قورجىنى قازىناعا تولى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن سۇرلەۋلى, سوقپاقتى جولىنا كوز سالساق, شىعارمالارىمەن وقىرمان ساناسىندا جاتتالىپ قالعان تالانتتى قالامگەرلەر كوپ-اق. ادەبيەتكە ەڭبەگى سىڭگەن اقىن-جازۋشىلاردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلىقتاپ, ماداقتاۋى زاڭدىلىق ەكەنىن ەسكەرسەك, قازىرگى تاڭدا دا ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتى قاداري-حالىنشە ناسيحاتتالۋدا.
ءسوزىمىزدىڭ توركىنى اۆتوردىڭ ءسوز بايلىعىن كورسەتەتىن شىعارمالارىنىڭ تىلدىك تۇرعىدان زەرتتەلۋىندە بولىپ وتىر. ءبۇتىن ءبىر شىعارماشىلىق الەمدى تىلدىك سيپاتى بويىنشا جۇيەلەپ, سوزدىك قۇراستىرۋدىڭ قانشالىقتى جانكەشتى جۇمىس ەكەنىن سول ىسكە ماڭدايىنىڭ تەرى سىڭگەن ءتىلشى-عالىمدار عانا بىلسە كەرەك. مەحناتى مەن ماشاقاتى مول مۇنداي ەڭبەكتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا ۇڭىلسەك, سوناۋ 1874 جىلى اعىلشىننىڭ ۇلى دراماتۋرگى ءارى اقىنى «ۋ.شەكسپير ءتىلىنىڭ سوزدىگى», رەسەي عىلىم اكادەمياسى جاساعان (1933 – 1960) ءىV تومدىق ورىستىڭ ۇلى اقىنى «پۋشكين ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (م., 1956-1961), 1968 جىلى جارىق كورگەن قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى «اباي ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» كورەمىز. مىنە, ەندى وسى قاتارعا تاياۋدا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكەن «مۇقاعالي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» قوسىلىپ وتىر.
كولەمى – 1064 بەت, ياعني 111 باسپاتاباقتان تۇراتىن ەڭبەكتى قۇراستىرعان – ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار بايىنقول قاليەۆ, جانسەيىت تۇيمەباەۆ, شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, ءسابيرا يساقوۆا. سوزدىكتە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 5 تومدىعىنداعى («جالىن» باسپاسى, 2013) 1177 شىعارماسىندا بار 13 348 دارا ءسوز بەن 5035 تۇراقتى تىركەس – بارلىعى 18 300 تىلدىك بىرلىك قامتىلعان. ولار 21 453 ماعىناعا سارالانىپتى. جانە كورسەتىلگەن تىلدىك بىرلىكتەر 282 مىڭ رەت قايتالانعان. مىسالى, -دا, -دە شىلاۋى مۇقاعاليدا 3821 رەت, ابايدا 648 رەت قولدانىلسا, -با, -بە سۇراۋلىق شىلاۋى (بولىمسىز ەتىستىك فورماسى) مۇقاعاليدا 1968, ال ابايدا 416 رەت كەزدەسەدى.
تۇساۋكەسەر ءراسىمىنىڭ مودەراتورلىق مىندەتىن اتقارعان ءتىلشى-عالىم شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى كىتاپتىڭ جالپى مازمۇنىنان اقپارات بەرىپ: «بۇل سوزدىك – ءبىر سوزدىك ەمەس, ول تۇسىندىرمە سوزدىك پەن جيىلىك سوزدىكتەردىڭ قوسىندىسىنان تۇراتىن جيىنتىق (سينتەزدىك) سوزدىك. ياعني ەكى ءتۇرلى سوزدىكتىڭ بىرلىگىنەن قۇرالعان سوزدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز بۇل سوزدىكتى «مۇقاعالي ءتىلىنىڭ انىقتامالىعى» دەۋىمىزگە نەگىز بار. كەز كەلگەن زەرتتەۋشى, لينگۆيست, وقۋشى, مۇعالىم مۇقاعاليدا ەتىستىك قانشا رەت قولدانىلعانىن, ا ارپىنەن باستالاتىن ءسوز نەشە رەت كەزدەسەتىنىن نەمەسە مۇقاعالي قاي ءسوزدى ءبىر-اق رەت پايدالانعانىن, ەڭ ءجيى قولدانعان سوزدەرىن وسى سوزدىكتەن بىلە الادى. «جيىلىك سوزدىك» دەپ ايتقانىمىز جالاڭ ءسوز بولماسىن دەپ وسىنىڭ ءبارىن كەستەگە تۇسىردىك», دەپ اتاپ ءوتتى.
«بۇل سوزدىك تۋرالى العاش بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ماقالاسىنان ءبىلدىم. وقىپ, كىتاپتىڭ جاي-جاپسارىن كادىمگى ءتىل مامانىنداي اشىپ جازعان بەكسۇلتانعا دا, قۇراستىرعان سايدىڭ تاسىنداي ءىنى-قارىنداستارىما دا ريزا بولدىم. «اباي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنەن» كەيىنگى ءجونى دە, جولى دا بولەك كوپتەن كۇتكەن ەڭبەك بۇل», دەپ ءسوز باستاعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اقيىق اقىن تۋرالى ەستەلىگىمەن دە ءبولىستى.
ء«بىر كۇنى ايەلىم ەكەۋمىز كوشەدە كەلە جاتساق, پوشتانىڭ الدىندا مۇقاڭ تۇر ەكەن. «مىرزاش, سەن ديسسەرتاتسيا قورعايىن دەپ جاتىر ەكەنسىڭ عوي. تاقىرىبىڭ كەرەمەت ەكەن, مەن سەنىڭ قورعاۋىڭدا ولەڭدەتىپ ءسوز سويلەيمىن», دەدى اقىن. سودان نە كەرەك مەن كۇمىلجي باستادىم. ول كەز ءبارى مۇقاڭنان سىرت اينالىپ جۇرگەن ۋاقىت ەدى. مەن: «مۇقا, قورعاۋدىڭ ۋاقىتى ءالى انىقتالعان جوق», دەپ تايساقتادىم. – قايدان انىقتالعان جوق, اۆتورەفەراتىڭدى بىرەۋدىڭ قولىنان كوردىم عوي, – دەيدى. – ول وزگەرىپ جاتىر, مۇقا, – دەپ ەدىم, ءبىرتۇرلى ءۇنسىز قالدى. وسى كۇنى سول قىلىعىما قاتتى وكىنەمىن. قورعاماي قالسام دا مۇقاڭ كەلىپ ولەڭمەن ءسوز سويلەسە, بۇل ءبىر تاريحي وقيعا بولار ەدى-اۋ. مۇقاڭ: «ماعان ولەڭ اققۋدىڭ قاناتىمەن كەلەدى», دەيتىن. مەنىڭ ويىمشا, مۇقاڭا و باستان ولەڭ قونعان. اللادان جىر ايانى, جىر بايانى كەلگەن كىسى. پەرىشتەلى اقىن. مۇقاعاليدىڭ ءوزى دە ولەڭ, ءسوزى دە ولەڭ. قانى دا ولەڭ, جانى دا ولەڭ. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتتى قۇزدان قۇلاعانداي كەسەك, مۇحيتتىڭ تۇبىندەي تەرەڭ, تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا, بۇلاقتاي ءمولدىر, گاۋھارداي جارقىراپ, تۇلا بويىڭا جىر توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان».
سوزدىككە پىكىر جازعان عالىمداردىڭ ءبىرى ءادىل احمەتوۆ كىتاپ جايلى مالمەتتەرمەن بولىسە كەلە: «بۇل سوزدىك قازاق لەكسيكوگرافيا عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس. مۇنى جاساعان عالىمدار دا ناعىز كاسىبي ماماندار. جانە بۇل ەڭبەكتىڭ ارتىقشىلىعى – بۇرىن شىققان سوزدىكتەردى شولىپ, سالىستىرا وتىرىپ قۇراستىرىلعان. «ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىك» دەسەك تە ارتىق ەمەس. مۇقاعالي شىعارماشىلىعىنداعى ءار ءسوزدى, ءار تىركەستى, ولەڭدەگى ءار بۇرىلىستى قاپى قالدىرماي زەرتتەپ, كىتاپقا تۇسىرگەن كاسىبي عالىمداردىڭ ەڭبەگى زور. مۇقاعالي شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالعانداي», دەپ وي تۇيىندەدى.
اقىننىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىنان ءسوز باستاعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «مۇقاعاليدىڭ اقىندىق قۇدىرەتىن مىنا كىتاپ انىق كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ءسوزى ءھام ۇيقاسى ويىنىڭ, سەزىمىنىڭ جەتەگىنە ەرگەن سوڭ اعىل-تەگىل ليريكالىق ولەڭدەر تۋعان. پۋشكيننىڭ 10 تومىندا 21 مىڭ ءسوز بار. ال مۇقاعاليدىڭ 5 تومىنان وسىنشاما دەرەك پەن دايەكتىڭ شىعۋى تىلدىك تۇرعىدان اقىننىڭ ەرەكشەلىگىن بايقاتادى. ەندى ءبىر ون جىل ماڭدايىمىزعا سىيعاندا قازاق عىلىمىنا قانشا ءسوز, قانشا بوياۋ قوسىلار ەدى. ەندى مۇقاعاليتانۋدىڭ جاڭا جولى باستالىپ, اقىن شىعارمالارى ءتىلتانۋدىڭ, عىلىمنىڭ اينالىمىنا تۇسەدى. ورىستا پۋشكيننەن كەيىن قانشا ۇلى اقىن بولسا دا ولاردىڭ سوزدىگى جاسالماعان. قانشا اسپەتتەلسە دە لەرمونتوۆ, ماياكوۆسكي تىلدەرىنىڭ سوزدىگى جوق. ويتكەنى لەرمونتوۆ پەن پۋشكيننىڭ تىلىندەگى داۋىرلىك ۇقساستىقتار بولدى. ال مۇقاعالي ءتىلىنىڭ جاسالاتىن سەبەبى – ابايدىڭ زامانى ءبىر باسقا, پوەتيكالىق ءتىلدىڭ قالىپتاسقان كەزەڭىنىڭ جارقىن ۇلگىسى مۇقاعالي زامانى ءبىر باسقا. قازىر كوزىم ءتۇسىپ وتىر, سوزدىكتە مۇقاعاليدىڭ قاتە جازعان سوزدەرى دۇرىس نۇسقاسىمەن بەرىلىپتى. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن ەڭبەك قوي», دەدى.
مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلۋى حاقىندا وي قوزعاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, عالىم جانسەيىت تۇيمەباەۆ اۋدارما ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالدى. «الدىمىزدا مۇقاعالي پوەزياسىن الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارۋ مىندەتى تۇر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اباي ولەڭدەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدەگى ەتنوستار تىلىنە اۋدارۋ باستاماسىن الدىق. مۇقاعاليدى دا 130 تىلگە اۋدارىپ باستاساق, ۇلكەن ءىستىڭ باسى بولماي ما؟! ال مىنا سوزدىك بىرنەشە جۇزدەگەن ديسسەرتاتسياعا ارقاۋ بولادى. ياعني عالىمدارعا بەرىلىپ وتىرعان شيكىزات دەگەنگە سايادى. وسى ۇلگىمەن زەرتتەلىپ, زەردەلەنۋگە ءتيىستى اۆتورلار بار. ماسەلەن, ابىز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ سوزدىگى. ءابىش اعانىڭ تۆورچەستۆوسىنداعى ءتىل بايلىعىنان سوزدىك جاسالسا, ۇلكەن وقيعا بولار ەدى. قادىر مىرزاليەۆ اعامىزدىڭ دا سوزدىگى كەزەك كۇتىپ تۇر. بۇدان بولەك باسقا دا ىرگەلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ سوزدىكتەرى دايىندالىپ, تسيفرلاندىرىلسا, قازاق ادەبيەتىنىڭ, ءتىلىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ جاڭا بەت-بەينەسى قالىپتاسادى», دەدى عالىم.
ادەبيەت تەورياسىنىڭ بۇگىنگى سىن ساعاتىن تارقاتا ايتقان تۇركىتانۋشى-عالىم شاكىر ىبىراەۆ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىلگەرىلەمەي جاتقانىن جەتكىزدى. «قازاق ءتىلىنىڭ قورى مۇقاعالي پوەزياسىندا قالاي تۇرلەندى؟ قانداي بوياۋلارمەن قۇبىلدى؟ بۇل ادەبيەت تەورياسىنداعى گەرمەنەۆتيكا, تاڭبا, سيمۆول, ديسكۋرس, نوراتولوگيا – قازىرگى ادەبيەتتانۋدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن وسىنداي اسپەكتىلى پسيحولوگيامەن بايلانىستىرىپ زەرتتەۋىمىز كەرەك. بىراق ءبىز وعان ءالى كەلگەن جوقپىز. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تەورياسى توقىراۋدا تۇر. جاڭا دەڭگەيگە قادام باسۋىمىز ءۇشىن بىزگە وسىنداي بازالىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەر كەرەك», دەدى ول.
كىتاپ تۇساۋكەسەرىنە قىتايتانۋشى-عالىم دۇكەن ءماسىمحان ۇلى, ارداگەر جۋرناليست سۇلەيمەن مامەت, اقىن قادىر الىمقۇلوۆ, ت.ب. ەل اعالارى, جازۋشى, عالىمدار, ستۋدەنتتەر مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. بەس جىل ۋاقىت جۇمسالعان «مۇقاعالي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» 5000 دانامەن «كەرەمەت مەديا» باسپاسىنان, مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنسىز جارىق كورىپ وتىر.