ەلباسى نازارىندا – ەل قاۋىپسىزدىگى

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى, كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتە داعدارىس پەن جۇمىسسىزدىق, بەلگىسىزدىك پەن بەرەكەسىزدىك جايلاعان ۋاقىتتا پرەزيدەنتىمىزدىڭ دانا­لىعى مەن ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقا­سىندا مەملەكەتىمىزدى دامىتۋدىڭ دۇرىس باعىتى تاڭدالدى. ناتيجەسىندە ول قازاقستان حالقىن بىرىكتىرىپ, ءبىزدىڭ ميلليونداعان بۇرىنعى جەرلەستەرىمىز باسىنان وتكەرگەن اعايىندىق الاۋىزدىقتان الشاق بولۋعا مۇم­كىندىك بەردى. بۇگىندە قازاقستان حالقى­نىڭ ن.ءا. نازارباەۆقا ونىڭ سوناۋ ءبىر اۋىر سىناق جىلدارى ادامدار بويىندا ازا­ماتتىق پەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن قالىپتاستىرعانى ءۇشىن العىسى شەكسىز. 

ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ قاي باعىتىن الىپ قاراساق تا, ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوماقتى ۇلەسىنىڭ كۋاگەرى بولامىز. تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلباسىمىزدىڭ بار كۇش-قايراتى, قىزمەتى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋعا, ۇلتتاردى ۇيىستىرۋعا جانە بيىك ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ويلاۋ ورەسىنىڭ كەڭدىگى مەن باتىلدىعى, پارمەندىلىگى مەن كورەگەندىگى ءاردايىم وبەكتيۆتى پراگماتيزممەن ۇيلەسىپ وتىرادى. ال بولاشاقتى باعدارلاپ, ونى كورە ءبىلۋ ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا نىق قادامدار جاساۋعا سەبەپشى بولعان جاعدايلار از ەمەس. ەلباسى باستاماشى بولىپ, ەلىمىزدىڭ ايناسىنا اينالعان وقيعالار مەن فاكتىلەر تىزبەسىن كوپتەپ كەلتىرۋگە, ولاردىڭ ىشىندە استانامىزدى كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمدى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋدى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزىن وتكىزۋدى اتاۋعا بولادى. ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە ەلىمىزدىڭ الەمدىك يادرولىق دەرجاۆالار قاتارىنان ەرىكتى تۇردە شىعۋى تۋرالى باتىل شەشىمى تاريحتا ماڭگى قالادى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقستاندى قۋاتتى ءارى گۇلدەنگەن مەملەكەتكە اينال­دىرۋ ءۇشىن بارلىعىن جاسادى. قوعام قايدا بارا جاتقانىن ءاردايىم ءتۇسىندى جانە ەلباسى باعدارىن قولدادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «الدىمەن ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» دەگەن جەتىستىككە جەتۋدىڭ نەگىزگى فورمۋلاسى بۇگىنگى كۇنى دە جۇمىس ىستەۋدە.

ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ باستى ارناۋلى قىزمەتىن قۇرۋ مەن قالىپتاستىرۋداعى ۇلەسى دە وراسان زور.  بۇل جەردە دە امبەباپ فورمۋلا قالىپتاستى: «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جوق جەردە – مەملەكەت تە جوق». بۇل قاتاڭ قۇرىلىم, بىراق ونى قازىرگى بولمىس پەن تاريحي فاكتىلەر تالاپ ەتۋدە.

سول ءبىر جىلدارى ەلىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ, جاس ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىلىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق مىندەتتەر­دى ۇتىمدى شەشۋ جولدارىن ىزدەۋدى قا­جەت ەتتى. ەڭ الدىمەن, ونى زاڭدى تۇردە بەكىتۋ كەرەك بولدى. سونىمەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلعى 20 ماۋ­سىمدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى, ول تاۋەلسىز مەملەكەت­تىڭ دەربەس ارناۋلى قىزمەتى ارەكەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. زاڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جۇيەسى, ولاردىڭ قۇزىرەتتەرى مەن قىزمەت قاعيداتتارى تۋرالى العاشقى اشىق قۇقىقتىق اكت بولدى. وسى قۇجات وسىعان دەيىن ەلىمىزدىڭ جالپى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندە قالىپتاسقان ۇقك ءرولى مەن ورنىن, ونىڭ ارنالۋىن, مىندەتتەرى مەن قۇزىرەتىن ناقتى ايقىنداپ بەردى. ال 1992 جىلى 13 شىلدەدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن مقك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بولىپ قۇرىلدى.

بۇدان كەيىن قابىلدانعان «جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى تۋرالى», «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى», «تەرروريزمگە قارسى كۇرەس تۋرالى», «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» جانە باسقا دا زاڭدار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن كەڭەيتە ءتۇستى. 

قۇجاتتار جيناعىن قابىلداۋ قاجەت­تىلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى كۇرەستىڭ ايقىن قۇ­قىقتىق نەگىزدە جۇرگىزىلۋى ءتيىس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەندىگىنەن تۋىندادى. جالپى تۇراق­­تى دامۋعا قاراماستان, ەلىمىز قاۋىپ­سىز­دىك­كە قارسى ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپ-قاتەر­لەرگە ۇشىرادى. ىشكى وپپوزيتسيا تارا­پى­نان كونستيتۋتسياعا قارسى ءىس-قيمىل­دار ارەكەتى, سىرتتان ەگەمەندىك پەن اۋماق­تىق تۇتاستىققا قولسۇعۋشىلىقتار تىركەل­دى. ءدال وسى تۇستا ەلباسى مۇلتىكسىز پوستۋلات – ايقىن قۇقىقتىق نەگىز ەكەنىن اتادى.

بۇگىندە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەل اۋماعىندا بۇۇ, تمد, ۇقشۇ, شىۇ-نىڭ بىرقاتار حالىقارالىق نورماتيۆتىك قۇقىق­تىق اكتىلەرىن, سونداي-اق ەكىجاق­تى كەلى­سىمدەر مەن شارتتاردى ۇلتتىق زاڭنا­ماعا راتيفيكاتسيالاۋ مەن يمپلەمەن­تاتسيالاۋدىڭ مەملەكەتىشىلىك راسىمدەرى ىسكە اسىرىلدى. ولاردىڭ ودان ءارى ىسكە اسى­رىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك ورگاندارىنا سەنىپ تاپسىردى.

جەكە الىپ قاراعاندا, ن. نازارباەۆ قازاقستان جاستارى مەن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلكەن ءمان بەرەدى. ءوزىنىڭ 2018 جىلعى جول­داۋىندا ول بىلاي دەپ مالىمدەدى: «جاستار – ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. ءبىز باسەكەگە قابىلەتتىلىك تۋرالى ايتىپ وتىرمىز جانە الەمنىڭ وسىنداي 50 مەملەكەتىنە كىردىك. الايدا ول از. بۇگىن تەك مەملەكەتتەر ەمەس, سونداي-اق ادام مەن ادام  باسەكەسى جۇرۋدە. وندا عىلىم مەن ءبىلىمدى كوتەرەتىن جانە قالىسپايتىن كرەاتيۆتى بۋىنى بار ەل جەڭەدى. مەن ونى بۇگىن كورىپ وتىرمىن. قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءدال سەندەرگە, سەندەردىڭ كۇش-قۋاتتارىڭا, بىلىمدەرىڭە بايلانىستى. مەن مۇنى بارلىق قازاقستاندىق جاستارعا ايتىپ وتىرمىن».

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدە, ەگەمەن قازاقستاننىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋگە – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن دامىتۋعا جانە بىرلىكتى نىعايتۋعا باعىت­تالعان قازاقستاندىق قارسى بارلاۋشى كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسى جاڭعىرتىلۋدا. ۇقو ارداگەرلەرى وتانسۇيگىشتىك پەن وتانعا سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن جاستارمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە.

مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى – ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت. ونى ىسكە اسىرۋ ەلدىڭ ساياسي باسشىلىعىنىڭ, ونىڭ ازاماتتارى مەن قوعامىنىڭ باستى نازارىندا. وتاندىق ارناۋلى قىزمەت – ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزي­دەنتىنىڭ ۇدايى قولداۋى مەن نازارىندا ءوتتى. سەنىم تەك قاناتتاندىرىپ قوي­مايدى, سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىگىن جەتىلدىرۋ جانە رۋحاني ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا بەلەستەرگە باستايدى.