ەت وڭدەۋدە ەسە جىبەرمەدىك پە؟

ەلباسى 2011 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىرعانى ەسىمىزدە. سول جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولىپ اسىلجان ما­مىتبەكوۆ تاعايىندالعان ەدى. جاڭا ءمينيستردىڭ نەگىزگى ميسسياسى دا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بولعان. ول 2016 جىلعا دەيىن ۆەدومستۆونى باسقارعان ۋاقىتتا وسى باعىتتا «سىباعا», «بەرەكە», «التىن اسىق» سەكىل­دى بىرقاتار باعدارلامالار قابىل­داندى. قوعام ەتتىڭ ەسەبىن ا.مامىتبەكوۆتەن سۇرايتىنى سودان بولسا كەرەك.

وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا, قازاقستاننان شەت­ەلگە 63,6 مىڭ توننا ەت ەكسپورت­تالىپ, ەلباسى تاپسىرماسى كە­شىگىپ بولسا دا ورىندالىپ وتىر­عان. ەت وداعىنىڭ توراعاسى ا.ما­مىت­بەكوۆ بەلگىلەنگەن مەجەگە كە­شىگىپ جەتۋىمىزدىڭ سەبەبى رەتىن­دە مال باسىن ساناعاندا كور­­­سەت­­كىش كوبەيتىلىپ كور­سەتىل­­­گەنىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, بىرەر جىل بۇ­­رىن ءىرى قارا باسى 6 ملن دەپ كور­سە­تىل­گە­نىمەن, شىن مانىندە كور­سەت­كىش 25 پايىزعا از بولىپ شىق­­قان. مەملەكەتتەن نەسيە الۋ ءۇشىن شارۋا­لاردىڭ ءىرى قارا قۇجات­­تارىن قولدان جاسايتىنى تۇ­سىنىكتى. ماسەلەن, ەت ەكسپور­تىن دامىتۋ ءۇشىن بەرىلگەن نەسيەلەر ارقى­لى رەسپۋبليكا بويىن­شا ەت باعىتىنداعى 20 مىڭنان اس­تام جاڭا شا­رۋا قوجالىقتارى اشىلعان. ونىڭ باسىم بولىگى – ءۇي شارۋا­شىلىقتارى نەمەسە قوسال­قى شا­رۋاشىلىقتار. ياعني, قارا­پايىم اۋىل تۇرعىن­­دارى­نىڭ العان شاعىن نەسيەلەرى. ال بۇل شاعىن نەسيەلەردىڭ جوعا­رى­داعىداي مال قۇ­جات­تارىن قول­دان جاساپ, الىنعان نەسيەنىڭ ماق­­سا­ت­سىز پايدالانىلۋى ابدەن مۇم­كىن ەكەنى بەلگىلى.

ەت شارۋاشىلىعىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەمە تو­لى­عىمەن ورىندالىپ وتىر دە­گە­نىمىز­بەن, بۇل مەجەگە جەتۋ ءۇشىن قاي كوزدەن قانشا قاراجات جۇم­­سالعانى بەلگىسىز. ەلدەگى كەز كەل­­گەن باسقا سالا سەكىلدى, ەت شار­ۋا­­­­­شىلىعى دا تولىعىمەن ۇكى­­مەت­تىك قولداۋعا قاراپ وتىر. سالا­داعى بيزنەس قاۋىمداستىق سا­لىق تولەپ بيۋدجەتتى تولتىرۋ­شى ەمەس, ۇكىمەت قاراجاتىن يگەرىپ, بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋشى بولىپ قانا وتىر. سوزىمىزگە دالەل بولۋ ءۇشىن سوڭعى بىرنەشە جىلداعى مىنا ستاتيس­تيكاعا كوز جۇگىرتەيىك. 2014 جىلى قازاق­ستان­عا شە­تەل­­دەن 58,2 ملن اقش دوللا­رى­­­نا باعا­لانعان ءتىرى مال يم­پورت­­­­تالعان. 2015-2016 جىلدارى كور­­سەتكىش 25,9 جانە 19,5 ملن دول­لارعا دەيىن تومەندەگەنىمەن, كەيىن قايتادان 26,2 ملن دوللارعا ءوسىپ, 2018 جىلى ءتىپتى 53,7 ملن دوللارعا جەتكەن. سونىڭ ىشىندە مال باسى نەگى­زىنەن اقش پەن رە­سەي­­دەن ساتىپ الىنعان.

ايتا كەتەرلىگى, مال باسىن اسىل­داندىرعىسى كەلەتىن شارۋا تىكە­لەي شەتەلدەن يمپورت­تاي ال­ماي­­دى. اراداعى دەلدال كوم­پا­نيا­لاردىڭ قىزمەتىنە جۇگى­نۋ كەرەك. شەتەلدەن اسىل تۇ­قىم­دى مال يمپورتتاپ بەرۋمەن اي­نا­لى­سا­تىن ارنايى كومپانيا­لار بار. بۇل كومپانيالاردىڭ قىزمەت قۇ­نى­نىڭ قىمبات بول­عانى بىلاي تۇرسىن, كەي جاع­دايلاردا تىكەلەي زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتار دا انىقتالعان. بۇل تۋرالى جاقىندا شارۋالار ەل­ورداعا جينالىپ ءباسپاسوز كون­­­فەرەنتسياسىن وتكىزگەندە بي­­­لىك­كە شاعىم تۇسىرگەن ەدى. و­لار­دىڭ پىكىرىنشە, شە­تەل­­دەن اسىل تۇ­قىم­دى مال يم­پورت­­­تاۋ­مەن ءىس جۇ­زىن­دە اينالى­سىپ وتىرعان جالعىز كومپانيا – رەسەيلىك, ناقتى ايت­قان­د­ا تاتارستاندا تىركەلگەن «كاماگرو» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى قوعامداستىعى. وسى مونوپوليست كوم­پانيا شەتەلدەن كەلەتىن اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ باعا­سى­نا دا اسەر ەتىپ وتىر.

سوڭعى بىرەر جىلدا شەتەلدەن يمپورتتالاتىن مال باسىنىڭ كو­بەيۋ­ىن ءتيىستى مينيسترلىك مالدى اسىلداندىرۋ دەپ ءتۇسىندىرۋى مۇم­كىن. ال دايىن ەت پەن ەت ونىم­دە­رىنىڭ يمپورتىنىڭ ارتقانىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ەشكىم جوق. 2014 جىلى ەلگە 252,6 ملن اقش دوللارىنىڭ ەت جانە ەت ونىم­دە­رى يمپورتتالسا, 2015-2016 جىل­دارى كورسەتكىش تيىسىنشە 200 جانە 160 ملن دوللارعا تومەن­دە­گەنى­مەن, 2017-2018 جىلدارى قاي­تادان 207 جانە 211 ملن دول­لار­عا كوبەيىپ كەتكەن. ارينە وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەكسپورت كولەمى دە 2016 جىلعى 18,9 ملن دوللاردان 2017 جىلى 20,9 ملن دوللارعا, ال 2018 جىلى 45 ملن دوللارعا كوبەيگەن. دەگەنمەن, 45 ملن دوللارعا ەت ساتتىق دەپ كەۋدە قاققانىمىزبەن, سىرتتان ساتىپ العان ەتىمىزدىڭ ودان 5 ەسە كوپ بولىپ وتىرعانى ۇكىمەتتە ەشكىمدى تولعاندىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە الدىڭعى جىلى 53,7 ملن دوللارعا ءتىرى مال ساتىپ الىپ, سىرتقا ساتقان مال­دىڭ قۇنى 30 ملن دوللاردى قۇ­را­عان. تىرىدەي دە, سويىلعان كۇ­يىن­دە دە, ەت شارۋاشىلىعىندا دا ءبىز ءالى يمپورتتاۋشى ەل بولىپ قالىپ وتىرمىز. ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ اراسى بىرنەشە ەسە الشاقتاعان. ەندى ەت ەكسپورتىن 63 مىڭ تونناعا جەتكىزىپ تاس­تا­عا­نىمىزدىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى بولار.

ايتپاقشى, مالدى تىرىدەي ساتۋ 2018 جىلى عانا كوبەيگەن. ماسەلەن, 2014-2017 جىل­­دارى شەتەلگە بار بولعانى 3-4 ملن اقش دوللارىنىڭ ما­لىن تىرىدەي ساتقان. تەك 2018 جىلى عانا كورسەتكىش 30 ملن دول­لار­عا ءبىر-اق جەتكەن.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, تىرى­دەي مال باسىن شەتەلگە ساتۋعا مي­نيس­تر­لىك تىيىم سال­ماق. ا.ما­مىت­­بەكوۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇل ەل­دەگى ەت باعاسىن تو­مەن­دەت­پەي­دى. بار بولعانى دەلدالداردىڭ پايداسىن ەسەلەپ, بيزنەستىڭ كو­لەڭ­كەگە كەتۋىنە تۇرتكى بولا­دى. بۇل تۇرعىدا ەت وداعى تورا­عاسى ءسوزىنىڭ جانى بار. قازىر­دىڭ وزىندە وتاندىق ەت كوم­بي­نات­تارى ۇسىنىپ وتىرعان باعا وزبەكستاننان اناعۇرلىم قىمبات. ياعني, بىزدە وڭ­دەل­گەن ەت وزبەكستاندا وڭدەلگەن ەتتەن قىمبات بولادى دەگەن ءسوز. وسىدان-اق ءتىرى مالدى سىرتقا سا­تۋعا تىيىم سالۋ يدەياسىنىڭ قاي جاقتان كەلىپ وتىرعانىن انىق­تاۋعا بولادى. ال قىمبات باعا ۇسىنىپ وتىرعان وتاندىق كومبيناتتاردان گورى وڭتۇستىكتىڭ شارۋالارى مالدى وزبەكستانعا ساتۋعا نەگە قۇشتار دەيسىز عوي؟ ويتكەنى وزبەكستان مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن دە ساتىپ الادى. ال بىزدە بۇل سالا جوق. سوندىقتان شارۋالار ءۇشىن وزبەكستان نارىعى تيىم­دى­­رەك. ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى ەلدەگى تە­رى مەن ءجۇن وڭ­دەۋ­دىڭ دامى­ماۋىن­دا ەكەن. 

قورىتا ايتقاندا, ا.ما­مىت­بە­­كو­ۆتىڭ باستاعان كام­پانياسى ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ توننادان اسىر­عانىمەن, بۇل قازاقستاندا ەت ءوندىرىسى دامىدى دەگەن ءسوز ەمەس. ارينە مىن­دەت ورىندالدى. بىراق بيزنەس بۇ­رىنعى قالپىندا. حا­لىق­تىڭ جەپ وتىرعان ەتى شەتەلگە ەكسپورتتالىپ, ىشكى نارىققا شە­­تەل­­­دەن اكەلىپ ساتىلۋدا. ەر­كىن ساۋدا قاعيداسىندا ەكس­­پورت­­پەن بىرگە يمپورتتىڭ دا كوبەي­گە­نىندە ابەستىك جوق شى­عار, بى­راق بۇل جەردەگى ماسەلە – اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن بيز­نەستىڭ ءبىر سالاسى رە­تىندە قا­لىپ­تاس­پاۋى.