اقتوبە قالاسىنىڭ تۇسىنان شىمىرلاپ اعىپ جاتاتىن ەلەك وزەنىنىڭ سۇلۋ كەلبەتىنە, جاعاسىنداعى جاپىراقتارى سامال جەلمەن سىبدىر قاعىپ تۇراتىن ءزاۋلىم بايتەرەكتەرىنە سەلسوق قارايتىندار كەمدە-كەم. سۋىنىڭ مولدىرلىگى سونداي, وزەندە ايقۇش-ۇيقىش ءجۇزىپ جۇرگەن مايشاباقتارعا دەيىن ايقىن كورىنەدى. ايتسە دە بۇل سىرتقى الدامشى كورىنىس ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. شىنتۋايتىندا, وزەننىڭ بۇگىنگى ەكولوگيالىق جاعدايى وتە اۋىر.
ماسەلەنى بۇلايشا توندىرە ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى, ەلەك وزەنى التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانعان. بۇل ۇدەرىستىڭ باستالعانىنا الپىس جىلدان اسىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, توبە شاشىڭىز تىك تۇرادى. سوناۋ 1957 جىلى اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى (احقز) اشىلعان كەزدەن باستاپ ەلەكتىڭ باعى تايا باستادى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى ءدال سول كەزدەن احقز-نىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىنان بولىنەتىن تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەر ەلەككە توگىلىپ, سونىڭ سالدارىنان جەراستى سۋلارى لاستانا باستادى. بۇعان قوقىم توعاندارىنداعى اعىندى سۋلار دا قوسىلعان. سول جىلداردا توعاننىڭ سۇزگىلەۋ قاباتىنىڭ جوقتىعى جاعدايدى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسكەن سىڭايلى.
ال وسى تاماشا تابيعات سىيىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, وزگەرگەن دۇنيە شامالى. دانا ابايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» كۇيىندە قالىپ كەلەدى. وزەن سۋىنىڭ باستى لاستاۋشىسى – سول باياعى احقز. مۇنداي كاسىپورىندا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بولۋى كەرەك. زاۋىتتا مۇنداي قۇجات بار بولىپ شىقتى. وعان دا شۇكىر. سوعان سايكەس ءوندىرىس ورنى جىل سايىن وزەن سۋىن تازالاۋعا قاراجات ءبولىپ, ءتيىستى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى.
سونىڭ ىشىندە التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانعان جەراستى سۋلارىن وقشاۋلاۋ بەكەتىنىڭ قۇرىلۋى كوڭىلگە از دا بولسا سەنىم ۇيالاتادى. وسى بەكەتتىڭ كومەگى ارقىلى 2017 جىلى وزەندەگى زياندى زاتتاردى شىعارۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. ءسويتىپ بۇل كەزدە 20 توننا التى ۆالەنتتى حروم وقشاۋلانعان. ال كەلەسى جىلى 19,37 توننا التى ۆالەنتتى حروم تازارتىلعان. ءبىر قاراعاندا, اتالعان دەرەك تىم قوماقتى سياقتى كورىنگەنىمەن, اتقارىلعان جۇمىستار الدىن الا بەلگىلەنگەن 50 مىڭ توننا كولەمىندەگى جوسپاردىڭ تەڭ جارتىسىنا دا جەتپەي قالعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە احقز جىل سايىن وزەندى زياندى زاتتاردان تازالاۋ مولشەرىن كوتەرۋدىڭ ورنىنا كەرىسىنشە كەمىتىپ جىبەرگەن. ارينە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەلەك وزەنىندەگى لاستانۋ وشاعىنىڭ كولەمى ازايعانىن جوققا شىعارا المايمىز. دەگەنمەن, بۇل جۇمىستار تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى قاناعات تۇتۋدىڭ ءوزى قيىن.
ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 145-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىنە ۇدايى مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرۋ ءتارتىبى قاراستىرىلعان. اتالعان قىزمەت مەملەكەتتىك مونوپولياعا جاتادى. ونى ۇكىمەت شەشىمى بويىنشا قۇرىلعان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رمك, ياعني ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتتىڭ باستى ۇيلەستىرۋشىسى «قازگيدرومەت» جۇزەگە اسىرادى. وسى ءتاسىل بويىنشا ەلەك وزەنىنە دە اي سايىن باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ ءجۇر. وسى ورايدا وقىرمانداردى «قازگيدرومەتتە» جيناقتالعان مالىمەتپەن تانىستىرا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق.
ياعني, ەلەك وزەنىنىڭ حروممەن جوعارى دەڭگەيدە لاستانۋ دەرەگى 2015 جىلدىڭ اقپان ايىندا تىركەلگەن. بۇل كەزدە ونىڭ مولشەرى رۇقسات ەتىلگەن شەكتى شوعىرلانۋدان 10 ەسەگە اسىپ ءتۇستى. سونىمەن بىرگە باقىلاۋعا سايكەس 2018 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ ەلەك وزەنىندە التى ۆالەنتتى حروم كونتسەنتراتسياسىنىڭ تاعى دا ءوسۋ كورىنىسى تىركەلگەن. بۇل ارادا كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىن ءبىر-اق نارسە بار. سول ۋاقىتتان بەرى ەلەك وزەنىنە سارقىندى سۋلاردى زاڭسىز اعىزۋ دەرەكتەرى تىركەلگەن جوق. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا لاستانۋ وشاعى پايدا بولا قويعان جوق دەگەن ۇعىممەن پارا-پار.
– ەلەك وزەنىندە التى ۆالەنتتىك حروم مولشەرى بىردە ازايىپ, بىردە ۇلعايىپ كەتۋى ۇدەرىسىن تابيعاتتاعى ءارتۇرلى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرا قاراۋعا بولادى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى, ىلعال مەن جاۋىن-شاشىننىڭ از ءتۇسۋى, جاز كەزىندە جەرۇستى سۋلارىنىڭ تارتىلۋى زياندى زاتتاردىڭ بوي كوتەرۋىنىڭ باستى سەبەپشىسى. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ارالىعىنداعى قۇرعاقشىلىق وسى تەرىس كورىنىستىڭ بوي كوتەرۋىنە اكەلىپ وتىر, – دەدى اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ.
ول ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان ەلەك وزەنىنە اي سايىن باقىلاۋ جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى. ءوز كەزەگىندە باقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جيناقتالعان دەرەكتەر مەن وزگە دە اتقارىلعان ءىس-شارالار ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە جولدانادى. قىسقاسى, وڭىردەگى اتقارۋشى ورگاندار مەن ەكولوگيا دەپارتامەنتى ءوز قۇزىرەتتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى شەڭبەرىندە ەلەك وزەنىن قۇتقارۋ جونىندە ءبىراز ءىستى اتقارىپ كەلدى. سوعان قاراماستان, ەلەك وزەنىن التى ۆالەنتتى حرومنان تازارتۋ جونىندەگى پروبلەما تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە.
ماسەلەن, ەلەك وزەنىنەن سۋ الۋدى توقتاتۋ جانە سۋ قورىنىڭ مولشەرىن بەلگىلەۋ جونىندەگى ماسەلە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, وزەننىڭ حروممەن ب ۇلىنۋىنە اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى دا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر. ەندەشە, وسى قۋاتتى كاسىپورىن احقز-نىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە لاستانعان جەراستى سۋلارىن تارتىپ شىعارىپ, سودان كەيىن ونى تازارتىپ وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەرگە جاراتسا, ءتيىمدى بولار ەدى دەمەكپىز. مۇنداي سيپاتتاعى جۇمىستار سوڭعى رەت سەگىز جىل بۇرىن, ياعني 2012 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان جۇرگىزىلىپتى. مۇنىڭ الدىندا بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلگەن. اتالعان جوباعا سايكەس جۇمىستاردى وسى كونكۋرستا ۇتىپ شىققان «گەوتەرم» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جشس اتقارعان. سونىڭ ناتيجەسىندە جەراستى سۋلارىندا حروم مولشەرى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ازايعان. ايتسە دە ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ەلەك وزەنىن تازالاۋ جۇمىستارى پىشاق كەسكەندەي تىيىلىپ, توقتاپ قالعانى وكىنىشتى-اق.
التى ۆالەنتتى حرومنىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرى قانداي؟ بۇل ۋلى, ۋىتتى ءارى كانتسەروگەندى ەلەمەنت. سونىڭ ىشىندە التى ۆالەنتتى حروم ءارتۇرلى سوزىلمالى دەرتتەردىڭ كۇشەيۋىنە, تاماق-مۇرىن قۋىستارىنىڭ بىتەلۋىنە, اللەرگيالىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنا, ەڭ قاۋىپتىسى, ادام اعزاسىنىڭ بويىندا وكپە راگى تاياقشالارىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەرىن تيگىزەدى.
بۇگىنگى احۋالدىڭ الاڭداتارلىق تۇستارى دا ءدال وسى ارادا. ەلەك جايىققا قۇياتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلەدەن جايىقتىڭ بويىن جايلاعان قالىڭ ەل دە اينالىپ وتە المايتىنى ايدان انىق. مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى ادامدار, ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلەك وزەنىندە قالىپتاسقان كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەما وڭ شەشىمىن تابار دەگەن ۇمىتتەمىز.
اقتوبە