ۇلى ويشىل ونەگەسى

«جاڭعىرۋ – وتكەننەن قول ءۇزىپ, تەك جاڭا  قۇندىلىقتارعا جول اشۋ دەگەن ءسوز ەمەس. شىن مانىندە, بۇل – ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى بۇگىنگى وڭ ۇدەرىستەرمەن ۇيلەستىرە دامىتۋدى كوزدەيتىن قۇبىلىس. بۇل رەتتە ءبىز ابايدى اينالىپ وتە المايمىز. سەبەبى ۇلى ويشىل وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتتى جاڭعىرۋعا, جاڭارۋعا, جاڭا ومىرگە بەيىم بولۋعا شاقىرعان». وسىلاي دەپ جازعان پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ابايدىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانى, وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەنى ونىڭ شىعارمالارىنان انىق بايقالاتىنىن ايتادى. ال ىلگەرى­لەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا. سوندىقتان اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن جان-تانىمەن قالادى.

«جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم,

پايداسىن كورە تۇرا تەكسەرمەدىم.

ەرجەتكەن سوڭ تۇسپەدى ۋىسىما,

قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم», – دەپ كەزىندە جاڭا مەكتەپتەن ءبىلىم الا الماعانىنا وكىنگەن دالا دانىشپانى بۇدان كەيىن سەمەي وڭىرىنە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ە.پ.ميحاەليس, م.ف.دوستوەۆسكي سياقتى ورىس زيالىلارىمەن ارالاسىپ, دوستاسۋ, ءوز بەتىنشە وقىپ, ىزدەنۋ ارقىلى ورىس جانە ەۋروپا ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن تەرەڭ سۋسىنداپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەنى اقيقات. ورىس پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ا.س.پۋشكيننىڭ, م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ, ي.ا.كرىلوۆتىڭ, ي.ا.ءبۋنيننىڭ ولەڭدەرىن, نەمىس اقىندارى ي.ۆ.گەتە مەن ۆ.شيللەردىڭ, پولياك اقىنى ا.ميتسكەۆيچتىڭ, اعىلشىن دج.بايروننىڭ ورىس تىلىندەگى جىرلارىن قازاقشا سويلەتكەن حاكىم ابايدىڭ ءوز بەتىنشە العان ءبىلىمى دە ۇشان-تەڭىز ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سونداي-اق ونىڭ ءۇندىستاننىڭ پاتشاسى, اسكەري قولباسشىسى بولعان بابىر زاحيرەددين مۇحاممەدتىڭ (1483-1530) تۇركى تىلىندە جازىلىپ, 1493-1523 جىلدار اراسىنداعى تاريحي وقيعالاردى قامتيتىن «بابىر-نامە» كىتابىن ىجداعاتتاپ وقۋ ارقىلى قازاق تاريحى تۋرالى ءبىلىم-بىلىگى وسە تۇسكەن ەدى.

ول ءوزىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق تولعامدارعا تولى «قارا سوزدەرىندە» دە ءىلىم-ءبىلىمنىڭ ومىردەگى ءمان-ماڭىزى تۋرالى وي تەربەيدى. مىسالى, «عىلىمدى ۇيرەنگەندە, اقيقاتتى ءبىلۋ ماقساتىمەن ۇيرەنۋ كەرەك, ءبىلىمىڭدى بىرەۋمەن كەرىسىپ, بىرەۋدى كۇندەۋ ءۇشىن پايدالانبا. بىلگەنىڭدى بەرىك ۇستاپ, بىلمەگەنىڭدى تاعى دا سونداي بىلسەم ەكەن دەپ ۇمىتتەن... ادامنىڭ ءبىلىم-عىلىمدى كوبەيتۋگە ەكى قارۋى بار, ءبىرىنشى – ويلاسۋ, پىكىر الىسۋ, ەكىنشى – بارلىق كۇشتى جۇمساۋ, العان ءبىلىمىن ساقتاۋ, قورعاۋ» (32-ءسوز), دەگەن اباي ۇلاعاتى بۇگىنگى جاستار ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. ابايدىڭ «تولىق ادام» تۋرالى ءىلىمى دە قازاق جاستارىنان زور ادامگەرشىلىك يەسى, ادەپتى, مادەنيەتتى, جان-جاقتى ءبىلىمدار ازامات بولۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دانىشپان ابايدىڭ جاستاردى ءىلىم-بىلىمگە شاقىرعان ويلارى قازىر دە اسا وزەكتى. «سەبەبى, – دەيدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ, – ءححى عاسىرداعى عىلىمنىڭ ماقساتى بيىككە ۇمتىلۋ, الىسقا قۇلاش سەرمەۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز وسى ىلگەرى كوشكە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ورىن الۋ. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋىمىز كەرەك»... پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى شىنىمەن-اق بۇكىل زيالى قاۋىمعا, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تەرەڭ وي سالۋى ءتيىس. 

اباي ەسىمىن 85 جىلدان بەرى بەرىك ۇستاپ كەلە جاتقان ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىز ارادان قانشاما قيلى-قيلى كەزەڭدەر, الاي-بۇلاي زاماندار وتسە دە, اباي وسيەتتەرىنە ادالدىعىنان تانعان ەمەس. كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اباي مۇراسىنىڭ رەسمي تۇردەگى عىلىمي-زەرتتەۋ نىساناسىنا الىنۋى 1934 جىلى قازپي-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا م.اۋەزوۆتىڭ ۇستازدىق ەتۋ كەزەڭىمەن تۇستاس كەلەدى ەكەن. ابايتانۋدىڭ عىلىمي نەگىزى دە وسى جىلدارى قالانا باستاعان. 1934 جىلى «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنىڭ 11-12 ساندارى تۇگەلدەي ابايعا ارنالىپ جازىلعان ماقالالارمەن جارىق كورگەن. بىراق مۇنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇستىرت جازىلعان دۇنيەلەر ەدى. وسىنداعى  م.اۋەزوۆ پەن ق.جۇبانوۆتىڭ ماقالالارىنىڭ عىلىمي دەڭگەيى بيىك, كەلەشەك ابايتانۋدىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ بەرگەن ماقالالار ەدى.

تاعى دا م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ كەلتىر­گەن دەرەكتەرىنە قاراساق, 1944 جىلى قازپي-ءدىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا دايارلىق ماسەلەسى م.اۋەزوۆتىڭ ارنايى جاساعان بايانداماسىندا كوتەرىلگەن. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي مۇراسى ءنار العان ءۇش بۇتاعى» تۋرالى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياسى دا وسى جىلدان باستاۋ العان. 1954 جىلى اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وقۋ ورنىندا «اباي كابينەتى» اشىلۋى دا  حاكىم اباي مۇرالارىن زەرتتەۋگە مول مۇمكىندىك بەردى. مىنە, بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى, جالپى, ابايتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرۋدا جانە دامىتۋدا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورىن – بۇرىنعى قازپي-ءدىڭ, قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورنى زور بولعانىن كور­سەتەدى.

ال 2008 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە «اباي­تانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اشى­لۋى اباي مۇرالارىن زەرتتەۋگە سونى سەرپىن بەرگەنى ءسوزسىز.

ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اباي مەرەي­تويىنا دايىندىق وتكەن جىلى باستال­عان بولاتىن. عىلىمي كەڭەستىڭ شەشى­مىمەن 2019-2020 وقۋ جىلىن «اباي جىلى» دەپ جاريالاپ, بۇكىل وقۋ-تاربيە جۇمى­سىن جانە عىلىمي ءىس-شارالاردى وسى اتاۋلى جىلمەن بايلانىستىرىپ وتىرمىز.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» تاقىرىبىنداعى ماقالاسىندا: «ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى», دەگەن ەدى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ءاربىر ستۋدەنتى اباي ىلىمىمەن تەرەڭ سۋسىنداپ, ودان ومىرلىك ءتالىم الۋى ءۇشىن قاجىرلىقپەن ەڭبەك ەتۋدەمىز.

 «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك...

بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز

عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك», – دەپ جاس قاۋىمدى ءبىلىم-عىلىمعا ۇندەگەن حاكىم اباي ونەگەسى ءوز حالقىن ءالى دە وركەنيەتكە جەتەلەي بەرمەك.

تاكير بالىقباەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور