الماتىنىڭ اپورت الماسىنىڭ تاريحىنا كەلگەندە قوعامنىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى. العاشقىلارى اپورتتىڭ ءتۇپ اتاسى رەسەيدىڭ نۋ ورماندارىندا وسكەن سيۆەرس جابايى الماسى دەسە, كەيىنگىلەرى ونىڭ ءتۇپ اتاسى ءوزىمىزدىڭ «قۇلجا الما» دەگەن ويدى ايتىپ ءجۇر.
وسى ەكىنشى پىكىردىڭ ءباسى باسىم ەكەنى سوڭعى جىلدارى انىق بايقالا باستادى. اپتا باسىندا الماتىدا وتكەن ورتالىق ازيا IV اگروتەحنولوگيالىق سامميتىندە يتاليالىق سەلەكتسيونەر, «Dutch Frult Solutions كاzakhstan» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى الفرەد ەۆەرس تە وسى ويدى قولدادى. ول ەۋروپادا وسەتىن المۇرت, شيە جانە الما تۇرلەرىن الماتى مەن الاتاۋدا وسىرۋگە نيەت تانىتقان ەكەن. ولاردىڭ بۇل ۇسىنىسى قازاقستان جاعىنان قولداۋ تاۋىپ, ءۇش جىل مەرزىمگە تالعار جاقتان 3 گەكتار جەر جالعا بەرىلىپ وتىر.
الفرەد ەۆەرس بىزبەن اڭگىمەلەسكەندە شيرەك عاسىردان بەرى قازاقتىڭ قۇلجا الماسىمەن «اۋىرىپ» جۇرگەنىن جاسىرمادى. 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الماتىعا كەلىپ, الاتاۋدىڭ قيا جارتاسىن تىك جارىپ شىققان الما كوشەتتەرىن يتالياعا جەرسىندىرمەك بولىپتى. تاۋدىڭ بوكتەرىندە تامىرى تاستى ايمالاپ, بۇتاعى كۇننەن ءنار الىپ وسكەن قازاق الماسىنىڭ «ىشىنە» يتاليا اۋاسى جاقپاعان. فەرمەرلەر قانشا جەردەن وبەكتەسە دە جارتى كيلو بولادى دەگەن جەمىسى 200 گرامنان ءارى كوتەرىلە الماعان. «الماتىنىڭ قۇلجا الماسى وزگە توپىراقتى دا, وزگە تىڭايتقىشتاردى دا قابىلدامايتىن ەرەكشە قاسيەتكە يە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. سودان سوڭ قازاق الماسىن ءوسىرۋ تۋرالى ارمانىمدى الداعى ءساتتى كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالدىردىم. اپورتتىڭ اتاۋىن قازاقتاردىڭ ءوزى ءارتۇرلى اتايدى. ءبىرى «اپورت» دەسە, ەكىنشىسى «سيۆەرس» دەيدى. سوڭعى 1 جىلدا جەر بەدەرىن زەرتتەپ, تومەندەگىدەي قورىتىندىعا كەلدىم. الماتى وبلىسىنىڭ قىتايدىڭ شەكاراسىنان باستاپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس, ودان ءارى قازىعۇرتقا دەيىن جالعاسقان تاۋ جوتاسىندا قۇس جولى سياقتى الما بەلدەۋى بار. بۇل بەلدەۋدە وسكەن المانىڭ ءدامى تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگىنە بايلانىستى. الماتىدا, تالعار جاقتا وسكەن اپورتتىڭ ءدامىن تۇلكىباس, تولەبي جاقتاعى تاۋ جوتالارىندا وسكەن المانىڭ دامىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. فورماسى جاعىنان دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. وسىعان قاراپ وتىرىپ, ناعىز اپورتتىڭ وتانى تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-1200 مەتر بيىكتىكتە تۇرعان الماتى, تالعار اينالاسى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم», دەدى الفرەد ەۆەرس.
المانىڭ عانا ەمەس, كەز كەلگەن جەمىس ءتۇرىنىڭ تابيعاتى كەڭدىكتى جانە تابيعيلىقتى جاراتادى. جەرىنىڭ تاپشىلىعىنان ۆەرتيكالدى فەرمەرلىك جۇيە بويىنشا جەمىس تۇرلەرىن وسىرۋمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولعان باتىس عالىمدارى, ءبىرىنشى كەزەكتە جەمىستىڭ ساقتالۋ مەرزىمىنە عانا باسىمدىق بەرىپ, وزەگىندەگى قانتتىڭ تارالۋىنا جول اشىپ تۇراتىن جاسۋشالاردىڭ كوزىن بەكىتىپ تاستايدى ەكەن. وسى جيىنعا قاتىسقان قازاقستاندىق الما باعبانى جەڭىس بايشولاقوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە باباسى الما وسىرۋمەن اينالىسقانىن, ءوزى دە وسى كاسىپپەن جان باعىپ جۇرگەنىن ايتتى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, المانىڭ حوش ءيىسى مەن ءدامىن كىرگىزەتىن وزەگىندەگى قانتتىڭ كوزىن بەكىتۋگە ءبىزدىڭ باعباندار دا كىرىسە باستاپتى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا الما حح عاسىردىڭ باسى مەن 1990 جىلدارعا دەيىنگى فورماسى مەن دامىنەن ايىرىلىپ, وزىنە جات, سوپاق تۇرگە ەنە باستاعان. اتاپ ايتقاندا, الما سۇرىبىنىڭ ەڭ جاقسى كلوندارىن ميكروكلونداۋ ارقىلى اپورتتىڭ پروبيركاداعى «جاڭا وسىمدىگى» الىندى. ول قاۋىپتى ميكروورگانيزمدەردەن تازارتىلعان جانە تۇپنۇسقا اعاشتىڭ شارۋاشىلىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرىن ساقتاسا دا اپورتتىڭ باستاپقى فورماسىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەن.
«مۇندا سەلەكتسيونەر عالىمداردىڭ قولتاڭباسى بار. ولار تاۋدا, تامىرى تاس جارىپ وسكەن اپورت بۇتاقتارىن مۇلدەم باسقا سورتتى الما بۇتاعىمەن بۋدانداستىرادى. ناتيجەسىندە ارالاس سورتتى الما بولىپ شىعا كەلەدى. الاتاۋدىڭ الماسى تاكاپپار. ونىڭ باسقا جەردى مەنسىنبەيتىنىن عالىمدار دا ايتىپ جاتىر. سول سەبەپتى تازا اپورت الماسىن باسقا الما سورتىنا تەلىگەندى توقتاتايىق. قازىر ەل ىشىندە, كونەكوز قاريالاردىڭ اۋلاسىندا اپورتتىڭ بىلعانباعان, بۋدانداستىرىلماعان سورتتارى بار دەپ ەستيمىن. سولاردى ءبىر ورتالىققا جيناپ, مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الاتىن كەز كەلدى. الەمدە دە, قازاقستاندا دا الما ءتۇرى كوپ. بىراق ەل ىشىندە قۇلجا الماسى اتانىپ كەتكەن اپورت جالعىز. ءبىز بابالارىمىزدان بىزگە جەتكەن الما تۇرىمەن عانا ەرەكشەلەنىپ, تانىلا الامىز», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى جەڭىس بايشولاقوۆ.
1970 جىلداردا ساناق بويىنشا قازاقستاندا 3 851 193 ءتۇپ اپورت اعاشى بولسا, ونىڭ 80 پايىزى الماتىدا وسiرiلگەن ەكەن. 1984 جىلى قازاقستاندا 1 965 795 ءتۇپ اپورت الما بولىپ, الماتىدا ونىڭ 1 418 988-i ءوسiرiلiپتi.
الماتىنىڭ اپورتىنا قولداۋ كەرەك, قامقورلىق تا قاجەت. سوندا عانا الەمدىك نارىقتا وتاندىق المانىڭ بەدەلى اسقاق بولماق.