مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز ايىندا ۇلىتاۋدا وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا ءسوز سويلەپ, قازاق دالاسىندا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. جۋىقتا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى پرەزيدەنت باستاماسىن قولداۋ ماقساتىندا جيىن ۇيىمداستىردى. وعان ەلىمىزگە تانىمال عالىم-قايراتكەرلەرمەن قاتار, موڭعول ەلىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين باستاعان رەسمي وكىلدەر قاتىسىپ, باسقوسۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىردى. وسى ورايدا ءبىز قادىرلى مەيماندى سوزگە تارتىپ, الدا وتەتىن ۇلىستىڭ ۇلىق مەيرامى التىن وردا تاريحىنا قاتىستى شاعىن اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– ەنحتۇۆشين مىرزا, ۇلى دالا توسىنە قوش كەلىپسىز؟
– جوشى بابامىز تۋ تىككەن قاسيەتتى مەكەنگە تابان تىرەتكەن تاعدىرعا راحمەت.
– ەستۋىمىزشە, ءسىز تاريحشىسىز, دەمەك كونە كوشپەندىلەردىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بۇگىنگى موڭعول جانە قازاق حالقى اراسىندا ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر ساباقتاستىعى, تۇرمىستىق ۇقساستىقتار جانە رۋحاني تۇرعىدان مادەني الماسۋلار جايلى نە ايتاسىز؟
– راسىندا, قازاق پەن موڭعول حالقى تاريحى ەرتەدەن جىمداسىپ جاتقان ءارى ىرگەلەس ءومىر سۇرگەن, سونىمەن قاتار ادامزات وركەنيەتىندە ايرىقشا ءىزى بار كوشپەندىلەر مادەنيەتىن تۇلا بويىنا سىڭىرگەن, تاعدىرى ۇقساس, تۇرمىسى تامىرلاس جۇرت. بۇگىنگى الەمدىك ينتەگراتسيا مەن جاھاندانۋ داۋىرىندە قازاقستان ەلىنىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋى, حالىقارالىق ارەنادا بەدەلىنىڭ ارتۋى الىستاعى اعايىن ءبىزدى دە قۋانتىپ وتىر.
كونە تاريحتىڭ سورابىن اڭداي الاتىن ادام ەكى حالىقتىڭ وتكەن ومىرىندە قالدىرعان وشپەس سۇرلەۋىنىڭ بەلگىسىندەي: مادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, ەل باسقارۋداعى جول-جوراسى, ىرىم-تىيىمدارىنا دەيىن وتە ۇقساس ەكەنىن بايقاي الادى. بۇل ۇردىستەر قازىرگى تاڭدا عىلىمي ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق دەرەكتەر ارقىلى دا دالەلدەنىپ وتىر. سوندىقتان دا بولاشاقتا تاريحى تامىرلاس ەكى حالىقتىڭ دوستىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى وتە ماڭىزدى.
– دۇرىس ايتاسىز, ۆيتسە-پرەمەر مىرزا! ەندەشە, كەشىكپەي قازاق ەلى ۇلى دالانىڭ ىرگەلى ۇلىسى, ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىز بەن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى التىن وردا يمپەرياسىنىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شاراسىن قولعا العالى جاتىر. بۇل دۇنيەنى ءوزىڭىز ايتقانداي, تاريحى ۇقساس, تامىرلاس اعايىن, سىزدەر دە قۇپتايدى دەگەن ويدامىز.
– ارينە. قازاقستاندىق اعايىندار ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى ىرگەسىن قالاعان التىن وردا مەملەكەتىنىڭ 750 جىلدىعىن تويلاۋعا نيەت ەتۋمەن قاتار, جەزقازعان جەرىندە جاتقان جوشى بابامىزدىڭ كەسەنەسىن دە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەلەشەكتە تاريحي-تۋريستىك ورىنعا اينالدىرۋ جولىندا جاساپ جاتقان جوسپارىن قۇپتاي وتىرىپ, وسى يگى ىسكە ءبىز دە اتسالىسۋعا ءازىر ەكەنىمىزدى ايتقىم كەلەدى. قايتالاپ ايتامىن, قازاق حالقىنا وسى ارەكەتى ءۇشىن, ياعني التىن وردانىڭ 750 جىلدىق مەرەيىن تويلاۋ شاراسىن قولداي وتىرىپ, زور ريزاشىلىق بىلدىرەمىن.
سونىمەن قاتار موڭعول ەلىنىڭ بايتاعىندا ماڭگىلىك ورىن تەپكەن كونە تۇركى ابىزى تونىكوكتىڭ 1300 جىلدىعىن يۋنەسكو اياسىندا, جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ جايلى باستاما كوتەرگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شەشىمىن دە ريزاشىلىقپەن قۇپ الامىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە – كەلەر جىلى تامىز ايىندا ءبىز ۇلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان قاراقورىم قالاسىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شاراسىن قولعا الماقپىز. وسى ىسكە عىلىم سالاسىندا زەرتتەۋشىلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاقستاندىق اعايىنداردىڭ دا اتسالىسۋىن قالايمىز.
– موڭعوليادا التىن وردا تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى قانداي دەڭگەيدە؟
– سوڭعى جىلدارى بۇل تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2006 جىلى عىلىم اكادەمياسى «التىن وردا ۇلىسى» اتتى كىتاپ شىعاردى. بىرنەشە ديسسەرتاتسيا قورعالىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلدى. بۇل تاقىرىپ تۋىسقان ەكى حالىقتىڭ دا ورتاق قۇندىلىعى دەگەندى جوعارىدا ايتتىم. دەمەك, قازىردەن باستاپ ەكى ەل زەرتتەۋشىلەرى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شاڭىراعىندا توپتاسۋ ارقىلى بولاشاقتا ۇلكەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازادى دەگەن ءۇمىت بار.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»