پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەگىزسىز, جۇيەسىز ساياسي ليبەريزاتسيالاۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي», كەرىسىنشە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز», دەدى.
وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى سول رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن كادر ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعانىن بىلەمىز. پرەزيدەنتتىك جاس كادرلار رەزەرۆىن قۇرۋ جانە وسى رەزەرۆكە ىرىكتەۋدەن وتكەن جاستارمەن كەزدەسىپ, ولارعا باعىت-باعدار سىلتەۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. جاستارمەن كەزدەسۋىندە ق.توقاەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋى, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كەڭىنەن تولعاي كەلىپ: «جاستارىمىز ءاردايىم ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, دارىپتەي ءبىلۋى قاجەت. بۇل وزدەرىڭىزگە جۇكتەلگەن مارتەبەلى ميسسيا دەپ بىلىڭىزدەر», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى جاس كادرلار ءاردايىم قاپەرىندە ۇستاپ, كۇندەلىكتى قىزمەتىندە جۇزەگە اسىرۋى, قولدانۋى ءتيىس تۇجىرىم دەپ سانايمىز. جاس كادرلار وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىن عانا جەتىك ءبىلىپ قويماي, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ ارقىلى دا ەلدىك مۇددەگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. البەتتە, بۇل رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە تاجىريبە كەرەك ەكەنى انىق.
بىزدەگى بارلىق ساياساتتىڭ ەڭ تەرەڭدەگى ۇستانىمى – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز وسى. كادرلار وسى جولداعى بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋى كەرەك. وسى باعىتتا ءپىسىپ-جەتىلگەن جاس بولسا – وعان تىزگىندى سەنىپ تاپسىرۋعا بولادى. پرەزيدەنتتىڭ «ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز» دەگەنى دە وسى جەردەن شىعادى.
قازىر پرەزيدەنت قازاق ورتاسىنا تانىمال, قازاق جانىن تۇسىنە الاتىن وزىق جاستاردى بىرتىندەپ العا شىعارىپ جاتقانى سونىڭ ايعاعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. پارلامەنت دەپۋتاتتارى بولىپ تاعايىندالعان دانا نۇرجىگىت, نۇرلان ءالىمجانوۆ جانە ت.ب. سونىڭ مىسالى. تۇيسىكتى وبلىس اكىمدەرى دە مەملەكەت باسشىسىن قولداپ, وزدەرىندە سونداي تانىمال ازاماتتاردى بيلىك باسپالداقتارىنا كوتەرۋدە.
قازاق رۋحىن جاڭعىرتۋ, قازاقىلىقتى جانداندىرۋ, ۇلتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ دەگەن سياقتى ۇراندارىمىزدى تەگىس الاش سوزىمەن بايلانىستىراتىن بولدىق. ەڭ جەڭىلىندە «الاش رۋحىن جاڭعىرتۋ كەرەك» دەيمىز. ول تۇسىنگەن ادامعا ارينە دۇرىس, الايدا وسى ءسوز ۇزاق جىلداردان بەرى ۇلتشىلدىق, قازاقتى باسقادان اسىرا باعالاۋ دەگەن ۇعىممەن استاستىرىلىپ, ابدەن قورلانىپ, ابدەن زابىرلەنگەن ءسوز ەدى عوي. قازىرگى بارلىق باسشىلارىمىز ودان ازدى-كوپ حاباردار. بىراق كەيبىر باسشىلارىمىز بۇل سوزدەن ازا بويى قازا بولىپ, ءالى كۇنگە ۇركىپ تۇرادى.
قاناتى قاتايماعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە ۇلتتىق يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ بەلسەندى جانە ءوتىمدى بولعانى كەرەك. ءبىز تۇگىل جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ابدەن سىڭىرگەن ۇلىبريتانيا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر دە ونىڭ تىزگىنىن بوساتپايدى. ال يدەولوگيانىڭ باستى باعدارى – حالقىمىزدىڭ ساناسىنا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۇستانىمىن تەرەڭ ءسىڭىرۋ. بارلىق مادەني شارالاردىڭ, تولىپ جاتاتىن كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردىڭ دىڭگەگى, تۇپكى ماقساتى وسى بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ مەملەكەتىن بەرىك ورناتۋ بارلىق دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەسىنەن ەشقاشان شىقپاعانى ءجون. بۇل – ۇلتشىلدىق ەمەس, ۇلتىمىزدى وسىرۋگە, ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نىسانا. ال ونى قازاق تىلىنەن قاشىپ تۇرعان, قازاقى بولمىستان ۇركىپ تۇرعان جاس كادرىمىز جاساي الا ما؟ ويسىز ىستەر, ءدالدۇڭ-ءدۇلدىڭ شارالار, كوبىنەسە فورمالدى تۇردە ء«وتتى» دەپ ايتۋ ءۇشىن جاسالاتىن جۇمىستار پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە اتاپ ايتقان «مەملەكەتتىلىكتەن ايرىلۋعا اكەلىپ سوعۋى» مۇمكىن ەكەنىن ولار سەزە الار ما؟
قازىر ەل ىشىندە جۇرگەن سوڭ جەرگىلىكتى جەردىڭ تىنىسىنا, ءىس-قيمىلىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. كوبىنەسە بولماشى, پايداسى از دۇنيەگە ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ, ال ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاسالۋعا ءتيىستى دۇنيەلەر كوزگە ىلىنبەي قالاتىنىنا قارنىڭ اشادى. يدەولوگيانى جۇرگىزۋگە ءتيىستى باسشىلار ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانىمىن ورىستەتۋگە ورەسى جەتە بەرمەيدى, ويتكەنى تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز.
جوعارىدان تۇسەتىن تاپسىرمالاردى نەمەسە ءوزى باستاماشى بولعىسى كەلەتىن ىستەردە ولار ەشكىممەن اقىلداسپايدى. بۇرىن ونداي جۇمىستاردىڭ تالايىن ىستەگەن, قازىر زەينەتتە جۇرگەن اعالار مەن اپالاردىڭ بىرنەشەۋىن شاقىرىپ, الداعى تۇرعان مىندەتتى قالاي ورىنداۋ كەرەك ەكەنىن اقىلداسسا عوي. سوندا تاجىريبەسى زور ماماندار جەرگىلىكتى احۋالعا بايلانىستى وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن بىلدىرەر ەدى. ءسويتىپ ءىس ناتيجەلى دە بولار ەدى. ساباقتاستىق دەگەن سول ەمەس پە؟ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا اتاپ وتكەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن تۇجىرىمداماسى دا وسىنى مەڭزەپ تۇر ەمەس پە؟ سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت: «بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى عانا قازىرگى گەوساياسي احۋالعا بەيىمدەلگەن ۇيلەسىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا بولادى» دەدى ەمەس پە؟ ەندەشە جاس باسشىلار وسىنى ەسكەرگەنى ءجون.
وزدەرى ءۇشىن قوعامدىق نەگىزدە اقىلداستار كەڭەسىن قۇرسا دا ارتىق ەمەس. ول كەمىندە ءۇش نەمەسە بەس ادامنان تۇرعانى دۇرىس. زەينەت جاسىنداعىلار بۇل ءۇشىن ەشقانداي اقى, پۇل تالاپ ەتپەيدى, كەرىسىنشە بىلگەندەرىن ۇيرەتكەنىنە ءماز بولادى. ونىڭ ۇستىنە وزدەرىنەن اقىل سۇراعانعا ريزا بولىپ قالادى. مىنە, ساباقتاستىقتى وسىلاي جالعاستىرۋعا بولاتىن سياقتى.
«جاڭانىڭ ءبارى مۇلدە ۇمىتىلعان ەسكى» دەپ اعىلشىن دانالىعى تەگىن ايتپاعان, بۇگىنگى ىستەر دە باياعىدا بولعان, تەك سىرتقى فورماسىندا عانا وزگەرىستەر بار, ال ىشكى مازمۇنى سول.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تاعايىندالاتىن باسشىلاردىڭ دا كوبى سىرتتان كەلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ولارعا دا جەرگىلىكتى مامانداردان كەڭەسشىلەر كەرەك-اق. ويتكەنى ءاربىر جەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. سونداي-اق جەرگىلىكتى جەردە ءىستىڭ ءمانىسىن بىلەتىن جاستاردىڭ ارتىق وقۋى بولماعاندىقتان كوزگە ىلىنبەي قالىپ جاتاتىنىن قاپەرگە العان ءجون.
وسى ورايدا ءبىر مىسال ايتالىق. ۇكىمەت وسىدان ءتورت جىل بۇرىن «سەرپىن» باعدارلاماسىن قابىلدادى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك جاستارىن سولتۇستىكتە وقىتىپ, سوندا قالدىرۋدى كوزدەگەن ەدى. ويتكەنى, سولتۇستىكتىڭ حالقى جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. جاستار قالسا مۇنداعى حالىقتىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتار ەدى. سول ءۇشىن مەملەكەت اۋقىمدى قاراجات ءبولىپ, ولاردى تەگىن وقىتىپ, ستيپەنديا دا تولەپ, جاتاقحانا دا بەرىپ وتىر. ەندىگى مىندەت جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىندا. جاستاردى وسىندا قالدىرۋدىڭ بارلىق امالدارىن وسىلار جاساۋى كەرەك.
الايدا بيىل وقۋ بىتىرگەن ءۇش جۇزدەن ارتىق العاشقى تۇلەكتىڭ تەك سەگىز پايىزى عانا سولتۇستىكتە قالدى. ونىڭ ىشىندە ماگيستراتۋراعا قالدىرىلعاندار دا بار.
بۇل جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جۇرگىزىلگەن يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشىلىگىنەن بە دەپ ويلايمىز. سىرتتان كەلگەن جاستاردى باۋىرعا تارتىپ, ولاردى جەرگىلىكتى جاستارمەن قىزۋ ارالاستىراتىن ءتۇرلى مادەني شارالار, ساۋىق كەشتەرى, سپورتتىق جارىستار جۇيەلى ەمەس, اندا-ساندا ءبىر بولادى. وندا دا ورىس تىلىندە باسىمدىلىقپەن جۇرگىزىلەتىنى كورىنىپ ءجۇر. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن جاستار تەك ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ جاتادى.
وڭتۇستىك جاستارىنىڭ مەنتاليتەتى وزگەشەلەۋ. ولار ۇلكەندەردى سىيلاپ تۇرادى. سوندىقتان وسىنداعى اقساقالدار القاسى, ارداگەرلەر ۇيىمى, اجەلەر كلۋبى سەكىلدىلەرمەن دە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداتىپ, ءجيى ارالاستىرىپ تۇرۋعا بولادى. ولاردىڭ اڭگىمەلەلەرىنەن جاستار ەل تاريحىن, جەر تاريحىن تەرەڭىرەك تاني تۇسەرى انىق. جەرگىلىكتى باسشىلىق وسى تاراپتا قىزمەت ەتەتىن ۇەۇ قۇرۋىنا دا بولار ەدى. بىراق وندايدى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ناتيجەسى – جوعارىدا ايتقان سەگىز پايىز عانا بولىپ وتىر...
سوندىقتان سولتۇستىك سياقتى وبلىستارعا قىزمەتكە كەلەتىن جاستاردىڭ يدەولوگيانى جۇرگىزە الۋداعى ىسكەرلىگىنە اسا كوپ كوڭىل اۋدارىلۋى كەرەك. شەكارالىق وبلىستىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – حالىق سانىن تۇراقتاندىرىپ, كوشىپ كەتۋدى ازايتۋ, كەلگەندەردى جەرسىندىرۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ال وندايدى ەلدىك كوزقاراسى تەرەڭ, ءتىلدى جەتىك بىلەتىن, مەملەكەتشىلدىگى جوعارى جاستار عانا اتقارا الادى. پرەزيدەنت تە ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەعۇرلىم پايدالى قىزمەتكەرلەر» كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى ەمەس پە؟ ء«بارىن كادرلار شەشەدى» دەسەك, ءبىز پايدالى كادرلارمەن عانا ۇتا الامىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى