كوپكە توپىراق شاشقىمىز جوق, بىراق قوعام قايراتكەرلەرى رەتىندە اتالىپ جۇرگەن ماقتاۋلى مۇعالىمدەر اراسىندا اراكىدىك بولسا دا اتتارىنا كىر كەلتىرىپ جۇرگەندەر كەزدەسەدى. القالى جيىندا قارجى پوليتسياسى مەن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى سىبايلاس جەمقورلىق كوبىنە ءبىلىم وشاقتارىندا كەزدەسەتىنىن جاسىرمايدى. ءتىپتى, ەلباسىنىڭ ءوزى بىردە مەكتەپكە ەدەن جۋشى قابىلدايتىن بولسا, ودان پارا دامەتەتىن ديرەكتورلار بار ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, بۇعان جول بەرۋگە بولمايتىنىن قاتاڭ ەسكەرتتى. بالكىم, بۇعان قوعامنىڭ ءار سالاسىنداعى ات تىزگىنىن ۇستاعان يگى جاقسىلاردىڭ دا ۇلەسى بار شىعار. ويتكەنى ولار مۇعالىمدى بالاسى مەكتەپپەن قوشتاسار كەزدە نەمەسە نەمەرەسى باستاۋىش سىنىپقا باراردا عانا ەسكە تۇسىرەدى. مىنە, قوعامنان وسىلاي بولەكتەنىپ قالعاندىقتان با, مەكتەپ وقشاۋلانا بەردى. ءتىپتى, ونداعى تىرشىلىكتى باعامداۋ مەن بايىپتاۋدان قالعاندايمىز. نەگە؟ ونىڭ بىرقاتار سەبەپ-سالدارى بار.
ساراپتاپ كورەلىك. توقسانىنشى جىلدارى كۇنكورىس قامىمەن كوپتەگەن مۇعالىم باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتتى. مەكتەپتە ءوز ماماندىعىن شەكسىز سۇيەتىندەر عانا قالدى. بوس ورىندارعا بۇرىن اۋىلدىق كەڭەستى, كەڭشاردى باسقارعاندار, زووتەحنيكتەر, اگرونومدار, ينجەنەرلەر, ەسەپشىلەر كەلدى. مەكتەپتى باسقارۋدى اۋىل اكىمىنە جۇكتەدى. ءبىراز مۇعالىم الا قاپشىق سۇيرەتىپ, بازار جاعالادى. ءسىرا, تابىسى جاقسى بولدى-اۋ شاماسى, سولاردىڭ مەكتەپكە قايتا ورالعاندارى شامالى. ال اگرونومدار مەن زووتەحنيكتەر بيولوگيادان, بۋحگالتەرلەر ماتەماتيكا مەن گەومەتريادان, تاماق ونەركاسىبى ماماندارى حيميادان, ينجەنەرلەر فيزيكادان «كوزىن شىعارىپ, باسىن جارىپ» ساباق ءوتىپ جاتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ شىعا كەلدى. قولىنان كەلگەندەردىڭ ءبىرازى ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەت اشتى. قولى قىسقالارى كوللەدج ۇيىمداستىردى. قازىر ايتۋلى ينستيتۋتتاردىڭ قوسىمشا كوللەدجدەرى بار. بۇعان كەشەگى كۇنگە دەيىن ساباقتاسىپ كەلگەن «سىرتتاي وقۋ» دەگەندى قوسىڭىز. جاپپاي نارىققا كوشۋ كەزىندەگى وسى ۇردىستەن سوڭ ارزان وقۋ اقىسىمەن ءبىلىم العان مۇعالىمدەر مەكتەپتەرگە جۇمىسقا كىرىپ جاتتى. مەنىڭ ءوزىم ۋنيۆەرسيتەتتى سىرتتاي بىتىرگەن ءبىر تۋىستى جۇمىسقا ورنالاستىرعانىم بار. ول اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى ەدى. ءبىر كۇنى ديرەكتور حابارلاسىپ تۇر. «رەنجىمە, انا بالاڭىز اعىلشىن ءتىلى تۇرماق ارىپتەرىن دە بىلمەيدى عوي», دەيدى. بەتتى باستىم. اعايىنعا قىزمەت جاساپ بولمايتىنىن سوندا ءتۇسىندىم. تاعى ءبىر مىسال. كەشە عانا تويدان قايتتىم. تاكسي جۇرگىزۋشىسى شىمكەنت قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتى ەكەن. «كۇندىز وقىپ, تۇندە تابىس تابادى ەكەنسىڭ. جاقسى عوي» دەپ اڭگىمەگە تارتتىم. «وي, اعاي! قازىر تەڭگەڭ بولماسا, وقىتۋشىلار سىناق المايدى. سودان عوي تۇندەلەتىپ جۇرگەنىمىز», دەيدى. بۇل جاعداي دا بەسەنەدەن بەلگىلى. اقشانىڭ كۇشىمەن وقۋ بىتىرگەندەر جارىتىپ بالا وقىتا ما؟ ورتاشا دەڭگەيدەگى مۇعالىمنەن ورتاشا دەڭگەيدەگى شاكىرت تاربيەلەنەدى ەمەس پە؟ ال وقىتۋشىسىنا پارا بەرىپ, باعا العان ستۋدەنتتەن ەرتەڭ قانداي مامان شىعادى؟ وسىنىڭ ءوزى مۇعالىم بەدەلىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە اسەر ەتىپ جاتقانى جاسىرىن با؟ الدە مۇنى دا جوققا شىعارارسىز؟
قازىر جاستار ەڭ وڭاي ماماندىق مۇعالىمدىك دەپ ويلايتىن سىڭايلى. بۇعان تەحنيكالىق ماماندىقتاردان گورى, گۋمانيتارلىق, ياعني مۇعالىمدىك وقۋعا قۇجات تاپسىرىپ جاتقانداردىڭ كوپتىگى انىق دالەل. شالعاي اۋداندارداعى مەكتەپتەردە حيميا, ماتەماتيكا, فيزيكا, اعىلشىن ءتىلى پاندەرى مۇعالىمدەرى جەتىسپەيدى. نەگە؟ ويتكەنى بۇگىنگى جاستاردىڭ مۇنداي قيىن ساباقتارعا ءتىسى باتا بەرمەيدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋشى تالاپكەرلەردىڭ تومەن بالل جيناعاندارى امالسىزدان مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭدايتىنى دا سودان. ال اتا-انا بولسا, «بالامىز جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرسە بولدى» دەگەن قاعيدا ۇستانادى. ولارعا ەرتەڭ بالالارى مەكتەپكە بارىپ-كەلىپ جۇرسە بولعانى. ءتىپتى, وسى مۇعالىمدىك ساتىدان بالالارىن اكىمدىككە, جوق دەگەندە مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا سۇيرەيتىندەر دە تابىلادى. وسىدان بارىپ باسەكەگە تولى دۇربەلەڭ كەزەڭدە مۇعالىمدىك قىزمەتكە بارىنشا دارىندى ادامداردى تارتۋ ومىرلىك قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر.
جالاقىنىڭ ازدىعىنان, جاعدايدىڭ تومەندىگىنەن (پاتەرگە قول جەتكىزە الماۋشىلىق, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جەڭىلدىكتەردىڭ جوقتىعى, تاعى باسقالار), جۇكتەمەلەردىڭ كوپتىگىنەن مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەردىڭ ۇلەس سالماعى ازايىپ كەتكەنى دە جاسىرىن ەمەس. ال بىرىڭعاي قىز-كەلىنشەكتەر جۇرگەن جەردە تاربيە تۇساۋلاناتىنىن عالىمدار جازۋداي-اق جازىپ كەلەدى. ماسەلەن, كىلەڭ ايەل تاربيەسىندەگى بالانىڭ جاسىق بولىپ وسەتىنى تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. رەسەي عالىمدارى اسكەرگە شاقىرىلعان جاستارعا تاجىريبە جاساپ كورگەندە, شەشەسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەندەر وزدىگىنەن شەشىم قابىلداي المايتىنىن, بويلارىندا باتىلدىق اتاۋلى سەمىپ قالعانىن انىقتاعان. ال اكە تاربيەسىندە وسكەندەر اۆتوماتتى تەز مەڭگەرگەن, جەر دە قازعان, تەحنيكا ءتىلىن دە از عانا ۋاقىتتا ۇيرەنىپ العان. شەشە تاربيەسىندەگىلەر ىدىس جۋعا, ەدەن سىپىرۋعا, جالپى جەڭىل-جەلپى جۇمىستارعا سۇرانعان. مەكتەپتە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتۋى ۇل تاربيەسىنە, بولاشاق ەر-ازاماتتىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋعا, ولاردىڭ جىگەرلى بولىپ وسۋلەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. وسىنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە مۇعالىم بەدەلىنىڭ تومەندەۋىنە اپاراتىن فاكتور .
ەندى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ ءتيىمدى تۇستارى قانداي بولماق دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. راس, جاڭا زاڭدا الەۋمەتتىك كەپىلدىككە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ەندىگى جەردە باستاپقى جارناسىز جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بار. سونىمەن قاتار قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي جانە جاتاقحانا يەلەنۋگە مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. ەندىگى تۇستا مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا قاتىستى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە قۇقىق بەرۋ ماسەلەسى شەشىلمەك. ايتالىق, اكىمدەر مۇعالىمدەرگە سىياقى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن پاتەر بەرە الادى. مۇعالىمدەردىڭ بالالارى بالاباقشاعا كەزەكسىز ورنالاستىرىلادى. اۋىلعا بارعان مۇعالىمدەر جەر ۋچاسكەلەرىن الىپ, تۇرعىن ءۇي سالىپ الۋلارىنا دا جول اشىلماق.
مۇعالىم اتاۋلىعا اسا ۇناپ وتىرعان جاڭا زاڭداعى جاڭالىق سول – ەندى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ وكىلدەرى مۇعالىمدەردى وزدەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە سايكەس كەلمەيتىن جۇمىستاردى ورىنداۋعا ماجبۇرلەمەيدى. كەلىسۋگە بولاتىن سياقتى. بىراق...
ۇستاز! مۇعالىمنىڭ قوعامداعى ەكىنشى اتاۋى – ۇستاز. ۇستاز دەپ ءبىز كىمدى ايتامىز؟ ارينە, ول بارىنە دە ۇيرەتۋشى, جول كورسەتۋشى, جوبا سىلتەۋشى, مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەتتى دامۋ ساياساتىنىڭ مىقتى ناسيحاتشىسى. ول ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن دە, سوزىمەن دە, ىشكى, سىرتقى مادەنيەتىمەن دە – قوعامدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەتالوندىق بەينەسى.
مۇعالىم سەنبىلىككە قاتىسپاسىن دەيمىز. اۋ, اعايىندار-اۋ, ۇستاز دەگەن بارلىق يگىلىك اتاۋلىنىڭ الدىندا جۇرمەس پە؟ ماسەلەن, مۇعالىم سەنبىلىككە شىقپاعان سوڭ, وقۋشىلار دا قولىنا كۇرەك المايدى. سوندا ءبىز كىمدى تاربيەلەپ جاتىرمىز؟ قوعامعا تۇك تە پايداسى تيمەيتىن جاتىپىشەردى مە؟ وسى جەردە ۇستاز ونەگە كورسەتىپ جۇرسە, وقۋشى بىتكەن ەڭبەككە تاربيەلەنبەي مە؟ ۇستازدىڭ ءوزى ۇيىندە شىرەنىپ جاتسا, شاكىرتتەرىن وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتيزمگە, ەڭبەكسۇيگىشتىككە, ۇيىمشىلدىققا كىم تاربيەلەيدى؟ جول كورسەتەتىن, جول باستايتىن ۇستاز وسى تۇستا بۇعىپ قالسا, باسقاسىنان نە سۇرارسىڭ؟
جالپى, رۋحاني مەشەل مۇعالىم وقۋشىسىنا جاقسى تاربيە بەرە المايدى. ابايدى, ءفارابيدى, مۇحتاردى, ساكەندى, ءسابيتتى, بەيىمبەتتى, تاعى باسقالارىن بىلمەگەن ۇستازدان ۇلىق ادام شىعا ما؟ جارايدى, اتالعان تۇلعالاردى بىرسىدىرعى ءبىلسىن-اق, بىراق ونەر, مادەنيەت, سپورت الەمىندەگى سوڭعى جاڭالىقتار مەن تابىستاردان ماقرۇم مۇعالىم كىمگە ۇلگى بولا الادى؟ شاكىرتتەرىمەن بىرگە تەاترلاردا, ستاديونداردا, كلۋبتاردا وتىرعان ۇستاز ناعىز ۇستاز ەمەس پە؟ تاريح نەمەسە ولكەتانۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى شاكىرتتەرىن تاريحي, كيەلى دە كورىكتى جەرلەرگە باستاپ بارا جاتسا, مۇنىڭ ءوزى تاربيە كوزى ەمەس پە؟
قازىر كوشە ارالاپ, وقۋشىلارىنىڭ اتا-انالارىمەن, تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ جۇرگەن سىنىپ جەتەكشىلەرىن دە سيرەك كورەمىز. وسىنداي ءبىر قولايلى ساتتە ءوزىڭ تۇراتىن شاعىن اۋدان تۇرعىندارىمەن ەتەنە تانىسۋ دا كەرەك-اق. جۇرتقا كورىنبەي, مەكتەپتە تىعىلىپ جۇرگەن جاننان جاقسى تاربيەشى شىقپايدى. ەجەلگى گرەك عۇلامالارى «پاتشا قانشا جەردەن اقىماق بولسا دا بالاسىنىڭ ۇستازىنىڭ الدىن كەسپەيدى» دەگەن ەكەن. ونەگە, ۇلگى كورسەتىپ, ۇرپاققا ۇلاعاتتى تاربيە بەرىپ جۇرگەن ۇستاز الدىن كىم كەسەر؟!
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى