جولعا شىقساڭ, تاعدىرىڭ قىل ۇستىندە...

جىل ساناپ ەلىمىزدە كولىك سانى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاندا 3,7 ملن جەڭىل اۆتوكولىك تىركەلىپتى. ونىڭ 5,5%-ى زاڭ­دى تۇلعالار يەلىگىندە بولسا, 94,5%-ى جەكە تۇلعالار مەنشىگىندە. وكىنىشتىسى سول, تەمىر تۇلپار سانى ارتقان سايىن وتا­نى­مىز­داعى جول-كولىك وقيعالارىنىڭ دا سانى ارتۋدا.

جوعارىداعى دەرەككە قايتىپ ورا­لايىق. وسى جىلعى قاڭتار-تامىز ارا­لى­عىندا ەلىمىزدە 10109 جول-كولىك وقي­عاسى ورىن الىپ (وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,6%-عا ارتىق), سالدارى­نان 14,9 مىڭ ادام زارداپ شەكتى. جاراقات العاندار سانى – 13,4 مىڭ ادام. اراسىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان 2,6 مىڭ ءجاسوسپىرىم دە بار.

جوعارىدا وسى وقيعالار سالدارىنان 1,3 مىڭ ادامنىڭ كوز جۇمعانىن ايتقان ەدىك. ونىڭ 959-ى – ەر, 377-ءسى – ايەل ادام. ازدى-كوپتى ءبىر اۋىل تۇرعىندارى! جا­عا ۇستاۋ بىلاي تۇرسىن, ءبىر اۋىل تۇر­عىن­دارى ءبىر تۇندە اجال قۇشسا ءبۇتىن ءبىر ەل بولىپ ورە تۇرەگەلەر ەدىك. ال جول-كولىك وقيعاسى دەسە كۇن ساناپ ەتىمىز ۇيرە­نىپ بارا جاتقانى نەسى ەكەن؟ بىلە تۇرا بىلمەگەن, كورە تۇرا كورمەگەن بولامىز.

ادام ولىمىنە الىپ كەلگەن مۇنداي وقيعالار ءالى دە تولاستار ەمەس. 21 قارا­شادا قىزىلوردا قالاسىندا 20 جاستاعى جەڭىل كولىك جۇرگىزۋشىسى وزگە كولىككە سو­عى­لىپ, سول ءسات ايالدامادا اۆتوبۋس كۇ­­تىپ تۇرعان ادامداردى قاعىپ كەتكەن ەدى. وقيعا ورنىندا كوز جۇمعان ءۇش ادامنىڭ ەكەۋى بالالار. تاعى ەكى ادام اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى. اراعا ءۇش كۇن سالىپ, جەكسەنبىدە نۇر-سۇلتان قالا­سىنداعى قابانباي باتىر داڭعىلى بو­يىن­دا ءىرى جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, قارسى باعىتقا شىعىپ كەتكەن كولىك­تەگى 3 ادام كوز جۇمسا, كۇنى كەشە ال­ماتى-حورگوس (باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا) تاسجولىندا 24 جاستاعى كولىك جۇر­­گىزۋشىسى تەمىر تۇلپارىن باسقارا ال­­ماي اپاتقا ۇشىراپ, قايتىس بولدى. وسى­­عان ۇقساس وقيعا باتىس قازاقستان وبلى­­سىندا دا ورىن الىپ, جول-كولىك وقي­­عاسى كەزىندە 4 جاسار بالا ومىردەن وزدى.

– «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەيدى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى وسى ساقتىق ماسەلەسىنە كەلگەندە سال­عىرت­تىق تانىتىپ جاتادى. «اپات ايتىپ كەلمەيدى» عوي. كولىك باسقارىپ وتىرعاندا بارىنشا جيناقى بولىپ, ۇيقى قانىقتىعىن, وي بولىنبەۋىن قاداعالاعان ءجون. سەبەبى جۇرگىزۋشى ءوز ومىرىنە عانا ەمەس, جول بويىنداعى كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسىنە دە زيان كەلتىرمەۋىنە جاۋاپتى. سونداي-اق وسى كۇنگى وقىس وقيعالارعا ۇيالى تەلەفون دا سەبەپكەر دەر ەدىم. تەلەفونعا, الەۋمەتتىك جەلىگە الاڭدايمىن دەپ, تىزگىندەپ وتىرعان تەمىر تۇلپارىن باسقارا المايتىندار دا بار, – دەيدى كولىك ينسپەكتورى ديدار باقىجانوۆ.

ينسپەكتوردىڭ ايتۋىنشا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ورىن الۋىنا ودان وزگە دە ءتۇرلى سەبەپ بار. ەڭ الدىمەن, ەرەجە ساقتاۋعا دەگەن ەن­جارلىقتى ايتار ەدىك. جۇرگىزۋشىلەر جىل­دامدىق ساقتاماۋ مەن قاۋىپتى مانەۆر جاساۋ, ىشىمدىك ءىشۋ, باعدارشام بەلگىلەرىن ەسكەرمەۋ, قارسى باعىتقا شىعۋ سىندى قاتەلىكتەرگە بوي الدىرادى.

بۇل رەتتە, ەرەجە جاتتاماي تەمىر تۇلپاردىڭ تىزگىنىنە ۇمتىلعانداردى دا ۇمىت قالدىرا المايمىز. تانىس-تامىر جاعالاپ, كولىك جۇرگىزۋ كۋالىگىن وقىپ-بىلمەي, ساتىپ الاتىندار دا از كەزدەسپەيدى. ەرەجەنى ءۇستىرت وقىپ, شەڭبەر مەن قيىلىسقا, جول تورابىنا كەزىككەندە, ءبىر جولاقتان كە­لەسىگە اۋىسقاندا, نەگىزگى جول مەن قوسالقى جولدى ايىرا بىلۋگە كەلگەندە كەلەڭسىزدىككە ۇشىرايدى. سون­دىقتان كولىك جۇرگىزۋ كۋرسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاماۋ – ادام ومىرىنە بەيقامدىق تانىتۋمەن پارا-پار.

– مۇلدە ەرەجە بۇزبادىم دەۋگە اۋىز بارمايدى. بۇزدىم. ايىپپۇل دا تولەدىم. الايدا, وزگە جۇرگىزۋشىنىڭ نە بولماسا, جۇرگىنشى ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن ەمەسپىن. كەيىنگى ەكى جىلدا مۇلدە بۇزبادىم دەۋگە بولادى. جالپى, كولىك تىزگىندەگەنىمە 3 جىلدىڭ مۇعدارى. سونداعى تۇيگەنىم, جول ەرەجەسىن بۇزباعاندار دا جول-كولىك وقيعاسىنا تاپ بولىپ جاتادى. ءوز جولىم, ءوز جولاعىممەن بەتتەپ بارا جاتقان كەزدەرىمدە ءتورت مارتە جول-كولىك وقيعاسىنا ۇشىرادىم. ەرەجە بۇزعانداردىڭ كەسىرىنەن, ارينە. سوندىقتان ونداي وقيعالار ورىن الماس ءۇشىن ايىپپۇل ەمەس, جۇرگىزۋشى مادەنيەتى قالىپتاسۋى قاجەت, –  دەيدى قايىربەك ەسىمدى كولىك جۇرگىزۋشى.

جۇرگىزۋشى ءسوزىنىڭ جانى بار. ىشكى مادەنيەت, وزگەگە دەگەن سىيلاستىق بولماي, وسىنداي وقيعالار ءالى دە ورىن الا بەرمەك. دەسە دە, ايىپپۇلدى دا الىپ تاستاۋعا بولماس. كولىك يەسى قالتاسى قاعىلماعانىن قالاسا ەرەجەنى دە ەكى ويلانىپ بارىپ بۇزادى. ايىپپۇل قۇنى ارتقان سايىن, بۇزۋدى دا مۇلدە دوعارادى. ايتايىق, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىلعى ايلىق ەسەپ كورسەتكىشى (اەك) 2405 تەڭگەدەن 2525 تەڭگەگە وسۋىنە بايلانىستى, ايىپپۇل دا ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى  ەڭ تومەنگى ايىپپۇل 2 اەك بولسا, ەڭ جوعارعىسى – 200 اەك. ول – 501000 تەڭگەنى قۇرايدى.

«قىس شاناڭدى – جاز سايلا» دەيدى. قاراشانىڭ سوڭىنا دەيىن ءالى بىرەر كۇن بار دەگەنىمىزبەن, وتانداستارىمىز اۆتوكولىكتەرىن الدەقاشان ازىرلەپ ۇلگەردى. الدا – اپتاپ بوران, اپپاق قىس.­ تەمىر تۇلپاردى «تاعالايتىن-اق» كەز. بۇعان دا نەمقۇرايلىلىق تانىتا­تىن­دار بار-اۋ. تەك, سالعىرتتىقتى تاۋەكەل­گە بالاماۋدى,  جول ءجۇرۋ مادە­نيە­تىنە ءاتۇستى قاراماۋدى ەسكەرسەك بول­عانى.

ايتپەسە, ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا جول-كولىك وقيعاسىنىڭ كەسىرىنەن قانشا ادام باقيلىققا اتتانىپ جاتىر...