ەسىل ءوڭىرى عانا ەمەس, ءيىسى قازاق دالاسى پەتروپاۆلدى ەجەلدەن قىزىلجار دەپ اتاپ كەلگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. جاس كۇنىمىزدەن «قىزىلجارعا بارادى», «قىزىلجاردا وقيدى» دەگەن سوزدەرمەن سانامىزعا ءسىڭىستى بولعان وسى اتاۋدى راستايتىن تاريحي قۇجات تا بار. بىراق سوناۋ پاتشا زامانىنان قالعان قالاعا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىستى جوق اتاۋ ءالى كۇنگە وزگەرمەي كەلە جاتىر.
قالانى پاتشا اسكەرىنىڭ 1752 جىلى سالىنا باستاعان «پەتروپاۆل» اتتى قورعانىنان ءوسىپ شىقتى دەگەنگە سەنەتىندەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپ. قورعانداردىڭ ءوزى قازاق جەرىن باسىپ الۋ ماقساتىمەن سالىنعانى بەلگىلى. جەرگىلىكتى تاريحشى ۆ.چەرنيكوۆ ولار كولونيالدىق باسىپ الۋشىلىقتاردىڭ قۇرالى رەتىندە سالىنىپ, «ناچاۆشەەسيا راسحيششەنيا كازاحسكيح زەمەل ستويت ۆ ودنوم ريادۋ س پودوبنوي پوليتيكوي تساريزما پروۆوديۆشيەسيا ۆ ءحVىىى-ءحىح ۆۆ. ۆ باشكيري ي سيبيري...» دەپ پاتشالىقتىڭ وتارشىلدىعىن ايىپتاعان.
وسىنداي ماقساتتاعى قورعاندار قالاعا اينالۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس. قورعاننان قالا ءوسىپ شىقپايدى, ونىڭ جانىنا كوپ بولسا شاعىن ەلدى مەكەن ۇيىسۋى مۇمكىن. «پەتروپاۆل» قورعانى سالىنعان «نوۆويشيمسكايا» شەكارالىق بەلدەۋىنىڭ بويىنا 11 قورعان, 32 بەكىنىس, 42 ماياك تۇرعىزىلعان. پەتروپاۆل سونىڭ بىرەۋى عانا. بىراق سولاردىڭ باسقا بىردە بىرەۋىنىڭ توڭىرەگىنە قالا ءوسىپ شىققان جوق. ەگەر قالا قورعاننان وسەتىن بولسا, باسقالار نەگە قالاعا اينالماعان؟
تەك قىزىلجارعا سالىنعان قورعاننىڭ ماڭى عانا قالاعا اينالدى, ويتكەنى بۇل جەر ەجەلدەن قازاق قونىستارى بولعان كوپ رۋدىڭ اتامەكەنى ەدى. «كيرگيزسكوە حوزيايستۆو اكمولينسكوي وبلاستي» دەگەن جيناقتا بۇل ايماقتى ءحVىى عاسىردا 117 قازاق اۋىلى مەكەن ەتكەنى جازىلادى. (كيرگيزسكوە حوزيايستۆو اكمولينسكوي وبلاستي»., سپب.,1910 گ., 1 توم., 33 ستر)
«قىزىلجار كوپ قازاققا ارمان جەرسىڭ,
تالايدان ءبىز سەكىلدى قالعان جەرسىڭ.
كەرەيدە تولىباي سىنشى تۋىن تىگىپ,
نايزاسىن قانعا بوياپ العان جەرسىڭ.
اتىڭدى «قىزىلجار» دەپ بابام قويعان
قوندىرىپ ساعان قوسىن كوڭىلى تويعان...»,
دەپ سەگىز سەرى جىرلاعان. ال تولىباي سىنشىنىڭ ءحVىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ادام ەكەنى بەلگىلى. بەرتىنىرەك قىزىلجار قونىسىن اتىعايدىڭ داۋلەتالى دەگەن بايى مەكەن ەتكەنىن ءسابيت مۇقانوۆ جازدى. «اۋليە پەتر» (پەتروپاۆلدىڭ العاشقى اتاۋى) قورعانى بولسا تەك ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سالىنا باستاپ, 1770 جىلى عانا اياقتالعان.
ەسىلدىڭ جاعاسى سۋى مول, قالىڭ توعايلى, ادامعا دا, مالعا دا جايلى جەر بولعاندىقتان قازاق ونى ەجەلدەن مەكەندەگەن. قالىڭ وسكەن ورمانى پاتشا اسكەرى قورعان سالۋ ءۇشىن وتاعانعا دەيىن قىستا مالعا پانا, مول قورىق بولعان. بىرنەشە اۋىلدار قاتارلاسا قىستاۋلار سالعاندىقتان, «قىزىل جاردىڭ» ەتەگى «ەن قىستاۋ» دەپ اتالعان.
پاتشا شەنەۋنىكتەرى قورعان سالىپ جاتقاندا ابىلاي حان دا وزىنە وسى جەردەن اعاشتان قىستىق ءۇي سالعىزعانىن بىلەمىز. ونىڭ قۇرىلىسى 1762 جىلى باستالعان. كەيىن ول ءۇي ورتەنىپ كەتىپ, ورنىنا «پوسولسكي دوم» سالىنعان. ارتىنان لازارەت رەتىندە دە پايدالانىلعانىمەن, حالىق اراسىندا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان. قازىر قالپىنا كەلتىرىلگەن ءۇي مۋزەيگە اينالىپ, حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇر. «روسسيا ي كازاحسكيە حانستۆا ۆ ءحVى-ءحVىىى ۆ.ۆ» دەگەن جيناقتا اكادەميك ۆ.باسين: «دليا نەگو (ابىلايعا – ج.س.) بىل پوستروەن دەرەۆياننىي دوم بليز رەكي يشيما ۆ گوراح ەنگيستاۋ» دەپ جازعان ەدى.
پەتروپاۆلدىڭ تاريحىن ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى م.بەنيۋح: «پو پروسبە ابلايا, دليا پرەبىۆانيا ەگو پوستروەن پريامو ك كرەپوستي سۆياتوگو پەترا, ۆۆەرح پو رەكە يشيم, ۆ گوراح ەنگيستاۋ 765 گ. دەرەۆياننىي دوم» دەپ جازعان. بۇدان باسقا دا دەرەكتەر جەتەرلىك, سونىڭ ىشىندە وسى جەردەن پاتشالىق ابىلايعا جىل سايىن استىق بەرىپ وتىرعانى تۋرالى دا مالىمەتتەر بار. ابىلايدىڭ ءوزى 1759 جىلى پاتشاعا حات جازىپ, وسى جەردە ساۋدا ورتالىعىن اشتىرعان. «سكو: سترانيتسى, لەتوپيسي رودنوگو كرايا» دەگەن جيناقتا وسى حاتتان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرىلگەن: «...پروشۋ جە يا ي موي نارود, چتوب دوزۆوليت ۆ كرەپوستي سۆياتوگو پەترا كيرگيزتسام ۆىمەنيۆات مۋكۋ ي كرۋپۋ». ارينە شاعىن قورعاننىڭ ىشىندە ساۋدا جۇرگىزىلمەيدى, وعان ۇلكەن كەرۋەندەر كىرە المايدى. سوندىقتان ساۋدا ونىڭ توڭىرەگىندەگى قىزىلجار قونىسىندا بولعان. وسىعان ابىلايدىڭ قىتاي بوعدىحانىنا جازعان حاتىنداعى مىناداي سوزدەر دالەل:
روسسيا حالقىمەنەن سالھى قىلىپ,
شارتناما قاعاز جازىپ, ەلشى ءجۇرىپ:
ورتادا ساۋداحانا سالىپ قويدىق,
«قىزىلجار» اتتى قالا ءبىز سالدىرىپ...
(گ.مۋكانوۆا., «تسەنترالنايا ازيا چەرەز پريزمۋ وتنوشەني روسسي-كازاحستانا-كيتايا»., پ-پاۆل.,2001 گ., 493 ستر)
ساۋدا ورتالىعىنىڭ ماڭايىنا حالىق كەيىننەن باسپانا تۇرعىزا باستاعان. الىستان كەلەتىندەر ءۇشىن كەرۋەن سارايلار سالىنعان. قازاق دالاسى عانا ەمەس, حيۋا, بۇحارادان كەرۋەندەر, تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان, رەسەيدىڭ ورتالىق قالالارىنان تاۋار تيەگەن جۇكتى اربالار كوشى كەلگەن. سولاردىڭ ءبىرازى جاڭا, جايلى قونىسقا باسپانا تۇرعىزىپ, قالىپ قويعان. «پەتروپاۆل» قورعانىنداعى اسكەردەن بوساعان كارى سولداتتار مەن مۇگەدەكتەر دە وسىندا ءۇي سالىپ, تۇرعىندار سانىن ارتتىرا تۇسكەن. ءسويتىپ قالا ءوسىپ شىقتى. ونى قازاق دالاسى ەجەلدەن قىزىلجار دەپ اتادى, ال پاتشالىقتىڭ ىشكى ءىس قاعازدارىندا «كرەپوست سۆ.پەترا» دەپ جازىلدى. ال «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دە, ساۋداحانا دا – ءبارى قازىرگى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اۋماعىندا.
مۇنداعى العاشقى تۇرعىندار اراسىندا مۇسىلمان حالقىنىڭ وكىلدەرى كوپ بولعان. 1785 جىلى ورىنبور ەكسپەديتسياسىن باستاپ, قازاق دالاسىن التى جىل زەرتتەگەن اكادەميك فالك قىزىلجار تۋرالى: «...وسىندا تۇراتىن از عانا كازاكتار مەن مۇگەدەكتەردەن باسقا حالىقتىڭ ءبارى ازيالىقتار. ءۇي سانى 172, ادام سانى 914» دەگەن دەرەك قالدىرعان.
ءتىپتى ءحىح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنا دەيىن مۇنداعى ورىس ۇلتىنىڭ ۇلەسى تومەن بولعان. سول جىلدارداعى قالا باسشىسى ۆ.چەرەميسينوۆ قالا تاريحى تۋرالى مىناداي دەرەك قالدىرعان: «ۆسكورە كرەپوست سۆ. پەترا سدەلالوس گلاۆنىم پۋنكتوم مەنوۆوي تورگوۆلي س حيۆوي, بۋحاروي, تاشكەنتوم ي مالو پو مالۋ نا لۋگوۆوي چاستي بەرەگا يشيم سەلو سمەشاننوە ناسەلەنيە يز پەرەسەليۆشيحسيا بۋحارتسەۆ, تاشكەنتتسەۆ ي ناەحاۆشيح يز ۆنۋترەننيح گۋبەرن تاتار, پرەيمۋششەستۆەننو يز گورودوۆ كازاني, كاسيموۆا ي سرەدي كوتورىح رۋسسكيە سوستاۆليالي تولكو ۆوەننىي وترياد» (ل.كۋزنەتسوۆ., «كراتكي يستوريچەسكي وچەرك پەتروپاۆلوۆسكا اكمولينسكوي وبلاستي»).
مىنە, وسى دايەكتىڭ ءبارى قىزىلجاردىڭ «پەتروپاۆل» قورعانىنان ەمەس, ونىڭ توڭىرەگىندەگى بەيبىت ماقساتقا قولدانىلعان قونىستاردان ءوسىپ شىققان قالا ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. وكىنىشتىسى سول, ءالى كۇنگە دەيىن وسىناۋ اسەم قالامىز جەرگىلىكتى اتاۋمەن ەمەس, ءبىزدى وتارلىق ەزگىگە ءتۇسىرۋ ماقساتىمەن سالىنعان اسكەري قورعاننىڭ اتىمەن اتالادى...
«بۇل جەر بوس جاتقان يەسىز مەكەن بولعان, سوعان پاتشا اسكەرلەرى قورعان سالعان, قالا سودان وسكەن, سوندىقتان ونىڭ قورعان اتىمەن اتالعانى دۇرىس» دەيتىن بىرجاقتى پىكىردى ۇستانۋشىلار دا وكتەمزورلىقتارىن قويار ەمەس. راس, كەڭەس وداعى جىلدارىندا قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا وزگە ۇلتتاردىڭ ۇلەسى ارتتى. قىزىلجار رەسەيدەن ورتالىق ازيا مەن سىبىرگە باراتىن توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقاندىقتان, ونىڭ سىرتتان كەلگەن حالقى كەڭەس جىلدارىنداعى ءتۇرلى دۇرمەكتەردىڭ اسەرىمەن كۇرت كوبەيدى. الدىمەن قۇرىلىسى 1921 جىلى باستالعان پەتروپاۆل-كوكشەتاۋ («پەتروكوك») تەمىرجولىن تارتۋعا ورتالىق رەسەيدەن جۇمىسشىلار اكەلدى. ماعجان وسى جولدى سالۋ ساياساتىنىڭ استارىن بىردەن تانىعان. سوندىقتان «شويىن جول» ولەڭىندە ول ەكونوميكالىق پروگرەسستى ماقتامايدى, قاپتاپ كەلگەن كەلىمسەكتەردىڭ كەسىرىنەن «باسقان اناۋ جول جايىنا, باسىلعان اناۋ ەل جايىنا» كوبىرەك قايعىرادى. ارينە اقىن تەمىرجولدىڭ ەكونوميكالىق پايداسى بولارىن ءبىلدى, بىراق سونىڭ سىلتاۋىمەن كەلىمسەكتەردىڭ ەسەپسىز ۇيىلگەنىنەن قورىقتى.
«كەسەلدى بولماي اياعى,
باياعى بايلىق – باياعى
قولىندا مال بار ما ەكەن؟
بولماسا: «ونى يت جەگەن» دەپ,
كەمپىر, شال, بالا, ازامات
ستانتسيا بىتكەندى ارالاپ,
كوزىن ءسۇزىپ ءجۇر مە ەكەن؟» – دەيدى ول.
سوعىس جىلدارىندا بىرنەشە زاۋىت-فابريكا جۇمىسشىلارىمەن بىرگە قازاقستانعا كوشىرىلدى, ودان ءارى تىڭ كوتەرۋ ناۋقانى جالعاسىپ, رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ, وسىندا قالىپ قويعانداردىڭ ەسەبىنەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسى شاھاردا 8-9 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. البەتتە, مۇنداي جاعدايدا پەتروپاۆلدى قىزىلجار دەپ اتاۋعا ەشكىم ءمان بەرمەيتىنى دە انىق ەدى.
الايدا ءبىر كەزدە ول قىزىلجار دەپ رەسمي تۇردە دە اتالعان... 2008 جىلى «ەگەمەنگە» جازعان «قىزىلجار» دەپ رەسمي تۇردە اتالعان» اتتى ماقالامىزدا 1925 جىلعى 18 شىلدەدە پەتروپاۆل قالاسى ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى قالانى «قىزىلجار» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم شىعارعانىن جازعانبىز. ونى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى: «پوستانوۆلەنيە اكمولينسكوگو گۋبيسپولكوما وت 18 يۋليا 1925 گودا و پەرەيمەنوۆاني گ.پەتروپاۆلوۆسكا ۆ گ.كزىل-جار پودتۆەرديت ي ۆوزبۋديت پەرەد ۆتسيك-وم حوداتايستۆو وب ۋتۆەرجدەني ەتوگو پەرەيمەنوۆانيا» دەگەن ارنايى قاۋلىسىمەن بەكىتكەن. وسىدان كەيىن سول كەزدەگى بارلىق رەسمي ورىندار قالانى «قىزىلجار» دەپ اتاي باستاعان. قازاق, ورىس تىلدەرىندەگى گازەتتەر دە «قىزىلجار» دەپ جازاتىن بولعان. بىراق... بىراق بۇل اتاۋدى ماسكەۋ بەكىتپەگەن. وسىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىز ەدى. ويتكەنى ءدىندى جوققا شىعارىپ جاتقان بولشەۆيكتەر وكىمەتى نەگە حريستيان ءدىنىنىڭ اپوستالدارى پەتر مەن پاۆەلگە جابىسىپ قالعان. بەكىتپەۋ تۋرالى حاتتى دا رەسمي تۇردە جىبەرمەي, تەك قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلدىگىنە ەسكەرتكەن. وسىعان بايلانىستى ءبىز: «وسى حاتتىڭ ءوزى جوعارعى وكىمەتتىڭ جاساعانى ەمەس, ءدىنشىل ءبىر شەنەۋنىكتىڭ ءوز تاراپىنان استىرتىن جىبەرە سالعان جازباسى سياقتى» دەپ كۇدىك كەلتىرگەن ەكەنبىز. ويتكەنى دىنگە قارسى بولىپ جاتقان رەسمي وكىمەت ءدىن يەلەرىنىڭ اتىنا جابىسىپ قالماس ەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە سول جىلدارى باسقا قالالاردىڭ اتاۋلارىن (مىسالى, تساريتسىندى ستالينگراد, تسارسكوە سەلونى كراسنوە سەلو, ت.ت.) جاپپاي وزگەرتىپ جاتقان بولشەۆيكتەر پەتروپاۆلدى دا قالدىرماس ەدى.
بۇگىندە زامان وزگەردى. تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن, ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنەتىن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەيتىن, تولەرانتتى جاڭا قوعام قالىپتاستى. سوندىقتان قالا اتاۋىن تاريحي اتاۋىنا وزگەرتۋ ماسەلەسىن ءوڭىر جۇرتشىلىعى دا قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى بۇل اتاۋ وسى وڭىردە تۇرىپ جاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسىنە ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەيدى. كەرىسىنشە ەلدىك رۋحتى كوتەرىپ, حالىقتى ۇيىستىرۋعا, دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا سونى سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
پەتروپاۆل