مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەمەڭگەر ويشىل, عۇلاما اعارتۋشى جونىندە «اباي جانە ححI عاسىرداعى قازاقستان» دەپ اتالاتىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان كولەمدى دە كوركەم ماقالاسى جىل باسىندا جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزەر دۇنيە بولدى. ونىڭ وزەكتىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىندە ءسوز جوق. بىلە بىلسەك, اباي تاعىلىمى ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ تۇپقازىعى, بەرىك ۇستانىمى.
ءبىز ابايدى قانشا تانىپ-بىلدىك دەسەك تە تەرەڭ ويلى عۇلامانىڭ تۇجىرىمدارى بۇگىنگى زاماندى جاڭاشا كوزقاراسپەن زەردەلەۋگە جەتەلەيدى. ايتۋلى ماقالا ۇستىمىزدەگى جىلى كەڭ كولەمدە اتالىپ وتىلەتىن اباي مەرەيتويىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, الدىمىزداعى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باعىت-باعدارىن كورسەتىپ وتىر.
اباي ۇرپاق تاربيەلەۋگە, جاستاردى سانالى, ساپالى, ساليقالى بولۋعا ۇندەيتىن, جول سىلتەيتىن, باعىت-باعدار بەرەتىن كەسەك-كەسەك ويلارىمەن ورامدى. جاڭا عاسىرداعى ۇرپاق ءۇشىن اباي ءىلىمى مەن ءبىلىمى, اسىرەسە ىزدەنىمپاز جاستار ءۇشىن كوكەيكەستى.
ماقالادا اتاپ كورسەتكەندەي, اباي تاعىلىمدارى بارشا قازاققا, الدىمەن بىلىمگە قۇشتار جاستارعا ۇلگى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ابايدىڭ ءومىر جولىن, بالالىق شاعىن ءبىلىپ وسسە, كەيىنىرەكتە زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن تۇشىنا وقىپ شىعادى, تاربيە الار تۇستارىن زەردەسىنە توقيدى. اقىننىڭ ويلى ولەڭدەرى مەن تاعىلىم الارلىق قارا سوزدەرىندە ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, مىنەزى مەن كەلبەتى ايقىن بايقالادى. وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبارىن جاستارىمىزدان باستاپ, جاسامىسقا دەيىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ومىرلىك تاجىريبە رەتىندە قالىپتاستىرادى.
ال كامەلەتتىك جاسقا تولىپ, شاڭىراق كوتەرگەن, وتاۋ قۇرعان جاستاردىڭ دەنى الدىمەن اباي ەسكەرتكىشىنە بارىپ, تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويادى. كەيىنگى جىلدارى ءبىز وسىنداي ءۇردىستى كورىپ, ءبىلىپ, ءسۇيسىنىپ ءجۇرمىز. ارينە, زەردەلى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىندا قوعامدىق سانانى سىلكىنتۋ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ الار ورنى ەرەكشە.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى رەتىندە جاڭا قۇندىلىقتارعا جول اشۋ دەگەنىمىز, جاڭعىرۋ دەپ وتكەننەن قول ءۇزىپ قالماي, قايتا ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى بۇگىنگى وڭ ۇردىستەرمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاڭاشا دامىتۋدى كوزدەيتىن قۇبىلىس دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە, اباي بىزگە تەمىرقازىق. بىلە بىلسەك, ويشىل اباي وسىدان ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن-اق ۇلتىمىزدى دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا, جاڭارۋعا, كەمەلدەنۋگە ۇندەگەن. زامان كوشىنەن قالماي, ىلگەرى قادام باسۋعا, ءىلىم مەن ءبىلىمدى ۇيرەنۋگە شاقىرعان.
وسى ورايدا اباي ءوزىنىڭ حالقىمەن ءاردايىم بىرگە ەكەنىن باعامدايمىز. ەلباسى ايتقانداي, «زامانالار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى, قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جاڭا سىرلارىنا قانىعا تۇسەدى» دەگەن ونەگەلى ءسوزى اقىن مۇراسىنىڭ ماڭگىلىك وسيەت رەتىندە باعالاناتىنىن ايقىن اڭعارتادى.
ابايدىڭ ويلى شىعارمالارىنا زەر سالساق, ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانىن, وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەنىن بايقايمىز. وسىلايشا كەمەڭگەر تۇلعا قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن, حالقىنىڭ وزىق ويلى بولعانىن بار جان-تانىمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, ءبىلىمدى يگەرمەيىنشە, بيىكتەردىڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. ول ء«بىز عىلىمدى ساتىپ مال ىزدەمەك ەمەسپىز», دەپ تۇجىرىمداپ, كەرىسىنشە, ەل داۋلەتتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ۇلى ابايدىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەگەن ونەگەلى وسيەتىن دە وسى تۇرعىدان ۇعىنۋىمىز قاجەت.
عۇلاما ويشىل, اعارتۋشىنىڭ حالقىن ىلگەرى دامۋعا ۇندەگەن تۇجىرىمدارى قازىر دە اسا وزەكتى. ءتىپتى بۇرىنعىدان دا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سەبەبى ءبىز ءححى عاسىرداعى عىلىمنىڭ ماقساتى بيىككە ۇمتىلۋ, الىسقا قۇلاش سەرمەۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز.
ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ىلگەرى ۇمتىلعان ۇلى كوشكە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋ. «ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى.
قازىرگى الەم كۇن سايىن ەمەس, ءسات سايىن, ساعات سايىن وزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا مىندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويىلۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى. زامان كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن ءبىز سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
ۇلى اباي ءوز تۇسىندا زامانداستارىنا سىني كوزبەن قاراپ, «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى, وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ» دەپ ۇنەمى كوڭىلى تولماي وتىردى. بۇل بۇگىن دە كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. بوس ءسوز, وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, داڭعويلىق, ىسىراپشىلدىق سەكىلدى كەلەڭسىز جايتتاردان ارىلاتىن كەز جەتتى.
وسى ارادا ويى تەرەڭ, زەردەلى اقىننىڭ:
«...توقتاۋلىلىق, قالىپتى, شىدامدىلىق,
بۇل – قايراتتان شىعادى, بىلسەڭ كەرەك.
اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,
سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», –
دەپ حIح عاسىردا ايتقان ويلارى قازىر دە, بولاشاق جاستارعا دا ساباق بولار تەرەڭ تاعىلىم رەتىندە ومىرشەڭ ەكەندىگىندە داۋ جوق.
اباي اقىن, اعارتۋشى, عۇلاما ويشىل, بىلىكتى اۋدارماشى, كورەگەن ادام عانا ەمەس, ءومىردى تەرەڭ زەردەلەگەن فيلوسوف. ادام جانىن مۇقيات زەرتتەگەن ۇلكەن ءپالساپاشى. بىلە بىلگەنگە اباي مۇرالارىنىڭ تاعىلىم الار تۇستارى جەتەرلىك. ءبىز سونىڭ ءبىر پاراسىنا عانا توقتالدىق. اباي الەمى بىزدەردى الىسقا قۇلاش سەرمەۋگە ۇندەيدى.
اقان بيجانوۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى