جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقانداردىڭ ءبىرى باعدات مۇقانوۆا قازىر قىزىلجار قالاسىندا تۇرادى. وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ىشكى ساياسات بولىمىندە ىستەيتىن ونىڭ اڭگىمەسىن ءبىز قىسقاشا جازىپ العان ەدىك.
- مەن پەتروپاۆلداعى ورىس مەكتەبىن جاقسى ءبىتىرىپ, قازمۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ «كوكپ تاريحى» بولىمىنە 1984 جىلى تۇسكەن ەدىم. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنبىز. ءبىزدىڭ وقۋىمىز يدەولوگيالىق باعىتتى ۇستانعان. سوندىقتان وندا كىلەڭ وبكوم, قالكوم, اۋكوم حاتشىلارىنىڭ بالالارى وقيتىن. ءبارىمىز دە ساياساتقا جۇيرىك, سەرگەكپىز.
بىزدەگى تولقۋلار 16 جەلتوقسان كۇنى باستالدى. راديودان قوناەۆتى الىپ تاستاعانىن, ونىڭ ورنىنا ەشكىم بىلمەيتىن كولبين دەگەندى الىپ كەلگەنىن ەستىگەن سوڭ-اق ءبىزدىڭ نارازىلىعىمىز كۇشەيىپ كەتتى. ءبارىمىز دە ساپىرىلىسىپ, دالىزدە ايعايلاپ سويلەپ, «بۇل نە دەگەن باسسىزدىق, بىزبەن نەگە ساناسپايدى» دەگەن سوزدەرىمىز وتتاي لاۋلاپ جاتتى. مەنىڭ ءوزىم قوناەۆتى ايادىم, ويتكەنى ونىڭ سول كەزدەگى بەدەلى حالىق اراسىندا وتە زور ەدى. وسىنداي ادامدى ءۇن-ءتۇنسىز, ەشقانداي سەبەبىن ايتپاي, ەكى كەشتىڭ اراسىندا ورنىنان الىپ تاستاعانى مەن ءۇشىن ادىلەتسىزدىك بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى مەن ىستەرىن جاقسى بىلەتىندىكتەن ءبىز ونى ءپىر تۇتاتىنبىز. كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىندا ەڭ جاقسى ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن تۇرعىزىپ بەرگەنى ءۇشىن دە ءبىز وعان قۇرمەتپەن قارايتىنبىز. ەندى, وسىنداي ادامدى قىزمەتىنەن ەش سەبەبىن ايتپاي قۋىپ شىققانداي بولعانى قانىمىزدى قايناتتى.
كەشكى ساعات سەگىز كەزىندە سۋدەنتتەر جاتاقحانانىڭ «قىزىل بۇرىشىنا» جينالا باستادىق. سول جەردە بىرەۋلەر «ەرتەڭ ساباققا بارمايىق, ورتالىق الاڭعا بارىپ, ءوزىمىزدىڭ قارسىلىعىمىزدى بىلدىرەيىك» دەگەن ۇسىنىستار جاسادى. وسى ءسوزدى ءبارى ءىلىپ اكەتىپ, «دۇرىس-دۇرىس» دەپ ايعايلادى. بىراق بەلسەندى قىزدار جاعى «ساباققا بارۋىمىز كەرەك» دەپ سويلەدىك. ءسويتىپ, ەرتەسىنە ساباققا باردىق. بىراق اۋديتوريادا دا سول وقيعانى تالقىلاپ, شۋلاپ جاتتىق. ساباقتىڭ سوڭىنان قالالىق كومسومول كوميتەتىنە كۇندەلىكتى تاجىريبەدەن وتۋگە باراتىنبىز. ءبىز بارساق, وندا ەشكىم جوق. ءبارى دە الاڭعا جينالىپ جاتىر دەگەن اڭگىمەلەر ەستىدىك. سوسىن دوس قىزىم – ينديرا مۇحامەدجانوۆا ەكەۋمىز قازمۋ قالاشىعىنا باراتىن اۆتوبۋسقا ءمىنىپ, جاتاقحاناعا كەلە جاتتىق تا اباي مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنان ءتۇسىپ, الاڭعا تارتتىق.
ءبىز كەلسەك الاڭعا ءبىراز جاستار جينالىپ قالعان ەكەن. ارامىزعا ۇلكەن كىسىلەر كەلىپ, ءتارتىپ بۇزباڭدار دەگەن سوزدەر ايتىپ ءجۇردى. حالىق سانى كوبەيىپ جاتتى. ەشقانداي اگرەسسيا بولعان جوق. ءبىزدىڭ تالابىمىز – كولبيننىڭ كەتۋى, قازاقستانعا ءوزىمىزدىڭ ءبىر ادامىمىزدىڭ باسشى بولىپ تاعايىندالۋى ەدى. وعان ەشكىم جاۋاپ بەرگەن جوق, تەك الاڭنان كەتۋدى تالاپ ەتتى.
كەشكە قاراي الاڭعا تومەنگى جاقتان قالىڭ توپتار كىردى. ولار جۇمىسشى جاستار ەكەن. ارالارىندا قىزدار دا كوپ بولدى. ولار كەلگەن سوڭ الاڭداعى توپتىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ كەتتى. ءان دە شىرقالدى, ايعايلار دا ۇدەپ كەتتى. سويلەۋگە شىققان باسشىلاردىڭ سوزدەرى ەستىلۋدەن قالدى. ولاردىڭ «تاراڭدار, تىنىشتالىڭدار» دەگەن سوزدەرىنە قارسى جاستار ايعايلاپ, ىسقىرىپ, ءتىپتى قار اتىپ جاتتى.
كەشكى ساعات سەگىز كەزىندە الاڭعا ءورت سوندىرگىش ماشينالار كىرىپ, ۇڭعىمالارىنان ۇستىمىزگە سۋىق سۋ شاشتى. سول كۇنى دالادا ىزعار دا كۇشتى ەدى, ونىڭ ۇستىنە سۋ شاشقانى ءبىزدى قاتتى اشىندىردى. جىگىتتەر جيەكتاستاردى قوپارىپ, ماشينالاردىڭ شىنىسىن سىندىرىپ, اتىپ جاتتى. وسى كەزدەن قاتتى قاقتىعىس باستالدى. جاستار قاشۋدىڭ ورنىنا ايقاسىپ, ولەرمەندەنىپ كەتتى. كۋرسانتتار مەن سولداتتار بىزگە قولدارىنداعى توقپاقتارىمەن, كۇرەكشەلەرىمەن لاپ قويدى. جىگىتتەر دە قولدارىنا نە ىلەكسە, سونىمەن قورعانىپ, قارسىلاسىپ جاتتى.
تۇنگى ساعات ەكى كەزىندە ءبىز جاتاقحاناعا جاياۋ جەتتىك. كەلسەم مەنىڭ بولمەمدە دەكاننىڭ ورىنباسارى جانە تاعى ەكى ادام وتىر ەكەن. ولار بولمەلەردى ارالاپ, ورنىندا بولماعان ستۋدەنتتەردى تىزىمگە الىپ جۇرسە كەرەك. كىرىپ كەلگەن مەنى ولار «قايدا بولدىڭ» دەپ تەرگەۋگە الدى. بىراق مەن دوس قىزىمنىڭ ۇيىندە بولدىم دەپ ەشتەڭە ايتپادىم. ول كەزدە ەشكىمنەن قورىقپايتىنمىن, تۋرا سويلەيتىنمىن. سوندىقتان ولار مەنى تاعى دا ءبىر جارتى ساعاتتاي تەرگەپ, ەشتەڭەگە قول جەتكىزە الماي كەتتى. ەرتەسىنە ءبىزدى جاتاقحانادان شىعارمادى. بىراق مەن ءتۇس كەزىندە دۇكەنگە, تاماق اكەلۋگە شىقتىم. دالادا باستارىنان جاراقات العان ەكى جىگىتتى كورىپ, ولاردى جاتاقحاناعا الىپ كەلىپ, جاراقاتتارىن تاڭىپ بەردىم.
- ودان كەيىن قۋعىنداۋ بولعان جوق پا؟
- «قىزىقتىڭ» كوكەسى سوسىن باستالدى. 20 جەلتوقسان كۇنى اۋديتوريادا ءدارىس تىڭداپ وتىر ەدىم, ءبىر ۋاقىتتا ەسىك اشىلدى دا, «مۇقانوۆا بار ما؟» دەدى قاتتى داۋىسپەن. لەكتور توقتاپ قالدى, ءبارى تىم-تىرس. مەن ورنىمنان تۇرىپ:
- بار, - دەدىم. «بىزبەن ءجۇرىڭىز» دەپ ازاماتتىق كيىمدەگى بىرەۋ مەنى فاكۋلتەتتىڭ مۋزەيىنە الىپ كەلدى. سول جەردە كگب-نىڭ ءۇش قىزمەتكەرى تەرگەۋگە الدى. بىرەۋى مايور, ەكەۋى اسكەري كيىمسىز ەدى. ولار مەنى الاڭعا باردىڭ با, كىمدەردى كوردىڭ دەپ سۇراقتاردىڭ استىنا الدى. مەن ولارعا «الاڭعا بارعان جوقپىن» دەپ بەت باقتىرمادىم. سويتسە, ەكى ادام وزدەرىنىڭ جاۋاپتارىندا مەنىڭ فاميليامدى اتاپتى. سونىڭ ءبىرى ورال سماعۇلوۆ دەگەن جىگىت. ول: «مەن ەشكىمگە قول كوتەرگەن جوقپىن, نانباساڭدار مەنى كورگەن ب.مۇقانوۆادان سۇراڭدار» دەپتى. مەن ورالدى كورگەنىم راس, بىراق ول الاڭدا ەمەس, اۆتوبۋس ايالداماسىندا بولعان دەپ سوقتىم. ەگەر الاڭدا كوردىم دەسەم, تاعى كىمدى كوردىڭ دەپ جابىسا تۇسەتىندەرىن ءبىلدىم.
تەرگەۋشىلەر مەنى قورقىتىپ, وقۋدان شىعاسىڭ, تۇرمەگە تۇسەسىڭ, بىرنەشە جىلعا سوتتالاسىڭ, ودان دا مويىندا, الاڭعا بارىڭدار دەپ ايتقان كىم, كىممەن بارعانىڭدى, كىمدەردى كورگەنىڭدى ايت دەپ قينادى. وسى سۇراعاندارىمىزعا جاۋاپ جاز دەپ قالام-قاعاز بەردى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, الدە ەسىم شىعىپ كەتكەننەن بە, الدە قورىققاننان با, «جاز, جاز» دەپ قيناعاندا نە جازارىمدى بىلمەي, اعىلشىنشا «yesterday» دەگەن ءاننىڭ ءسوزىن جازىپپىن عوي...
الگىنى كورگەن مايور جىندانىپ, ايعايعا باستى. ۇرسىپ, قاتتى سوزدەر ايتتى. بىراق مەن دە قاتايا ءتۇستىم. وسىلاي تەرگەۋ ونشاقتى كۇنگە دەيىن سوزىلدى. كۇندە مەنىڭ سوڭىمنان كەلەدى دە تۇرادى. اقىرىندا مەن ەسىرىككە ۇشىراعانداي بولدىم, ايعايلاپ, جىلاپ «مەندە نەلەرىڭ بار, مەن الاڭعا بارعان جوقپىن» دەپ ايعايلايتىن حالگە جەتتىم. ءتىپتى «مەنى سىبىرگە جىبەرسەڭدەر ول جاقتا دا كوتەرىلىس جاسايمىن» دەپ اۋزىما كەلگەندى ايتىپ, قارسى باقىراتىن بولدىم. جۇيكەنىڭ جۇقارعاندىعى بار, ونىڭ ۇستىنە ءوزىڭنىڭ جازىقسىز ەكەنىڭدى سەزىنۋ بار, ەڭ باستىسى تۇمسىعىمىز تاسقا تيمەگەن جاستىقتىڭ قىزۋى بار – ايتەۋىر, بەتىم قايتپادى. ەگەر مەنى تۇرمەگە قاماسا, بالكي جۋاسىعان بولار ما ەدىم, بىراق ءوزىمنىڭ ءۇيىمنىڭ, ياعني ۋنيۆەرسيتەتىمنىڭ قابىرعاسى دا ماعان كۇش بەرگەندەي بولدى. بارىنەن باتقانى مەنىڭ كۋرستاستارىمنىڭ ماعان دەگەن قاتىسىنىڭ وزگەرگەنى بولدى. ولار ماعان وشپەندىلىكپەن قاراپ, «ناتسيوناليستكا» دەپ سىبىرلاساتىنىن سەزىپ ءجۇردىم. جۇيكەم ونسىز دا جۇقارىپ جۇرسە, ولار مەنى كومسومول جينالىسىنا سالىپ, سوگىس بەرگىزدى.
ءبىر كۇنى كەزەكتى رەت تەرگەۋگە اپاردى. «قازىر سەنىڭ الاڭدا بولعانىڭدى ايتاتىن اداممەن بەتتەستىرەمىز» دەدى. ءسويتىپ, ينديرا مۇحامەدجانوۆانى يتەرىپ كىرگىزدى. سوندا ينديرا ماعان ايعايلاپ: «باگدا, نە پريزناۆايسيا, يا يم نيچەگو نە سكازالا» دەپ ايعايلاعانى عوي. الىپ كەلگەن ادام «اۋزىڭدى جاپ» دەپ ساسقالاقتاپ جاتىر. ونىڭ ايعايىنان كۇش العان مەن دە بۇرىنعى ايتقاندارىمنان قايتپاي, الاڭدا بولعان جوقپىن دەپ تۇرىپ الدىم... اقىرى ولار تۇك شىعارا الماي, مەنەن قول ءۇزدى. وسى كۇنى قايسارلىعىمنىڭ ارقاسىندا عانا امان قالدىم-اۋ دەپ ويلايمىن. انالاردىڭ ايتقاندارىن ىستەپ, ايتقاندارىنا كونە بەرسەم سوتتالىپ كەتۋىم كادىك ەدى. مەنى وقۋدان دا شىعارعان جوق, تەك كومسومولدىق سوگىس قانا بەردى.
مەنىڭ تانىستارىمنىڭ اراسىنان ورال سماعۇلوۆ, ەرمۇحان قۋاندىقوۆ سوتتالدى. ارقايسى ەكى جىلدان الدى-اۋ دەيمىن, قازىر ۇمىتىپ قالىپپىن.
- ودان كەيىنگى ومىرىڭىزدە قۋدالاۋ بولعان جوق پا؟
- قۇدايعا شۇكىر, سودان كەيىن دەموكراتيالىق وزگەرىستەر باستالدى عوي.
ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن 1989 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسىپ, جاپا شەككەندەر اقتالا باستادى. مەن پەتروپاۆلدىڭ پەدينستيتۋتىنا كەلىپ, مۇعالىم بولىپ ورنالاستىم.
قىزىلجار