تورتكۇل دۇنيەگە كۇلشەلى بالاداي قازاقتى ءسۇيكىمدى ەتىپ كورسەتىپ, سۇيىكتى ەتىپ وتىرعان – اتا-بابالارىمىزدىڭ وققا ۇشسا دا, وتقا تۇسسە دە باسقىنشىعا, ءدۇرديگەن دۇمدىگە, دۇمبىلەز بيلىككە باعىنبايمىن, ولىسپەي بەرىسپەيمىن, ءبىر سۇيەم مەكەنىمنەن الارىڭا كەلىسپەيمىن, دەپ قاسقايىپ تۇرىپ كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان, بىزگە مۇرا ەتكەن جەرى ەكەنى ايداي الەمگە تاستاعى ماڭگىلىك تاڭباداي اقيقات. بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ 272,5 ميلليون گەكتارىن الىپ جاتقان سول جەرىمىزگە باتىس ەۋروپانىڭ فرانتسيا, پورتۋگاليا, يسپانيا, يتاليا, گرەكيا, نورۆەگيا, فينليانديا سياقتى مەملەكەتتەر ەركىن سىيىپ كەتەتىنىن ايتىپ, الەمدە جەرىمىزدىڭ بايتاقتىعى بويىنشا 9-شى ورىندى قانجىعاعا بايلايمىز دەيمىز. استى-ءۇستى بايلىققا تولى: مۇناي, كومىر, ۋراننان, تاعى باسقادان العاشقى وندىققا, حروم مەن مىستان بىرىنشىلىكتەمىز دەپ باسىمىزدى تىك كوتەرىپ, قالپاعىمىزدى الشاسىنان كيىپ جۇرەتىنىمىز جانە بار. قادىرىنە جەتسەڭ, قارا تاسى دا, سۋسىعان قۇمى دا التىنداي جارقىرايتىنىنا كىم داۋ ايتا الار دەيسىڭ. سول ۇلى قازىنا – بۇگىن قارجىنى تريلليونداپ ەسەپتەۋگە, ەكى ونجىلدىقتا ميللياردەرلەردىڭ توبە كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, ارقادان ايبىنىمىزدى اسىرعان, ەسىلدىڭ ەكى جاعالاۋىنا داۋلەتىنە ساۋلەتى ساي استانا تۇرعىزۋىمىزعا قول جەتكىزدى. بۇل باردىڭ ارقاسى, جوقتى جونىپ وتىرعاندار مۇنداي بيىككە ءومىرى كوتەرىلە الا ما؟ جوق.
تاعىلىم الار تاريحقا وي ءجىبەرسەڭ مەملەكەتتىڭ شىعۋىن مەنشىككە تەليدى. سول مەنشىككە جەرىڭ بولسا عانا يە ەكەنسىڭ. ونسىز «…جەتىم, جەتەكشىل حالىقسىڭ» ء(ا.ءبوكەيحانوۆ). بىزدەگىدەي ۇلان اسىر جەر ەمەس, ۇلتاراقتاي جەرگە قولى جەتپەي, جەتىمنىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرگەندەر, بارىنان ايىرىلىپ, باستان باعى تايىپ, ۇلتتىق رۋحىن ءولتىرىپ, اقىرى ءوزى ساتقان قانداستارىنىڭ قارعىسىنا ۇشىراعان پروسپەر مەريمەنىڭ «تامانگو» نوۆەللاسىنداعى تامانگو تاعدىرىن باستان كەشكەندەر جەر بەتىندە جوق دەي الامىز با؟ سانامىزدا قورىتىپ ساباق الساق, وزبىرلارعا الدانىپ, ق ۇلىنا اينالعاندار, سوڭىندا ءۇنسىز كوز جۇمعاندار التى قۇرلىقتا جەتىپ ارتىلادى. ال وسىنشا باق پەن تاق, باقىت سىيلاعان, «كۇن باردا جۇلدىزدى سەزىنبەيسىڭ» (تاگور) دەپ ءتاڭىرىم ادال نيەتىمىزگە, اتا-بابالارىمىزدىڭ اللادان اعىنان تىلەگەن تىلەگىنە وسىنشا ۇلان-اسىر جەردى بەرگەنىنە تاۋبە دەۋگە ءتيىستىمىز. تەك كوكەيدەن كەتپەيتىن كوپ سۇراقتىڭ ءبىرى – ءبىز وسى جەرىمىزدىڭ قاسيەتىن تانىپ بىلدىك پە, سەزىپ تۇسىندىك پە؟
الەمنىڭ نەبىر الپاۋىتتارى كەلىپ, يگەرىپ جاتىرمىز, ءوندىرىپ جاتىرمىز دەيتىن بايتاعىمىزدىڭ وڭايلىقپەن بۇگىنگە جەتپەگەنىن, ادام ايتقىسىز سويقانداردى بابالارىمىز باستان وتكەرگەنىن, ەندى سول جەردى جىرمىشتاپ الىپ بايىپ جۇرگەندەردەن شىن يەسى كىم دەسە, نە دەر ەكەن؟ ەگەر, سەن بولساڭ, قوسقان ۇلەسىڭ, سىڭىرگەن ەڭبەگىڭ قايسى دەگەندە, كۇمىلجىمەي نىق تۇرىپ تارازى باسىندا تەڭەۋگە الگىنىڭ ورەسى جەتە مە؟ قايدام, ولاي دەپ باتىل ايتا المايمىز-اۋ! سەبەبى, كەيدە اللادان بۇرىن ءبارىن ءوزى جاراتقانداي ولەرمەندىك جاسايتىنداردىڭ قيامپۇرىس جات قىلىقتارى, جەمىرلىگى, جەمقورلىعى, الاياقتىعى, جىلپوستىعى, ەكى جەپ بيگە شىقسام دەگەن ارام پيعىلدارى ونداي ارلىلىقتان ادا ەكەنىن كورىپ وتىرمىز.
ءبىر زاماندارى قازاق جەرى 4,2 ميلليون شارشى شاقىرىم بولىپتى. قازىرگى ءبىزدىڭ نەسىبەمىزگە بۇيىرعانى – 272,5 ميلليون شارشى شاقىرىمنان ءسال ارتىق. ارينە, از جەر ەمەس. وسىنشا جاعرافيامىزعا دەموگرافيامىزدى قايتسەك سايكەستەندىرەمىز, وڭايعا بوي بەرمەيتىن تۇلپاردىڭ تۇگىندەي قالىڭ قازاقتى كوبەيتۋدىڭ جولى قايسى؟ دەگەن تاعى ءبىر وي قىلاڭ بەرەدى. بۇل بىرەۋلەرگە ارتىقتاۋ ەستىلىپ, قيالداي كورىنەر. ايتسە دە جەرگە ساي ۇلت بولۋى ءتيىس. قالاي دەسەك تە, قازاق ەلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەتىن ۇلتتىق دەموگرافيا.
ەلباسىنىڭ بولاشاقتا وتانىمىزدى «قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەپ ايتۋى جاي ءسوز ەمەس, ايداي اقيقاتتى مەڭزەپ وتىر ەمەس پە؟
جەرسىز مەملەكەت بولا المايسىڭ, باسىڭ قاڭعىرىپ قالادى دەگەندى سوناۋ اڭىز زاماندا مودە قاعان دا ايتقان. ول: «جەر – مەملەكەتتىڭ نەگىزى» دەپ نيەتى بۇزىق تۇلپارىنا كوز سالعاندا قينالماي بەرگەن, سۇيىكتىسىنە سۇقتانعاندا, التىن قۇرساق امان بولسا, تاعى بولار دەپ قيعان, ال ۇلتاراقتاي جەر سۇراعاندا ەندى كونۋگە بولمايدى دەپ اتقا قونعان. مۇنداي ارپالىس از بولدى ما؟..
وسى ارالىقتا قازاق جۇرتىنىڭ جەرىنە قىرعيداي تيگەندەردىڭ قىلمىس دەرلىك جات قىلىقتارىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
ءماۋىلجىپ پىسكەن الما باعىنداي تۇنىپ تۇرعان جەر كىمنىڭ دە بولسا كوكىرەگىنە «كەسەل», كوزىنە جىبىرلاعان قۇرت بولماي قويعان با؟ ۇستەمدىگىن جۇرگىزگەن رەسەي پاتشالىعى باسى ارتىق جەر دەگەن سىلتاۋمەن, ايلاسىن اسىرىپ, قازاق اراسىنا سىنا قاعىپ, ساڭىلاۋ ءتۇسىرىپ وتىرعان. قازاق جەرىن كەلىمسەكتەرگە ۇلەستىرگەن. ال قازاقتى اتاجۇر تىنان تۇرە قوزعاپ, قونىستاندىرۋدىڭ رەزەرۆاتسياسىنا ۇشىراتقان.
سونىڭ كەسەلدى كەسىرىنەن 45 ميلليون دەسياتينا قۇنارلى جەرىنەن ايىرىلىپ, قازىر قۇنارسىز وڭىردە وتىرعان حالقىمىزدىڭ كەيبىر بولىگىنىڭ اۋىر ءحالى سول كەزدەن باستالعان. سول قۇنارسىز قۋ تاقىردىڭ 10-12 ملن. گەكتارىنا نە ەگىن وسپەيدى, نە مال جايۋعا جارامايدى. تىڭ كوتەرەمىز دەگەن ۇراندى جىلدارى 25 ميلليون گەكتار جەرىمىزدىڭ تاس-تالقانى شىقتى. قازاقتى جەردەن ايىرۋ كەزىندەگى ادام توزگىسىز زوردىڭ زورلىعى جان تۇرشىكتىرەدى. وعان مىنا دايەك مىسال بولادى. دۋما دەپۋتاتى سيدەلنيكوۆ (1907): «جەرىنەن ايىرىلعان قازاق سورلىلار – 92 مىڭ ءۇي, قىستىڭ كۇنى سۋدان شىعارىپ الىپ, مۇزدىڭ ۇستىنە تاستاعان بالىق سياقتى تۋلاپ جاتتى», دەگەن دەرەك قالدىرعان. وسىنداي تەڭسىزدىكتى قايتسەك جويامىز, ۇلتىمىزدىڭ كەتكەن ەسەسىن قالاي قايتارامىز, قۇنارلى جەرگە ورالۋدىڭ ءجونى قايسى دەگەن يدەيانى العاش كوتەرگەن الاش ارىستارى ەدى. ولاردىڭ الدىندا – قازاقتى قايتسەم وياتام, ويلانتام, قاتارعا قوسامىن, قابىرعاسى سوگىلمەيتىن, كوز-جاسى توگىلمەيتىن جۇرت ەتەمىن دەگەن دارا دانىشپان اباي بار ەدى. ول: «جوق, بىرلىك – اقىلعا بىرلىك, مالعا بىرلىك ەمەس. مالىڭدى بەرىپ وتىرساڭ: اتاسى باسقا, ءدىنى باسقا, كۇنى باسقالار دا جالدانىپ تىرلىك قىلادى. بىرلىك ساتىلسا – انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى», دەپ وزگەگە مالىڭدى بەرىپ جالپىلداما, باياندى تىرلىگىڭدى ويلا دەيدى. سول ابايدىڭ ۇلىلىعىن الاش ارىستارىنىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن پاراقتاپ وتىرعاندا, اسىرەسە, بيىلعى ءجۇز جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان «قازاق» گازەتىن ەرىنبەي وقىساڭ, كوزىڭىز جەتەدى. جەرىم دەپ جانتالاسقان جامپوزداردىڭ باسقىنشىلاردان قايمىقپاعان ەرەن ىسىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ. ءاليحان بوكەيحان: «جەر دەسە دىرىلدەمەي بولمايدى. سوندا دا جەر ماسەلەسى نەگىزگى ءومىر ماسەلەسىنىڭ ەڭ زورى. جەر ءىسىن الا قاشتى, تارتىپ الدى, ءتيىپ كەتتى قىلماي, اقىل مەن سابىرمەن اتقارعان وڭ», دەۋى سوعان دالەل.
ەل بولعاننان كەيىنگى قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى قالاي شەشىلىپ جاتىر دەگەن سۇراق كىم-كىمدى دە بولسا تولعاندىرماي قويمايدى. قازاقتىڭ جەرى – قازاقتىڭ دەمى. وسىنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرتە اڭعارعاندىعىنان شىعار: «ءبىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدان مەن ەكى ولجامىزدى ءبولىپ ايتار ەدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ارينە – اتا-بابالارىمىز وزدەرىنىڭ قانىن توگىپ, جانىن بەرىپ ءجۇرىپ, اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعان قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرى. تاعى ءبىر ولجامىز – سول اتا-بابالارىمىزدىڭ ارقاسىندا بار بوياۋىمەن, سىرلى سازىمەن وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن تۇپ-تۇنىق, ءموپ-ءمولدىر قازاق ءتىلى», دەۋى ەدى. تاعى بىردە مەملەكەت باسشىسى جەرىمىز جايلى: «ەكونوميكانى كوتەرىپ تۇرعان كيتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق جەرىنىڭ سالماعىن كورۋ قيىن بولماسا كەرەك.
جەر قورىمىز الدا دايەكتەگەنىمىزدەي 272,5 ميلليون گەكتار دەسەك, ونىڭ 34 پايىزى عانا شۇرايلى سانالادى. ورماندى القابىمىز 26 ميلليون گەكتار, بۇل ەل اۋماعىنىڭ 4,6 پايىزى. سولاقايلىقتىڭ كەسىرىنەن سورى قايناعان ۇلتىمىزدىڭ 10 پايىزى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايلى ايماقتاردا تۇرادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە قولايسىز اۋدانداردىڭ 87 پايىزى, ال ەكولوگيالىق جاعىنان اپات ايماعى دەپ ەسەپتەلەتىن جەردى مەكەن ەتىپ جاتقانداردىڭ 95 پايىزى ءوز قاراكوزدەرىمىز ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. وتانىمىزدا قۇنارلى جەر ءار ادامعا شاققاندا 12-13 (جالپى جەر تۇرعىندارعا 17) گەكتاردان كەلەدى دەگەنمەن, بۇل ۇلەس بارلىق وڭىردە بىردەي ەمەس. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا قۇنارلى جەر جانباسىنا شاققاندا – 2,16, الماتىدا – 1,4, قىزىلوردادا – 1,09, ماڭعىستاۋدا 0,3 گەكتاردان كەلەدى. بۇل بۇكىل وتانىمىزداعى قۇنارلى جەردىڭ 13 پايىزىن عانا قۇرايدى. وسى ايماقتاردا تۇراتىن باۋىرلارىمىز – 60 پايىزعا جۋىق. ەلىمىزدەگى 180 ميلليون گەكتار جەر ءشول جانە شولەيت ايماقتار. وسىنداي قولايسىز جەردى مەكەن ەتكەندەرگە ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ, كوپ ايتاتىن دامىعان مەملەكەتتەر 200-250 پايىز كولەمىندە ۇستەمە تولەيتىن كورىنەدى.
باسقىنشىلىقتىڭ جوعارىدا ايتقان زارداپتارىن اياۋسىز تارتقان جۇرتىمىز ەلدىگىن العان سوڭ جەر ماسەلەسىن زاڭمەن رەتتەۋگە ۇمتىلدى. العاشىندا «جەر تۋرالى» جارلىق شىقتى. كەيىن سوتسياليستىك جۇيەنى نارىقتىق ەكونوميكا تالابىنا ورايلاستىرۋ ءۇشىن جەر كودەكسى قابىلداندى. ونداعى ماقسات, جەرگە مەملەكەتتىك مەنشىك مونوپولياسىن جويىپ, جەردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە مەنشىك ەنگىزۋ, ءتىپتى قاجەت بولىپ جاتسا اقىلى پايدالانۋعا جول اشۋ, مەملەكەتتىك ەمەس شارۋاشىلىقتاردى ورنىقتىرۋ ەدى. الەمدە وسى جۇيە قالىپتاسقان, جەر يەلەنۋشىلەرگە نارىق تالابىنا وراي ەركىندىك الادى, ءبارى مەملەكەتتىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىندا بولادى, ەڭ باستىسى بۇل كودەكس جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتى حالىق يگىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, وتانىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, جەر قۇنارى ارتادى, ول ءدايىم باقىلانىپ وتىرادى, قورعالادى, جەر مونيتورينگى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى دەدىك. جەر كودەكسىنىڭ 50-بابىندا ەل ازاماتتارىنا 0,10 گەكتار كولەمىندەگ ءى تەلىم جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن تەگىن الاتىنىن دا زاڭداستىردىق. جەكە تۇرعىن ءۇي سالاتىن جەرلەردى دايىنداپ بەرۋ كەرەكتىگى دە كودەكستە ناقتىلاندى. بۇل تۋرالى ۇكىمەت ارنايى (2006 جىلعى 1 تامىز, №726) ەرەجە بەكىتتى. ءتىپتى, جەكەمەنشىككە ساتىلعان 248 مىڭ گەكتار جەردەن 5,6 ميلليارد تەڭگە تۇسكەنىن جارىسا جازعانىمىز ەسىمىزدە. لاتيفۋنديستەر بەل الىپ كەتپەي مە دەپ كۇدىكتەنگەندەرگە, جوق, ۇكىمەتتىڭ ءنومىرى 1071 قاۋلىسىندا كورسەتىلگەندەي لاتيفۋنديزمگە جول بەرىلمەيدى دەلىندى.
پرەزيدەنت سول تۇستا: «جەرىنىڭ ساپاسى جاعىنان, سونداي-اق تابيعي جانە الەۋمەتتىك مولشەرى جاعىنان العاندا دا ميلليونعا جۋىق ادام وزىندىك جەتىمدىلىكتىڭ ەڭ تومەنگى جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەش بۇكپەسىز تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى», دەپ «مەن ۇكىمەتكە اۋىلدىق ايماقتاردىڭ تۇرعىندارىن كەلەشەگى بولاتىنداي ەتىپ قونىستاندىرۋ ۇلگىسىن جاساۋدى تاپسىرامىن… قونىس اۋدارۋشىلاردى جەرمەن جانە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, ماماندىقتارعا بەيىمدەۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ شارت» ەكەنىن قاداپ ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن دە قوزعاپ: «بارلىق ادامداردىڭ ەكولوگيالىق تازا ورتادا ءومىر سۇرۋگە, جاقسى الەۋمەتتىك قىزمەت كورۋگە ۇمتىلاتىنى بەلگىلى. بۇل نيەتتى قولداۋ كەرەك. شۇرايلى جەرى, ىرگەسىندە ونىڭ ءونىمىن وتكىزۋ رىنوكتارى, قولايلى كولىك جەلىلەرى دە بار وڭىرلەردە اۋىلدىڭ قالىپتى تىرشىلىك ەتۋگە جاعدايى تولىق ەكەنى ايدان انىق», دەپ كەلەلى ىستەردى كەڭىنەن اتاپ, باردى وڭالتا بەرۋدى قاداپ تۇرىپ تاپسىرعان بولاتىن.
وسى وزگەرىستىڭ ءبارى نارىق تالابى دەپ بىلدىك. كاپيتاليزمگە بەت بۇرىپ, نارىققا دەن قويساڭ – ءبارى رەتىمەن كەلە بەرەدى دەدىك. سويتسەك, ولاي ەمەس ەكەن. ءمىنسىز دەگەن نارىعىڭىز دا تارتىپكە باعىنباعان, زاڭعا ۇيىماعان جەردە قارىق قىلمايتىنىن, كاپيتاليزمنىڭ دە «بەت شىرايىنا» ادالدىقپەن قاراماساڭ, «كارىلىككە» بوي الدىراتىنىن – سونىڭ ايقىن ايعاعىن قازىر دۇنيەنى دىرىلدەتىپ تۇرعان اقش-تاعى, ۇلى ابايدىڭ: «شىعىسىم باتىس بولدى» دەيتىن باتىستاعى الاساپىران داعدارىس, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى تالاس-تارتىس كورسەتىپ وتىر. ونىڭ استارى قايدا جاتىر دەگەنگە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي تالداعان ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق 10 سىن-قاتەرگە وي جىبەرگەن بەلگىلى عالىم, سەناتور ءادىل احمەتوۆ «قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا سوقتىراتىن سىن-قاتەر» («ە.ق», 20 ءساۋىر, 2013 ج.) اتتى ماقالاسىندا ءۇڭىلىپ كورگەن. ول نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كەزىندە بيلل كلينتوننىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىلەر توبىن باسقارعان دجوزەف ستيگليتستىڭ «تەڭسىزدىك قۇنى» اتتى ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن نارىقتىق ەكونوميكا مەن ساياسي جۇيەنىڭ ادىلەتسىزدىگىن, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك قالىپتاستىراتىن داعدارىس بايلار ءۇشىن تابىس كوزى بولاتىنىن, وعان اقش-تا سوڭعى 30 جىلدا قوعامنىڭ 99 پايىزىن قۇرايتىن تومەنگى جۇرتتىڭ ايلىعى 15 پايىزعا ارەڭ وسسە, 1 پايىز الپاۋىتتار ايلىعى 150 پايىزدان, شەكسىز بايىعانداردىڭ تابىسى 300 پايىزدان اسىپ جىعىلاتىنىن العا تارتادى. وندايلاردىڭ ءبىر ايداعى ايلىعى مەن قاتارداعى قىزمەتكەردىڭ الاتىن ناپاقاسى اراسىنداعى الشاقتىق, ءتارتىپتىڭ «ق ۇلى» جاپونيا ەلىندە 16 ەسەمەن شەكتەلسە, اقش-تا 200 ەسەدەن ارتىپ جىعىلاتىن كورىنەدى. وسىنداي تەڭسىزدىكتى بۇركەمەلەۋ ءۇشىن ورتاشا جالاقىنى ويلاپ تاپقانداردىڭ ءىسى, اتام قازاقتىڭ قۇرتتىڭ اتىن جاڭىلتىپ, مالتا قويدىنىڭ كەرى ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنسە كەرەك. بۇل كاپيتاليستىك قوعامدا باياعىدان قالىپتاسقان جاعداي دەلىك. ال ءوز قوعامىمىزعا قاراساق, وسى ادىلەتسىز ءبولىنىس بىزدە دە بار ەكەنىن, ەكى ونجىلدىقتا بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى تابىس ايىرماشىلىعى 30 ەسەگە دەيىن الشاقتاپ كەتكەنىن عالىم ەكونوميستەرىمىز ايتىپ, جەلەۋدىڭ ارتىنداعى اقيقاتتى دايەكتى مىسالمەن الدىمىزعا جايىپ سالادى.
نارىقتىڭ وڭاي قارىق قىلمايتىنىن كەيىن ءتۇسىنىپ, جاتقانعا جان جۋىمايدى, جۇرگەنگە جورگەم بار, بۇل ءجۇرىسىم قاي ءجۇرىس, جەر تىرشىلىك تىرەگى, ۇلەسىمە تيگەن جەرىمدى تاۋىپ, ءبىر تىرلىك جاسايىن دەگەن كەيبىر مومىنداردىڭ ويانۋى قازىر داۋ-دامايعا ۇرىندىرۋدا. ولار كەزىندە پىسقايلاردىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, جەرىنەن ايىرىلىپ, جەر شۇقىپ قالعانىن ەندى ءبىلىپ وتىر. وعان مىسال از ەمەس. تەلەديدارداعى سونداي بۇقارانىڭ اششى ايقايىنان قۇلاق تۇنادى, باسىلىمدارداعى داۋ-دامايلاردان كوز سۇرىنەدى. سونداي جەر يەلەنۋشىلەردىڭ كەسىرلى ءىس تۋرالى اكىمدەرمەن اڭگىمە ۇستىندە پرەزيدەنت: «ماعان كەلىپ جاتقان مالىمەتتەردە جايلاۋعا مال ايدايىق دەسەك, جول جوق. ءبارىن ءبولىپ-ءبولىپ العان دەيدى. قاي اۋداننىڭ مالى قايدا جايىلاتىنىن بىلەم عوي. جايلاۋ ورتاق بولۋ كەرەك. ول قىسقا مەرزىمدە عانا پايدالاناتىن جەر», دەگەن بولاتىن. سول تاپسىرمانى ەسكەرمەي كەيبىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋزىن اعارتىپ, ءتانىن جابۋعا سەپ بولىپ وتىرعان از مالىن ءورىسسىز قالدىرۋ توقتاماي تۇر. جاسىراتىن نەسى بار, جەر جەكەگە بەرىلدى دەگەنمەن, سول