جەكە سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ قاجەت

القالى جيىندا ءسوز تىزگى­نىن پارلامەنت ءماجىلىسى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو ۇستادى. ول سوت اكتىلەرىن, ونىڭ ىشىندە سوت شەشىمىن ورىن­داۋدان جالتارعانى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, اتقارۋ­شىلىق ءىس جۇرگىزۋگە ءتيىمدى ءىس جۇر­گىزۋ, سوت باقىلاۋىن ناقتى جانە ۋاقتىلى ورىنداۋ قاجەتتىگى 2010 جىل­دان 2020 جىلعا دەيىنگى كە­زەڭگە ارنالعان قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇ­­جى­­رىمداماسىمەن بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.

– ۇلت جوسپارىنىڭ 27-قادا­مىن­دا قويىلعان تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتار اتقارۋشىلىق ءىس جۇر­گىزۋ تۋرالى زاڭعا جەكە سوت ورىن­داۋ­شىلارىنىڭ قۇزىرەتى مەن وكىلەت­تىكتەرىن كەڭەيتەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. وسى شارالاردىڭ بار­لى­عى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ­دىڭ جاي-كۇيىنە وڭ اسەر ەتتى. الاي­دا وڭ وزگەرىستەرگە قاراماس­تان, تاجىريبە جەكە سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ قىزمەتىندە شەشىلمەگەن پروبلەمالار ءالى دە بارىن كورسەتەدى. جسو جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر بويىنشا كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن تالداۋ كەزىندە وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا شاعىمداردىڭ كوپ ەكەنى انىقتالدى. مىسالى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا وسى جىلى 96 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل – 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. شاعىمدار سوت اكتىلەرىن ۋاقتىلى ورىنداماۋ, دەر كەزىندە حابارلاماۋ, اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ جانە جەكە سوت ورىنداۋشىلارى تاراپىنان سوزبۇيداعا سالۋ ماسەلەلەرى جونىندە بولدى, – دەدى ۆيتسە-سپيكەر.

جالپى, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار جانە وسى ينستيتۋتتى ودان ءارى دامىتۋ جونىندە دەپۋتاتتارعا ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جەكە سوت ورىنداۋ جۇيەسىنە كوشۋ بولسا, ەكىنشى كەزەڭىندە ۇلت جوسپارىنىڭ 27-قادامى شەڭبەرىندە جەكە سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى.

– سالاداعى ماسەلەلەردىڭ ءبىراز بولىگى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى شەشىل­دى. ول ءۇشىن اتقارۋشىلىق ءىس جۇر­گىزۋ ورگاندارىنىڭ اۆتوماتتان­دىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى قۇرىلدى. اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ەندى سوت ورىنداۋشىسى ءوزىنىڭ جەكە ۆيرتۋالدى كابينەتى ارقىلى بارلىق اتقارۋشىلىق ارەكەتتەردى جاساي الادى. حالىققا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن جۇيەدە كاسسالىق قىزمەتتەر مەن «قازپوشتا», «Kaspi Bank» تەرمينالدارى ارقىلى قارىز تولەۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلدى. اتالعان قىزمەتتى شامامەن 100 ملن تەڭگە سوماسىنا 4 مىڭنان اسا بورىشكەر پايدالاندى. بۇعان قوسا بەرەشەكتى post.kz جانە kaspi.kz ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى تولەۋگە بولادى. بۇگىندە 69 مىڭ بورىشكەر 1 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماداعى قارىزىن وسى قوسىمشالار ارقىلى تولەگەن. حالىققا بۇل ىڭ­عايلى جانە ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. كەلەشەكتە ازاماتتارعا بۇرىنعىداي سوت ورىن­داۋشىعا تولەم تۋرالى تۇبىر­تەكتى كورسەتۋدىڭ ەش قاجەتى بول­مايدى. تولەمدى ونلاين جۇزە­گە اسىرعاننان كەيىن بارلىق شەك­تەۋلەر, سونىڭ ىشىندە ەلدەن سىرت­قا شىعۋعا شەكتەۋ اۆتو­مات­تى تۇردە شەشىلەدى. حالىق­قا, بو­رىشكەرلەردىڭ بىرىڭ­عاي تىزىمى­نە جانە شىعۋعا شەكتەۋ تىزىمى­نە قولجەتىمدىلىك قامتا­ماسىز ەتىلگەن. ءوزارا بايلانىس ءۇشىن ات­قارۋشىلىق ءىس جۇر­گىزۋ تاراپ­تارىنىڭ كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردى ولاردىڭ مىندەت­تە­مەلەرى تۋرالى ۋاقتىلى ءارى ءتيىمدى حابارلاندىرۋ ءۇشىن «سمس-حابارلاما» سەرۆيسى قۇ­رىلدى. ەندى ءموبيلدى تەلەفون نومىرلەرىنە ءىستى قوزعاۋ جانە پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتەر تۋرالى سمس-تەر كەلىپ تۇسەدى. دەمەك حابارلامانى ۋاقتىلى الىپ تۇرۋ ءۇشىن نومىرلەر مەن ءموبيلدى تەلەفوننىڭ تىركەۋدەن ءوتۋى قاجەت ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون, – دەدى مينيستر.

سونىمەن قاتار ادىلەت مينيس­ترلىگى اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ­عا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. كەلىپ تۇس­كەن شاعىمداردىڭ جالپى سا­نىنىڭ جارتىسىن وسى ساناتتا­عى ىستەر قۇرايدى. اتالعان باعىتتا مينيسترلىك, اكىمدىك جانە اليمەنتتى ءوندىرىپ الۋ ماسەلەسى جونىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى رەسپۋب­ليكالىق پالاتا اراسىندا ۇشجاق­تى مەموران­دۋمدى بەكىتۋ جولى­مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل اتقارىلۋدا. مەمو­راندۋمدا جانە ىسكە اسىرۋ بويىنشا جوسپاردا بورىش­كەرلەردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسە­لەسى قامتىلعان. اتقارىلعان جۇ­مىس­تار اياسىندا 816 بورىشكەر جۇ­مىسقا ورنالاستىرىلدى. پروب­لەمالى اليمەنتتەر سانى 25 مىڭ­نان 14 مىڭعا دەيىن تومەندەدى.

كۇن تارتىبىندەگى تاقىرىپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات بالايم كەسەباەۆا دا اليمەنت­تەر­دىڭ ۋاقتىلى تولەنبەۋى ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋ­ىن­­شا, اليمەنت بويىنشا قۇجات­تار سانى جىل سايىن وسۋدە. ماسە­لەن, رەسپۋبليكالىق جسو پالاتا­سىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا 251 597 قۇجات ورىنداۋدا بولعان. ونىڭ 5 233 قۇجاتى بويىنشا اليمەنتتەر ءۇش ايدان اسا تولەنبەگەن, ال 8 501 قۇجات بويىنشا بەرەشەكتەر مۇل­دەم وتەلمەگەن. 2019 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسىمەن اليمەنت بويىنشا بەرەشەك سوما 5,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

– بۇل – جۇزدەگەن مىڭ بالانى اتا-اناسى تيىسىنشە قامتاماسىز ەتپەي وتىر دەگەن ءسوز. وسىلايشا بورىشكەرلەردىڭ ۇشتەن ەكىسى اليمەنتتى اندا-ساندا تولەسە, قالعاندارى مۇلدەم تولەمەيدى. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا انا مەن بالانى قورعاۋدى جاريالاپ, مەملەكەت جالعىزىلىكتى انالاردى قولداپ, اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ وتكەن. الايدا بۇل سالاداعى جاعدايدى تالداۋ ناتيجەسى وسى جىلدار ىشىندە قابىلدانعان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز بولعانىن كورسەتتى. اليمەنت ءوندىرۋ قاشاندا قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى تابىلماۋى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن, ياعني انالاردى تۇرمىستىق قيىندىقتارعا سوقتىراتىنى ءبىزدى قىنجىلتادى, – دەدى دەپۋتات.

پارلامەنت ءماجىلىسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو جيىندى قورىتىندىلاي كەلە, قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋ تيىم­­دىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋ­دارۋ قاجەت ەكەنىن, بۇل شاعىم­دار­دىڭ سانىن ازايتىپ, جەكە سوت ورىن­داۋشىلارى اراسىندا باسەكەلەستىكتى ارتتىراتىنىن العا تارتتى.