قازاقتىڭ «حايلايلىمى»

ايتەكەڭ ارقاسى قوزعاندا الدىن­دا ارىستان تۇر ما, ايۋ تۇر ما قارامايدى, سىڭار مۇيىزىمەن ءبىر-اق شايقايدى. ونىڭ بۇل مىنەزىن بىلەتىن ارىپتەستەرى «حايلايلىمنىڭ» كارى جىنىن قوز­دىرماي, ابايلاپ ايتىسادى. ەگەر شامىنا ءتيىپ, شابىنا شوق تۇسىرسەڭىز, ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەپ, قارا جەردى قوس اياقتاپ تەپكىلەپ, بوز جۋساننىڭ كوكشىل تۇسىندەي قياق مۇرتى ەدىرەيىپ, قولىنداعى دومبىراسىن قاراعاي نايزا سياقتى ىرعىپ-ىرعاپ جىبەرىپ, ەكى يىعى الما-كەزەك سەلكىلدەپ, بەل ومىرتقاسى بۇلعاڭداپ جۇرە بەرەدى.

 * * *

1999 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلوردا تورىندە الامان ايتىس ءوتتى. وسى ءسوز سايىسىندا دومبىراسىن بۇلعاقتاتىپ وتىرعان بۇلعاقوۆ كوككە ءبىر, كوپكە ءبىر قاراپ الدى دا:

وركەندەۋگە كەلگەندە مەشەلدەۋمىز,

ەلىكتەۋگە كەلگەندە ەسەرلەۋمىز,

سيراق جاساپ بۇيرەكتەن شىعاراتىن,

شەتىمىزدەن شاتپاق تىل شەشەندەرمىز,

– دەپ ءبىر قايىردى دا, يىعىن قيقاڭ-قيقاڭ ەتكىزىپ:

استاناڭ دا ەۋرازيا,

باسپاناڭ دا ەۋرازيا,

اجارىڭ دا ەۋرازيا,

بازارىڭ دا ەۋرازيا,

ۋنيۆەرسيتەتىڭ دە ەۋرازيا,

شاش ال دەسە, باس العان,

بۇ نە دەگەن بەزوبرازيا,

– دەمەسى بار ما. وسى ءسوز كوپكە دەيىن حا­لىق اراسىندا ايتىلىپ ءجۇردى. ءالى ەسىمدە, ايتىس تاماشالاپ وتىرعان شەراعاڭ (شەرحان مۇزتازا) مۇرتى شان­شىلىپ, ەكى ەزۋى جايىننىڭ جەل­بەزەگىندەي جايىلىپ ك ۇلىپ ەدى جا­رىقتىق.

 * * *

جۋىقتا اناۋ-مىناۋ شارۋاسى بولىپ باس قالاعا ايتاقىن كەلگەن ەكەن, از-كەم اڭگىمە وربىتتىك. سونداعى قويعان سۇراعىمىز: «ايتەكە, حايلايلىمدى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟».

– ايتىستىڭ تيەگى اعىتىلعان جىلدارى, – دەيدى ايتاكەڭ. – ايتىسقىم كەلىپ الاسۇردىم. اۋىلدىڭ الاوكپە اقىندارىمەن سايىسىپ كورسەم بولاتىن ءتۇرى بار. بىراق انگە سالسام ىرعاعى ۇنامايدى. قىسقاسىن ايت­قاندا, مىنەز-قۇلقىما ساي كەلەتىن, ساحنادا جارقىراپ اشىلاتىن ىرعاقتى ءان كەرەك. سوناۋ بالا كەزىمدە ءانشى عاري­فوللا قۇرمانعاليەۆ راديودان كوپ ايتاتىن حالىق ءانى ەسىمە تۇسە كەتكەنى. بىلاي باستالاتىن:

ولەڭىمنىڭ باسى ەدى

بىجىق-شىجىق,

بىجىق-شىجىق دەگەنىم مايلى شىجىق...

وسى ءاندى بەتاشار ەتىپ الدىم. ودان كەيىن جاركەنت اۋدانىنىڭ اق­جازىق اۋىلىندا سارسەنحان دەيتىن مۋزىكا پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستاز بار-تىن. سول كىسى ءبىر ءاندى ايتىپ كەلىپ, قايىرماسىندا:

انە, بۇلبۇل تاماشا,

مىنە, بۇلبۇل تاماشا,

جايناشى قۇربىم جاڭاشا,

جاڭاشا, جاڭاشا...

– دەپ اياقتايتىن. وسىنى وزىمشە جەتىل­دىرىپ قايىرما جاساپ الدىم. وعان «حايلايلىمدى» قوستىم. ءسويتىپ قۇراپ-جاماپ العان دۇنيەمدى اينانىڭ الدىنا جايعاسىپ الىپ سارناتتىم. ەكى-ءۇش كۇن وزىممەن ءوزىم ايتىسىپ ءيى قاندى-اۋ دەگەندە تالانتتى ايتىسكەر, مارقۇم جانداربەك بەگىمبەتەۆكە سىناتۋعا باردىم. الدىنا وتىرا قالىپ سارتىلداتىپ ايتىپ بەردىم. جاكەڭ: «سەنى اشاتىن ءان وسى», دەدى. سودان بەرى شيرەك عاسىر «حايلايلىمداتىپ» كەلەم.

 * * *

ايتاقىن بۇلعاقوۆ – 1960 جىلدىڭ 19-شى قاڭتارىندا تالدىقورعان وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانى, ءۇشارال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جارىقتىق اكەسى مۇقامادي كوزىندە وتى بار وسى ۇلدان ءۇمىت كۇتىپ, تەك وڭ تىزەسىنە وتىرعىزىپ وسىرگەن ەكەن.

– راسىن ايتسام, – دەيدى ايتاكەڭ. – ورتا مەكتەپتە ساباقتى ماندىتىپ وقى­­مادىم. بىراق اكە-شەشەم قارا ولەڭ­نىڭ قايىعى ەدى. شەشەم كۇل­شا­ريا اۋىلدىڭ جيىن-تويىندا كوپ-كورىم ايتىساتىن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اۋىلداعى حالىق تەاترىن­دا جۇ­مىس ىستەدىم. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» درا­ماسىندا قوزىنىڭ ءرولىن سومدادىم... 1979 جىلى اۋداندىق گا­زەتكە العاش رەت ولەڭىم باسىلدى. سونداعى قۋانىشىمدى كورسەڭىز... كەيىن وبلىستىق تەلەراديودا قىزمەت اتقاردىم. ابدەن مارقالانىپ بارىپ, ياعني 1996 جىلى تالدىقورعانداعى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇستىم.

جالپى, بۇل پانيدەن ۇققانىم بارشىلىق. اتام قازاق بۇل دۇنيەنى «بەس كۇن جالعان» دەگەن عوي. بىلگەن جانعا بۇدان وتكەن ءپالساپا جوق. سول جالعان ءومىردىڭ جارىعىندا بىرەۋدەن كەيىن, بىرەۋدەن ىلگەرى دەگەندەي, قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ كەلەمىن.

 * * *

ا.بۇلعاقوۆ قازىر الماتى وبلىستىق «الاتاۋ» قوعامدىق-ساياسي گازەتىنىڭ باس رەداكتورى. قازاق ايتىس ونەرىندە وزىندىك ءىزى بار. «اقىندار جىرى – اق وردا», «تاۋەلسىزدىك – تاعدىرىم», «نۇر وتان» حدپ – 10 جىل», ء«تىل تۋرا­لى زاڭىنىڭ قابىلدانعانىنا – 20 جىل» ات­تى جىر سايىستارىنىڭ جەڭىم­پازى.

 – سوتسياليزم داۋىرىندە ايتىس كوپ بولمايتىن, – دەيدى ايتاكەڭ. – ءبىزدىڭ اۋىلدا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسى بولدى. جەتەكشىسى – اسەت كەرىمباەۆ. وسى كىسى قىز بەن جىگىتتىڭ ايتىسىن جا­زىپ, ونىسىن جايلاۋحان دەگەن قىز­بەن بىرگە ماعان ورىنداتتى. مەنىڭ تۇمشالانىپ جاتقان ايتىسقا اڭسارىمدى اشقان وقيعا وسى.

بىردە اسەكەڭ مەنى ۇيىنە ەرتىپ اپارىپ كولدەنەڭ سۇراق قويدى. مەن وعان قولىما دومبىرا الدىم دا, ولەڭمەن جاۋاپ بەردىم. ول ورنىنان اتىپ تۇردى. «ويباي, سەن سۋىرىپ سالادى ەكەن­سىڭ عوي». وسى تەبىنمەن قالقا جاپسار­باەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان وبلىستىق ايتىسقا قاتىستىم. باس جۇلدە بۇيىردى.

 اتتاي شاۋىپ وتكەن كۇندەردىڭ قايسى ءبىرىن ايتايىن. حالىقتىق ىقىلاس-قوشەمەتىنىڭ ارقاسىندا سەرى دە اتاندىق, سەرگەلدەڭگە دە تۇستىك. قازىر تاعدىر قوسقان قوساعىم مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ تانىسقان بالا ماحابباتىم. قازىر سول دانا ماحابباتقا ۇلاستى. «كىممەن قارايساڭ, سونىمەن اعار» دەمەي مە, قازاق!

 * * *

قازاق ايتىسىندا تابى قالعان «حايلايلىمدى» كەيىن تۇمسىعىنان سىپىرىپ, تاربيەلەگەن شاكىرتى بالعىنبەك يماشەۆ ايتتى. ايتاقىننىڭ تۋعان ۇلى جانداربەك بۇلعاقوۆ اسا قۋاتتى, بۇلا اقىننىڭ بىرىنە اينالدى. ون بەس جاسىندا ۇلكەندەرمەن قاتار رەس­پۋبليكالىق جىر دوداسىنا تۇسكەن بۇل بالا اكە جولىن قۋعان ۇل بولدى. بۇلعاقوۆتىڭ ءبىر باسىنا بۇدان ارتىق نە كەرەك.