇزىنا بويى 2-2,5 شاقىرىمنان اساتىن تۇزدى القابى; شەڭگەلدى – تاڭبالى نۇرانىڭ شىعىس بۇيىرىندە ورنالاسقان شالشىق سۋلى, سۋى بورسىعان, جازى شىبىن-شىركەيلى, قورىمدار مەن قابىرلەرى جاتقان ءوڭىر. ەرتەرەكتە كوشپەندىلەردىڭ قونىستاناتىن جازعى جايلاۋى بولعان ەكەن; تاڭبالىنىڭ تۇزى – تاڭبالى جىرانىڭ تەرىسكەي جاعىندا كولدەنەڭى 13 شاقىرىم, ۇزىندىعى 25 شاقىرىم كەلەتىن, وڭتۇستىكتەن تەرىستىككە قاراي سوزىلىپ جاتقان تۇزدى الاپ; شۇبار تەڭىز – تابانى تاڭبالىنىڭ شىعىس-تەرىسكەي بەتىندەگى شۇبار تەڭىزىنىڭ تابانى; قاراقويىن-سامەن كولى – تاڭبالىنىڭ شىعىسىنداعى كولتاباننىڭ ورنى; جابىكول, ساۋمالكول, اقجايقىن, اششىكول, قۇمكول, تەلىكولدەرى شۋ مەن سارىسۋ وزەندەرىنەن ءنار الىپ, كەزىندە سۋى تاسىپ سىرعا قۇيىلعان ەكەن. بۇگىندە سارىسۋدىڭ سۋى قاڭسىپ تاڭبالىعا جەتە الماي جاتىر. ايتپەسە كەزىندە بۇل ءوڭىر اڭ-قۇسى, بالىعى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن بەرەكەلى ءوڭىر بولعان ەكەن; تاڭبالى, ۋىت, شەڭگەلدى, كەندەرلى بۇلاقتارى – سۋى مول, ارناسىنان سۋى تاسىپ, جايىلا اعىپ جاتاتىن ءسۇتتى بۇلاقتار بولعان; بۇلدىرىقتى بۇلاعى – بۇلدىرىق دەگەن قۇستىڭ جاز, كوكتەم, كۇز مەكەنىنە اينالعان جاسىل جەلەگى جايقالعان جايلاۋ بولعان; قاباق – ۇزىنا بويى سوزىلىپ جاتقان ءۇستى قاباق, استى جايىلا جەرمەن ءبىتىسىپ كەتكەن جىرالى قۇم جاقپارلارى; قورىم – بۇل وڭىردە بايالىش پەن جىڭعىلدىڭ قۇمىمەن ارالاستىرىپ قات-قاباتتاپ ورىلگەن بەيىتتەر; شوپتەرى – بايالىش, ساعان, راڭ, ەبەلەك, قارا جۋسان, قامىس, شەڭگەل, سەكسەۋىل, مايدا جابىسپا ءشوپ; «ەڭكەي, «ينكاي», قاباق قۇلاق, قۇلان جولاق, قۇلان قىزىل-اتاۋلارىنا كەلسەك, بەس قۇلان وقيعاسىندا ايتىلعان جىلقىعا, حاننىڭ ىزعارلى قىرعىنىنان امان قالعان بەس قۇلاننىڭ تاعدىرىنا وراي اتالىپ قالعان جەر ەكەن. بۇگىندە وسى اتاۋلاردىڭ اتىمەن ءوندىرىس ورىندارى اتالادى.
حالقىمىز ايتىپ جۇرگەن «بەس قۇلان» حيكاياسىندا, قازاق ەرتەگىلەرىندە ءجيى ايتىلاتىنداي جوشىنىڭ, الاشا حاننىڭ جاقسى كورەتىن بالاسىن قۇلاننىڭ ايعىرى تەۋىپ ءولتىرىپتى. بالانىڭ كەگىن قايتارماق بولعان حان قۇلانداردىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرۋدى بۇيىرىپ, كىمدە-كىم وسى بۇيرىقتى جىلدام ءارى تياناقتى ورىنداسا سوعان كوپ قازىنا مەن قىزىن بەرمەككە ۋادە ەتىپ, جار سالادى. دومباۋىل دەگەن باتىر ءوزىنىڭ ەڭكەي, قاباققۇلاق دەگەن جۇيرىك تۇلپارلارىنىڭ ءبىرىن ءمىنىپ, ءبىرىن جەتەككە الىپ قۇلانداردى قىرىپ شىعادى. سوڭىندا بەس قۇلان قالادى. اقىرىندا ولار شۋ وزەنىنەن ءوتىپ قۇمعا قاشادى. بۇرىن «تومار وتكەل» دەسە كەيىن «بەس قۇلاننىڭ وتكەلى» دەيدى. ارتىنان قۋىپ قۇمعا جەتكەن باتىردىڭ ەكى اتى دا زورىعىپ ولەدى. ول جەردى «ەڭكەي», «قابانقۇلاق» دەپ اتايدى. جابىقكولدەن سۋ ءىشىپ ەستەرىن جيناپ, جابىقكولدىڭ تەرىسكەي باتىسىنداعى قىردىڭ ۇستىندە جاتادى. وق ءتيىپ جاراسىنان اققان قانى تامعان جەردى «قۇلان قىزىل» دەيدى. شۋ وزەنى ارناسىنان وتكەن جەردەگى سور باسقان توبەنى «قۇلان جولاق» دەيدى. ولار وسى جەردە تۇز جالاپ, سورعا اۋناپ جارالى جەرىن ەمدەسە كەرەك. ارقا توسىندە «سىمتاس», «توقىمتىققان», «ولكەننىڭ جايلاۋى», «مۇڭلى ق ۇلىننىڭ تاۋى», «جەتىقوڭىر», «اقكەڭسە», «اپپاقتىڭ تاقىرى», «قارابەل», «اسقازان», «يتاياق», «ەسپە», «مونتاي-توتاي», «توي», «كوكمۇرىن توي» دەگەن جەر اتاۋلارى كەزدەسەدى.
ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋى – نەشە عاسىر وتسە دە ءبىزدى كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ, امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز, ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى. ول – ۇلتتىق بىرەگەيلىك نەگىزدەرىنىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى» دەگەن ءسوزى سوزاق دالاسىنىڭ بويتۇمارلارى تاڭبالى تاس پەن اقبيكەش كەسەنەسىنەن باستاۋ الاتىن كوپتەگەن دالا جاۋھارلارىنا ارناپ ايتىلعانداي بولادى.
ماقسات قارعاباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى