شەتىن ماسەلەلەرگە قارسى «يممۋنيتەت»
سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە الدىمەن جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن بوساتۋ جانە سايلاۋ تۋرالى ماسەلەلەر قارالدى. پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە جانە كونستيتۋتسياعا سايكەس تولەباي قوجان مەن باعلان ماقۇلبەكوۆ جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ال جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ۇسىنىمىنا نەگىزدەلگەن پرەزيدەنت ۇسىنىسى بويىنشا ۆياچەسلاۆ سالي, ارىستانبەك ستىباەۆ, سەمبەك بايماحانوۆ, ەسەنباي بورانباەۆ, بوتاگوز ەراليەۆا جوعارعى سوت سۋديالارى بولىپ سايلاندى.
بۇدان كەيىن سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپا كەڭەسى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبى وكىلدەرىنىڭ جانە باعالاۋشى توپتار مۇشەلەرىنىڭ (گرەكو) ارتىقشىلىقتارى مەن يممۋنيتەتتەرىنە قاتىستى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. اتالعان كەلىسىمگە ستراسبۋرگ قالاسىندا 2019 جىلعى 15 قازاندا قول قويىلدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولجاس بەكتەنوۆ ەنگىزىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا گرەكو مۇشەلەرىنىڭ وكىلدەرى مەن باعالاۋ توپتارىنىڭ مۇشەلەرى قانداي ارتىقشىلىقتار مەن يممۋنيتەتتەردى پايدالانعانىن ايتتى.
– بىرىنشىدەن, جەكە باسىن قاماۋعا نەمەسە ۇستاۋعا قارسى, سونداي-اق ايتقاندارى مەن جازعاندارىنا جانە رەسمي تۇردە ءوزى جاساعان بارلىق ارەكەتكە قاتىستى قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك قۇزىرەتىنە يممۋنيتەتتى پايدالانادى. ەكىنشىدەن, ەگەر بۇل مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا كىرۋگە تىيىم سالىناتىن نەمەسە رەتتەلەتىن ايماقتار تۋرالى قاعيدالارعا قايشى كەلمەگەن جاعدايدا ولاردىڭ فۋنكتسيالارىن ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ءجۇرىپ-تۇرۋ ەركىندىگىن, ونىڭ اۋماعىنا كىرۋى جانە مەملەكەتتەن شىعۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بىراق ايتا كەتەتىن جايت, كورسەتىلگەن تۇلعالار قىلمىس جاساعان كەزىندە نەمەسە بىردەن جاسالعاننان كەيىن ۇستالعان جاعدايدا ول قاماۋعا الۋدان جانە سوت قۋدالاۋىنان بوساتىلمايدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – اتالعان يممۋنيتەتتەر تەك رەسمي تۇلعا, ياعني ەۋروپا كەڭەسىنىڭ رەسمي وكىلى رەتىندە جاساعان ارەكەتتەردى كوزدەيدى. ەگەر گرەكو-نىڭ وكىلى قازاقستاندا ءجۇرىپ جەكە تۇلعا رەتىندە كەز كەلگەن قىلمىس جاساعان جاعدايدا ەشقانداي يممۋنيتەتتەر قولدانىلمايدى. كىنالى تۇلعا جاۋاپقا تارتىلادى. سونىمەن قاتار ەگەر بەرىلگەن يممۋنيتتەر سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بولسا, اتالعان يممۋنيتەتتەردەن باس تارتۋ پروتسەدۋراسى كوزدەلگەن, – دەدى اگەنتتىك وكىلى.
گرەكو-عا قوسىلۋ ەۋروپا كەڭەسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋعا جول اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىلمىسكەرلەردى ەكستراديتسيالاۋ, ولاردىڭ زاڭسىز تاپقان مۇلكىن قايتارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەۋروپا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەناتور نۇرجان نۇرسيپاتوۆ اتالعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق الەمدىك رەيتينگتەردە قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىق كورسەتكىشتەرىنىڭ يندەكسىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ەكونوميكاعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى
پلەنارلىق وتىرىستا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ دەپۋتاتتار نازارىنا «قازاقستان ۇكىمەتى مەن كيپر ۇكىمەتى اراسىنداعى تابىسقا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى جانە وعان حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇسىندى. مينيستر مۇنداي حالىقارالىق شارتتار شەتەلدىك ينۆەستورلارعا كەپىلدىك بەرىپ, سالىق سالۋ قۇقىعىن ەكى مەملەكەت اراسىندا ادىلەتتى بولىسۋگە جاعداي جاسايتىنىن ايتتى. كونۆەنتسيا بىرىنشىدەن, الداعى ۋاقىتتا سالىقتىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا اقپارات الماسۋدى جولعا قويىپ, سالىق قىزمەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى ماقسات تۇتسا, ەكىنشىدەن, رەزيدەنتتىكتى دالەلدەيتىن ەكى مەملەكەتتە بىردەي قولدانىلاتىن ءتارتىپتى بەلگىلەۋدى كوزدەيدى.
قازاقستان مەن كيپر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى سوڭعى 10 جىلدا 440 ملن دوللارعا جەتىپتى. 2016 جىلى جالپى ساۋدا اينالىمى 7 ملن دوللاردى عانا قۇراعان ەكەن. 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا قازاقستان مەن كيپر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى ەداۋىر ۇلعايىپ, 30 ملن دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 28 ملن, يمپورت – 2 ملن دوللار دەڭگەيىندە.
سەناتور ولگا پەرەپەچينا سالىق كونۆەنتسيالارىن نەمەسە كەلىسىمدەردى قابىلداۋ ترانسشەكارالىق ساۋدانى جەڭىلدەتىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى 10 جىلدا سالىقتىق كونۆەنتسيالار قولدانىلاتىن ەلدەردەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەن شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اعىنى 391 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى نەمەسە بۇل شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ بارلىق كولەمىنىڭ شامامەن 90 پايىزى بولدى.
سونىمەن قاتار ءاليحان سمايىلوۆ تانىستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ ماقساتى – احقو-نى جىلدام قالىپتاستىرۋ مەن ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قارجى تۇعىرناماسى رەتىندە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن ونىڭ يۋريسديكتسياسىن پايدالانۋ. زاڭ جوباسى «ينۆەستيتسيالىق رەزيدەنت» ۇعىمىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق رەزيدەنتتەرگە بەرىلەتىن تالاپتار مەن جەڭىلدىكتەردى رەتتەيدى.
سەناتور باقتىباي شەلپەكوۆ بيۋدجەتتەن احقو-نى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان ماقساتتى اۋدارىمداردى قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋدا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەرەكشەلىكتەردى ءتۇسىندىردى. سونداي-اق رەزيدەنت ەمەستەردىڭ احقو-عا كورسەتىلگەن جۇمىستارى مەن احقو-عا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتتەرىن قوسىمشا قۇن سالىعىن سالۋعا جاتاتىن اينالىم دەپ ەسەپتەمەۋ ۇسىنىلادى.
زاڭ جوباسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ ءسوز العان سەناتور ەربولات مۇقاەۆ قازاقستانعا كەلۋ ۆيزاسىن الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ, احقو اۋماعىندا ارەكەت ەتەتىن اعىلشىن قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ينۆەستيتسيالاردىڭ ساقتالۋ كەپىلدىكتەرىمەن قوسا سالىق پرەفەرەنتسيالارىن بەرۋ شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرەتىن زاڭ ماقۇلداندى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, ايەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا, اسىرەسە, بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تۇردە قاتايتۋ قاجەت ەكەنىن تاپسىرعان ەدى. وسى ماقساتتا ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە جەكە ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ زاڭ جوباسىندا بىرقاتار قاساقانا قىلمىس ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتۋ ەسكەرىلگەنىن ايتتى. ۇرلىققا قاتىستى ارەكەتتەر اۋىر قىلمىستار ساناتىنا كوشەدى. مال ۇرلىعى دا ەرەكشە نازارعا الىنباق. زاڭ جوباسىندا جاي قۇرام ءۇشىن 5 جىل, ەگەر توپ بولىپ الدىن الا ءسوز بايلاسۋمەن ءىرى مولشەردە ۇرلىق جاساسا 7 جىلعا دەيىن جازا ەسكەرىلگەن. سونداي-اق جەكە مەنشىكتەگى نىسانعا بىرنەشە رەت بۇزىپ كىرگەنى ءۇشىن 10 جىل, اسا ءىرى كولەمدە جانە قىلمىستىق توپ بولىپ ۇرلىق جاساسا, 12 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
بۇعان قوسا اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە زورلاۋ, ياعني جابىرلەنۋشىگە نەمەسە باسقا ادامدارعا كۇش قولدانىپ, ونىڭ دارمەنسىز كۇيىن پايدالانىپ, جىنىستىق قاتىناس جاساۋ اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستان اۋىر قىلمىس ساناتىنا كوشەدى, زاڭسىز اڭشىلىق, بالىق, سۋ جانۋارلارىن اۋلاۋعا, وسىمدىكتەرگە قارسى جاسالعان تەرىس ارەكەتتەر اۋىرلىعى ورتا قىلمىستار ساناتىنا كىرەدى, زاڭسىز ەسىرتكى ناسيحاتى مەن جارناما ءۇشىن جاڭا باپ ەنگىزىلدى جانە ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەندەردىڭ جازاسى كۇشەيتىلەدى.
سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تامىز كونفەرەنتسياسىندا بەرگەن تاپسىرمالارى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىندا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پەداگوگ مارتەبەسى, وقۋشى مەن مۇعالىمگە جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلدى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ جارتى ميلليوننان اسا مۇعالىمنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى 21 باپتان تۇراتىنىن ايتتى. جالپى ءتورت باعىتتى قامتيتىن قۇجاتتا ءبىرىنشى – ۇستازداردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە وزىنە ءتان ەمەس جۇمىستان بوساتۋ, جۇكتەمەسىن ازايتۋ; ەكىنشى – مۇعالىم قىزمەتىنە قوياتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ; ءۇشىنشى – ماتەريالدىق ەمەس ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى جانە ءتورتىنشى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, پەداگوگتاردىڭ قۇقىقتارى بويىنشا بىرنەشە نورما قاراستىرىلعان. ولاردىڭ بارلىعى مۇعالىمنىڭ جەكە دامۋىنا جانە وقۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇعالىمدەردى ارتىق جۇمىسقا, ءوزىنىڭ قىزمەتىنە كىرمەيتىن جۇمىسقا تارتۋعا, شامادان تىس ەسەپ بەرۋگە, قاعازباستىلىققا, نەگىزسىز تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ ارقىلى جۇكتەمەنى ازايتۋ بويىنشا جەكە نورمالار كوزدەلگەن.
بۇعان قوسا جيىندا ماجىلىستە ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ, كرەديتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى سەنات دەپۋتاتتارى تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى.